Қайта өрлеу дәуірін біз ХVІ ғасырмен аяқтадық. ХVІІ ғасырдан Жаңа дәуір басталады. Қайта өрлеу өткен шаққа — антикаға қарайлаумен болып еді. Дей тұрғанмен, ол кезең мәдениет саласында — философияда, ғылымда, өнерде және адамдар санасында жаңа дәуірдің, жаңа үдерістің басталуына жол ашып берді.

Жаңа дәуір философиясының басты ерекшелігі — орта ғасырдағыдай дінмен, ренессанс тұсындағыдай өнермен емес, ғылыммен, өндірістің, техниканың сұраныстарымен тығыз байланысты болғаны. ХVІ ғасырдың екінші жартысына дейін философия мен ғылым біртұтас күйде дамыды. Ғылым салалары тегістей философияның құрамына кірді. Философия тек өзіне қатысты мәселелермен ғана емес, сонымен бірге ғылым айналысатын мәселелермен де шұғылданды. ХVІІ ғасырға дейін қай ғылым да теориялық деңгейге көтеріле алмады: ғылым эмпириялық тұрғыдан заттарды, құбылыстарды бейнелеумен, суреттеумен шектелді; құбылыстардың мәніне, заңдарына бойлай алмады. Тек ХVІІ ғасырда, әсіресе, табиғат тануда жаңа бетбұрыс пайда болды. Табиғат құбылыстарын сырттан бақылап бейнелеумен іс бітпейтін болды, олардың мәніне үңіліп, заңдарын, байланыстарын ашып, оларды меңгеру міндеті алға қойылды.

ХVІІ ғасыр әдебиетте ғылым ғасыры, ғылымдағы төңкерістер ғасыры деп аталады. Ғылымның дамуына жол ашқан жаңа қоғам – капитализм болды. ХVІІ ғасырда Голландия мен Англияда, бұрынырақ Италияда алғашқы буржуазиялық төңкерістер жүзеге асты. Жаңа қоғам табиғатты игеруге, табиғат байлықтарын пайдалануға мүдделі болды. Бұл мақсатқа жетудің тура жолы – табиғатты тану, табиғат заңдарын ашу болатын. Сондықтан да сол кезеңде ең алдымен математика, физика, механика, астрономия, биология сияқты жаратылыс тану ғылымдары қызу қарқынмен дами бастады.

Неміс ғалымы Кеплер (1571-1630 ж.ж.) планеталардың күнге қатысты қозғалысының үш заңын ашты. Итальян ғалымы — механик Торричелли ауа қысымының деңгейін эксперимент жүзінде есептеп шығарды, сынап барометрін және ауа насосын жасады. Ағылшын физигі Гильберт (1540-1603 ж.ж.) магниттің қасиеттерін зерттеп, оны өндірісте пайдаланудың әр алуан жолдарын көрсетті. Тағы бір ағылшын ғалымы Гарвей (1578-1857 ж.ж.) қан айналымын зерттеп, қазіргі физиология мен эмбриологияның негізін қалады. Левенгук (1632-1723 ж.ж.) ұрықтарды, бактерияларды және бір клеткалы организмді ашты. Ағылшын физигі және химигі Р. Бойль (1627-1691 ж.ж.) 1662 жылы француз физигі Э. Мариоттпен қатар физикадағы іргелі заңдардың бірі — газдың көлеміне байланысты қысымының өзгеретінін дәлелдеді. Ғылымда бұл заң Бойль-Мариотт заңы деп аталады. «Химик – скептик» деген негізгі еңбегінде Бойль химиялық элементтің анықтамасын берді.

Ғылымдағы аталған ірі-ірі жаңалықтар философияға да өз ықпалын тигізді. Философия енді схоластикаға, дінге алаңдауды қойып, ғылымға, табиғатқа, нақты өмірге ден қоятын болды. Жаратылыстану ғылымдарының ықпалымен философияда материалистік бағыт бас көтерді. Жаңа дәуір философиясының көптеген өкілдері — Ф. Бэкон, Т. Гоббс, Д. Локк, Б. Спиноза, Р. Декарт, бір топ француз философтары материалистік көзқарасты ұстанды немесе материализм мен идеализмнің арасында ауытқып жүрді. ХVІІ ғасырда философиядан бөлініп шығып, дербес күйде дами бастаған ғылымдардың ішінде суырылып алға шыққаны — механика болды. Ғылымда ғана емес, қоғамдық санада дүиенің механикалық көрінісі орнықты. Айналадағы құбылыстарға механикалық тұрғыдан қарау ғадетке айналды.

Жаңа дәуір философиясының басты өкілдері

Нағыз ғылым, сөз жоқ, итальян Г. Галилей (1564-1642 ж.ж.) мен ағылшын И. Ньютоннан (1643-1727 ж.ж.) басталады. Олар дүниеге классикалық ғылымды әкелді. Галилей классикалық механиканың, соның ішінде динамиканың негізін қалады; инерция заңын, денелердің еркін құлауының және қозғалысының заңдарын ашты. Материалдардың қаттылығын зерттеді. Алғашқы телескопты жасады. Галилейдің еңбектері қазіргі көптеген ғылымдардың негізін құрады.

Туған қаласы Пизадағы университетте Галилей әуелі медицина, сосын заң факультетінде оқиды. Материалдық жағдайы көтермей, Галилей университетті бітірмей, тастап кетеді. Бірақ өздігінен математика, механика, философия пәндерімен тиянақты айналысуын жалғастыра береді. Айрықша дарындылығының арқасында университетті бітіре алмаған Галилей бірнеше жылдан кейін сол университеттің физика кафедрасына профессор ретінде қабылданады. Үш жылдан кейін Падуя университетінің профессоры болады. 18 жыл ізденуінің нәтижесінде Галилей қозғалыс жөніндегі ғылым – кинематиканы құрады.

1589 жылы Пиза қаласының тұрғындары әлемге әйгілі қисайған мұнараның қасында тұрып, ғажап көрініске куә болады. Қайдағы бір дарақы (чудак) мұнараның басына шығып алып, биіктен формасы да, көлемі де бірдей, бірақ салмағы әр түрлі екі шарды жерге тастайды. Қарап тұрғандар өз көздеріне өздері сенбейді: ағаш шар да, шойын шар да жерге бір мезгілде топ ете түседі. Көрермендер екі шарды алып: қалайша, салмағы әр түрлі заттар биіктен жерге бірдей жылдамдықпен құлайды? – деп таң болады. Көңілге қонған Аристотельден келе жатқан түсінік бойынша, ауыр салмақты зат жеңіл салмақты затқа қарағанда жылдам құлауы керек. Көрермендер ғалымнан тәжірибені қайталауды талап етеді. Жас профессор олардың тілегін орындап, мұнараның басынан әлгі шарларды жерге тағы тастайды. Тағы да сол нәтиже! Сөйтіп, Галилей еркін құлайтын денелердің жылдамдығы ауаның кедергісін есептемегенде барлық денелер үшін – үлкен не кіші, ауыр не жеңіл – бәрі бірдей екенін дәлелдеп берді.

1610 жылы 7 қаңтарда ғалым өзі жасаған телескоп арқылы аспан әлемін шарлай бастайды. Бірден Шіркеу қолдайтын Аристотель іліміне қайшы келер жаңалық ашады: Айда да таулар, теңіздер, жазықтар бар екен. Демек, Айдың беті Жерге ұқсас болғаны. Ал діни кітапта Құдай жерді Күннен, Айдан өзгеше, артық етіп жаратқан делінеді. Галилейдің телескоппен ашқан тағы бір тосын жаңалығы Күн бетіндегі дақтар болды. Ғалымның бұл жөніндегі мәлімдемесін естігенде адамдар жағасын ұстайды: күнде дақ бола ма ? – деп. Құдай Күнді адам үшін тап таза жетілген күйде жаратпап па еді. Галилейдің Күн бетіндегі дақтар жөніндегі пікірін естіген кардинал оны шақырып алып: – «Балам, Аристотельдің еңбектерін басынан аяғына дейін қайта оқы. Күнде дақ болмайды, дақ сенің көзіңде немесе сенің анау шайтан трубаңда», – деген екен.

1632 жылы ғалымның атын әлемге жайған – «Дүниенің Птоломей мен Коперник құрған екі басты жүйелері жөніндегі сұхбат» деген еңбегі жарық көреді. Кітап Шіркеудің рұқсатымен басылады. Дінбасылар алғашқыда кітапта Галилейдің кімді қостап тұрғанын және оның Коперник пен Бруноның идеяларын қолдап, ілгері дамытқанын аңғармай қалады. Кітап ғылыми ортаға бірден тарап кетеді. Галилей бұл еңбегінде үш ғалымның дүниенің құрылысы жөніндегі пікірлерін келтіріп, оларды айтыстырып қояды. Біреуі Аристотель мен Птоломейді, ал қалған екеуі Коперник пен Бруно ілімдерін жақтайды. Пікірталас ақыр соңында соңғы екеуінің пікірі шындыққа сай келетінін дәлелдеумен аяқталады. Сөйтіп, Галилейдің шын мәнісінде кімді қолдап тұрғаны айқын болады. Шіркеу жағы өз тарапынан болған жаңсақтықты сезіп, дереу кітапты оқуға, насихаттауға тыйым салады, ал Галилейді жауапқа тартып, түрмеге қамайды.

1633 жылы 22 маусымда 69 жастағы Галилей инквизиторлардың алдында шіркеуде тізе бүгіп отырып, өз «қателіктерін» мойындайды, Коперниктен, өз идеяларынан бас тартады, енді ешуақытта да жердің өз білігін және Күнді айналып қозғалатындығы жөнінде айтпайтынын білдіріп, ант береді. Сөйтіп, инквизиция Италияда ғылымның дамуына шек қояды және жүздеген жылдар бойы онда ғылым бас көтере алмайды. Галилей болса, ғұмырының қалған тоғыз жылын осалдығы үшін опынумен өткізеді.

Исаак Ньютон — атақты ағылшын ғалымы, классикалық механиканың негізін қалаушы; механиканың негізгі заңдарын, Жердің тартылыс заңын ашқан, дифференциалды және интегралды есептеуді ойлап тапқан оқымысты. Қоғамдық санада Ньютонның арқасында және Ньютоннан кейін таным мәселесінде бірден-бір жоғарғы инстанция дін немесе теология емес, ғылым деген түсінік орнықты.

Ньютонды мазалаған мәселе сол заманда көптеген саналы адамдардың да ойына келген еді. Жер дөңгелек шар сияқты болса және ол өз білігінен айналып қозғалып тұрса, адамдар, жан-жануарлар қалайша бір қалыпта өмір сүріп тіршілік етеді? Неге олар бірінің үстіне бірі құлап, ойран-топан болмайды? Біз қалайша жерге жабысып жатып қалмай, тік жүреміз? Қалайша Ай, Жер, басқа да планеталар кездейсоқ маршрутпен қозғалмай және жан-жаққа бытырап кетпей, өз орбиталарында қалып қояды? Осындай сұрақтарға жауап бере келіп, Ньютон өзінің әйгілі әлемдік тартылыс заңын ашты.

Ньютон 15 жасынан бастап Коперниктің, Галилейдің, Кеплердің еңбектерімен таныса бастайды, механикаға көбірек ден қояды. 1660 жылы Кембридж университетіне түсіп, оны бес жылдан кейін бакалавр дәрежесінде бітіріп шығады. Сол кезде Лондонда оба ауруы шығып, Ньотон қаладан қашып, Вулсторп деген өз деревнясын паналауға мәжбүр болады. Деревняда болған екі-үш жылдың ішінде дарынды ғалым өзінің атын әлемге жайған жаңалықтарын ашады. 1668 жылы Кембриджге қайтып келіп, университеттегі физика-математика кафедрасын басқарады. 1687 жылы Ньютонның басты еңбегі «Табиғат философиясының математикалық бастаулары» жарық көреді. Бұл кітапта классикалық механиканың негізгі ұғымдары, заңдары жарияланды.

Ньютон ғалым ретінде дәл есептеуге, тәжірибеге ғана арқа сүйеді. Осыған орай оның айтқаны: «Мен болжам жасаудан аулақпын». Тағы бір сөзі: «Мен алыптардың арқасында ғана биік белестерге көтерілдім». Алыптар деп тұрғаны – Евклид, әл-Бируни, әл-Хорезми, Кузанский, Коперник, Галилей, Кеплер және басқалары.

ХVІІ ғасырдағы ғылымдағы төңкерістердің басында ағылшын ғалымы, философы әрі мемлекет қайраткері Фрэнсис Бэкон тұрды (1561-1626 ж.ж.). Бэкон жаңа дәуір философиясы мен ғылымының негізін құраған идеялар мен ұстындарды, ғылыми таным әдіснамасын ұсынды, философия мен ғылымдағы тәжірибеге арқа сүйейтін эмпиризм деп аталатын бағыттың негізін қалады.

Бэкон философиясының бетке ұстаған нысанасы жаңа заман туғызған адамның белсенділігі жөніндегі көзқарас болды. Адамның қолынан бәрі келеді. Тек бұл үшін адам біліммен, ғылыммен қарулануы керек. Бір жағынан, ғұлама ғылымды жолға қоюды, жетілдіруді, ғылым тәсілдерін, жолдарын негіздеуді мақсат тұтса, екінші жағынан, ол сол ғылымды игере алатын, жүзеге асыратын адамды тәрбиелеуді алдына мақсат етіп қойды. Бэкон үшін заттардың нақты қасиеттерін танып-білу жеткіліксіз болды. Ол әр заттағы ғажайып күшті ашып, сол арқылы бір заттан екінші затты шығарудың, бір затты екінші затқа айналдырудың жолдарын іздестірумен болды.

Ф. Бэкон Лондондағы «жаңа» дворяндар тегіне жататын ақсүйектер отбасында дүниеге келген. Жасынан ел тұтқасы болатын адамдар жолымен тәрбиеленеді, дарындылығы ерте байқалып, 12 жасынан бастап Кембридж университеті жанындағы арнаулы колледжде университет бағдарламасы бойынша дайындалады. 16 жасында Бэконды әкесі мемлекеттік қызметке даярлау мақсатында француз сарайына тәжірибе алуға, үйренуге жібереді, баласы болашақта өзінің орнын басады, таққа отырады деп үміттенеді. Шынында да, Бэкон әкесінің үмітін ақтап, Англияның лордканцлері, корольден кейінгі билік иесі болады. Бірақ Бэконның саясаттан басқа да құмар ісі бар еді. Бұл – ғылым. Саясат пен ғылымды қатар алып жүре алмай қиналады. Саясаттан бұратала бас тартып, ғылымға ден қойған оншақты жылдың ішінде Бэкон орасан зор істер тындырады.

Бэкон тек саясат пен ғылымды ғана емес, сонымен бірге таным мен тәжірибені, таным теориясы мен әдіснаманы, білім мен даналықты ұштастырмақ болды. Бэконның бірнеше рет жарық көрген кітабы «Тәжірибелер және тәлім-тәрбие» деп аталады. («Опыты и наставления») Мұнда ол Монтень құсап, мораль, адамгершілік төңірегінде ой өрбітеді. Тағы бір философиялық маңызы зор еңбегі – «Бұрынғылардың даналығы туралы». Мұнда бұрынғы философтардың дүние, адам, өмір, өлім, білім, тәрбие туралы пікірлері талданады.

Бэконның «Жаңа Атлантида» деген еңбегі классикалық әдебиеттің қатарына кіреді. Өзі бұл шығармасын «утопиялық роман» деп атайды. «Жаңа Атлантиданы» біз ғылыми фантастика деп бағалай аламыз. Кітапта ғалымдар, шеберлер, іскерлер мекендейтін, философ басқаратын ғылымы, мәдениеті, техникасы жете дамыған Нус деген ел жөнінде әңгіме болады. Кемесі апатқа ұшыраған жолаушы кездейсоқ бір аралдан шығады. Кейін елге оралғандағы әлгі ел жөніндегі әңгімесі кітапқа арқау болады. Кітапты адам ақылын дәріптейтін әнұран (гимн) деп те сипаттауға болады. Біздің заманымызда Бэкон суреттеген болжамдар, жобалар тегістей дерлік жүзеге асты деуге болады: болашақ су-электр станциялар, сүңгуір қайықтар, жер астындағы зерттеу лабораториялары, ұшатын аппараттар, биотехнология, микроскоптар, телескоптар, т.б. қазір шындыққа айналды. Кітапта адамның дене мүшелерін алмастыру мәселесі де қарастырылады. Ғажап әрі батыл болжамдар емес пе?!

Бэкон тарих тақырыбына да қалам тартыпты. Бұдан біз оның жан-жақтылығын көреміз: қоғам қайраткері, саясаткер, ғалым, философ, жазушы. Әрине, Бэкон, ең алдымен, – философ – ғалым. Оның алдына қойған басты мақсаты – ғылымды жолға қою. Бұл саладағы идеялары, ізденістері «Жаңа Органон» деп аталатын әлі күнге дейін құнын жоймаған еңбегінде баяндалады. «Жаңа Органон» деп аталуы Бэконнан мыңдаған жылдар бұрын Аристотель де «Органон» деген еңбек жазып, философиялық, теориялық пайымдаудың жаңа тәсілін – дедукцияны негіздеген еді. Дедукция (лат. deduktio – шығару) – таным, ойлау процесінде жалпыдан (жалпы тұжырымнан, түсініктен) жекеге (жеке құбылыстарға) қарай жүретін тәсіл. ХVІІ ғасырға дейін философияда, ғылымда осы дедуктивтік ойлау орын алды. Себебі бұл кезеңге дейін жекелеген құбылыстар, заттар, нақты, тиянақты зерттелген жоқ, жеке ғылымдар дамып жетілген жоқ. Дүниеде болып жатқан үдерістер жөнінде тек жалпылама, абстрактілі теориялық пайымдау орын алып келді.

Бэкон «Жаңа Органонында» алғаш рет танымның жаңа тәсілін – дедукцияның баламасы болып табылатын индукцияны негіздеді. Жеке ғылымдар философиядан бөлініп шығып, өз алдына дами бастағанда олар ең алдымен тұтас дүниені, айталық, табиғатты сала-салаға бөліп алып, өз тұрғысынан қарастыруы керек болды: физиканың предметі бір бөлек, математиканікі – бір бөлек, химияның предметі өз алдына. Бұл арада дедукциядан гөрі индукция тәсілі тиімді болатын. Индукция (лат. inductio – шығару) – таным, ойлау процесінде жекелеген жайлардан, құбылыстардан жалпыға (теориялық тұжырымдарға) қарай жүру, бақылаудың және эксперименттің нәтижелерін талдап, жалпы түсінікке жетуге тырысу. Бэкон индукция тәсілін анықтаумен шектелмей, оны іс жүзінде қолданудың жолдарын көрсетті. Бэкон Аристотельден келе жатқан, ортағасырлық философияның негізгі пайымдау тәсіліне айналған дедуктивтік ой қорытуды сынайды, оны шындықтан, нақты құбылыстардан қашық жатқан абстрактілі топшылау, яғни «схоластика» деп бағалайды.

Индукция мен дедукция – өзара тығыз байланысты, бірін-бірі керек ететін, толықтыратын таным тәсілдері. Біреуін қабылдап, екіншісін теріске шығаруға болмайды. Бэкон ілімінде дедукция мен индукцияны қарсы қою кездеседі. Білім, Бэконның түсінігінде, ойдан шығарылмайды, таза ақылдан тумайды. Білімнің көзі – нақты дүние, нақты құбылыстар және оларды нақты зерттеу, тәжірибеде тексеру. Бэкон тәжірибеге, экспериментке баса көңіл бөледі, оны таным негізі деп біледі. Білімнің дұрыстығын не бұрыстығын тек тәжірибе арқылы білуге болады. Бэкон қолдаған эмпиризм бағытының мәнісі осы.

Нақты заттарды, құбылыстарды тиянақты зерттемей, дүние, табиғат, адам жөнінде жалпылама топшылауға әуес адамдарды Бэкон бейнелі түрде өрмегін өзінен өретін өрмекшіге теңейді. Мұндай философтар, дейді, Бэкон, өз ойларын өз басынан ғана шығармақ болады. Бэкон сонымен бірге жалпы ұғымдарды, қағидаларды, идеяларды ескермей, заттар жөніндегі мағлұматтарды, деректерді кездейсоқ, қалай болса солай, қайдан болса да жүйесіз жинауға тырысатын «ғалымдарды» ұясына не болса соны таси беретін, не болса соны жинай беретін құмырысқаларға теңейді. Ғылымның міндеті қажетті мағлұматтарды жинай беру емес, оларды ой елегінен өткізу, сұрыптау және сараптау. Шын ғалым, Бэконның ойынша, бұлардың екеуіне де ұқсамайды: оны Бэкон араға теңейді: ара гүлдерді аралап, нәрін теріп алады да, оны өңдеп, балға айналдырады. Мұндай ғалым деректерді жинап, талдап, ақиқатты анықтайды.

Ғылымда жүзеге асатын тәжірибені Бэкон екі топқа бөледі: 1) «бірден жеміс беретін» (плодоносные) және 2) «жарық беретін» (светоносные) тәжірибе. Бірден пайда келтіретін, тиімді білімді математикадан, физикадан, агрономиядан, химиядан, медицинадан, т.б. алуға болады. Бірақ мұндай тәжірибенің өрісі тар: жеке ғылымдар өз пәнінің шеңберінен шыға алмайды, басқа ғылымдарда не болып жатқанын білмейді, өз ұясын шұқылай береді. Жарық беретін тәжірибені философиялық білім береді: ол адамың көзін ашады, сана-сезімін, көзқарасын кеңейтеді, өмірде дұрыс бағыт сілтеп отырады.

Бэкон адам, қоғам санасындағы ескі наным-сенімдерді, теріс түсініктерді, елестерді сынап, әшкереледі, қалай пайда болатынын көрсетті.

Антика заманында, орта ғасырда ғылым-білімнің мақсаты адамға қажетті дүние жөніндегі жалпы түсінікті қалыптастыру және адамның дүниедегі орнын анықтау деп есептелді. Бізді қоршаған орта – табиғат, қоғам – жетілген және үйлесімді дүние. Оны өзгерту, өңдеу жөнінде әңгіме болған жоқ. Жаңа дәуірде жаңа идеология қалыптасты: табиғат – шикізат ошағы, құрылыс материалы. Адам, қоғам табиғатты қалауынша пайдаланып, өзгерте алады. Дүниеге келген жаңа қоғам капитализм – табиғатты пайда табудың көзі деп есептеді. Ол ғылым мен философияның алдына жаңа міндет қойды: табиғатты жан-жақты және нақты зерттеу, заңдарын ашу, сол заңдарға сүйеніп, соған сай өндіріс құралдарын жасау, сөйтіп, табиғат­қа үстемдік ету. «Білім – күш» – деп жариялады Бэкон. Көп білген адамның қолынан бәрі келеді. Философия тарихында тұңғыш рет ғылымның практикалық мүмкіндігі жөнінде мәселе қойылды. Білу деген жаңа түсінік бойынша, – істеу, іс-қимыл жасау.

Метод мәселесі, жаңа философияны негіздеу ісіндегі методтың рөлі француз философы Рене Декарттың да (1596-1650 ж.ж.) көбірек көңіл бөлген мәселесі болды. Декарт сол кездегі Франциядағы ең озық оқу орны Ля Флешь колледжінде білім алады. Философтың айтуынша, мұнда Еуропадағы ең мықты профессорлар сабақ берген және онда сол кездегі ең бай кітапхана болған. Бұл кітапханада шіркеу тыйым салған көптеген кітаптар болыпты. Колледж студенттері, оқытушылар шіркеу жауларымен, қауіпті ілімдермен күресу үшін олардың еңбектерін оқып зерттеуі қажет деп есептелген. Декарттың көзін ашқан осындай тыйым салынған кітаптар болады. Бірақ Декарт өмірде өте сақ адам болған. Шіркеуге, дінге қарсы шығу оның ойында да болмаған. Галилейдің ізімен жазылған «Дүние немесе жарық жөніндегі трактат» деген ғылыми еңбегін жариялаудан бас тартады. Өйткені осы кезде Шіркеу Галилейді қудалап, ілімінен бас тартуға мәжбүр еткен еді. Кейін қолжазба жоғалып кетеді, тек үзінділері жарық көреді. Колледжде Декарт он жыл оқиды және мұнда алған білімі оған өмір бойы азық болады. Алғашқы жеті жылда грамматика, риторика, дінтану және схоластика сияқты пәндер жүреді. Латын тілін шәкірттер ана тіліндей біліп шығады. Ежелгі грек тілі оқытылады. Қалған үш жылда шәкірттердің оқитын негізгі пәні философия болады. Физика, математика философияның құрамында оқытылады. Аталған пәндердің ішінен Декарттың көңілі толмағаны схоластика болды.

Колледжден кейін Декарт Франция, Голландия университеттерінде оқиды, бірақ бұларды бітірмей тастап кетеді. Университеттегі оқуды ол нақты өмірден, табиғаттан алшақ жатқан «кітаптағы ілім» деп, місе тұтпайды. «Ендігі жерде, – деп шешеді Декарт, – қажетті білімді мен өзімнен және дүниенің ұлы кітабы – табиғаттан іздейтін болам». Өзіне-өзі үңілу, өзін-өзі тану және табиғатты зерттеу үшін Декарт философия және ғылым жолын таңдайды.

Бэкон сияқты Декарт та бұрынғы схоластикалық философиядан бас тартып, ғылымға сүйенетін жаңа философияны құруға атсалысады. Осыған орай оған, жоғарыда айтқанымыздай, метод мәселесімен тиянақты айналысуға тура келеді. 1633-1937 жылдары Декарт өзінің танымал шығармасы – «Метод жөніндегі пайымдау» мен «Ақылға арқа сүйеудің ережелері» деген еңбектер жазады. Бұл еңбектерінде Декарт танымның объективтік сипатын баса көрсетеді. Ғылым, оның ойынша, дүниедегі бар, нақты, болып жатқан құбылыстарды, үдерістерді қарастырады.

Метод және оның негізгі талаптары, ережелері таным үдерісінің негізі болып табылады. Философияны Декарт бейнелі түрде өсіп тұрған ағашқа ұқсатады. Оның тамырлары – метафизика, яғни метод жөніндегі ілім, діңгегі – физика, ал сол діңгектен тарайтын бұтақтар – жеке немесе арнаулы ғылымдар. Бұларды Декарт үш топқа бөледі: медицина, механика және этика. Барлық ғылымдар бірімен-бірі тығыз байланыста болады.

Бэконға қарағанда Декарт дедуктивтік методқа баса көңіл бөлді: бұл тәсіл, философтың ойынша, тұтастың мәнін, заңдылықтарын танып-білу арқылы тұтасты құрайтын жекелеген құбылыстардың қасиеттерін білуге мүмкіндік береді. Дедуктивтік тәсілдің негізгі талаптарын Декарт былай анықтайды: 1. Танымның анықтығы және айқындығы; таным үдерісінде күдік туғызатын нәрселердің болмауы; 2. Зерттелетін затты, құбылысты құрамдас бөліктеріне жіктеп, жеке-жеке талдау; 3. Ойлау үдерісінде мына ережені бетке ұстау керек: «білімнің ең қарапайым негіздерінен күрделі және жетілген негіздеріне қарай жылжу керек»; 4. Таным толық және жан-жақты болып, ешбір елеулі сәттер ұмытылып қалмауы керек. Бұл – қарапайым талаптар, бірақ оларсыз таным үдерісі қазір де жемісті бола алмайды.

Декарттың ілімі жөнінде сөз болғанда ең алдымен ойға келетіні – оның материализм мен идеализмнің арасында ауытқуы. Философ ретінде, ақыл, сана мәселелерін қарастырғанда Декарт идеализмге мейлінше жақындай түседі, философиялық көзарастың түпнегізі ойлау деп есептейді. Ғалым ретінде, қоршаған ортадағы нақты құбылыстарды қарастырғанда ол шындыққа жүгінеді, материализмге ойысады. Декарттың бұл ұстанымын әдебиетте дуализм деп атайды.

Декарт философиядағы аса күрделі және маңызды мәселені – дүниенің түпкі негізін анықтауды, біржақты шеше алмағандығын ашық мойындайды. Оның ойынша, материядан сананы немесе санадан материяны шығару, бірін-бірі арқылы түсіндіру мүмкін емес. Өйткені, материя мен сана-болмыстары қарама-қарсы екі бөлек дүние. Материяны құрайтын материалдық заттарды көруге болады, қолмен ұстауға болады, олар кеңістікте орын алады. Ал сананы – ойды, ұғымды сезім мүшелері арқылы қабылдауға болмайды. Демек, материя да, сана да өз алдына, біріне-бірі тәуелсіз өмір сүретін дербес субстанциялар. Нақты өмірде материя мен сана біріне-бірі ықпал етіп жатады. Сананың арқасында адам материалдық заттарды дүниеге келеді, кейін бұлар санада бейнеленеді, әр алуан білімдердің мазмұнын құрайды. Декарт мұны түсінеді. Бірақ бұлардың қайсысы – алғашқы, қайсысы – кейінгі, қайсысынан қайсысы пайда болды – мұны анықтау, оның ойынша, мүмкін емес. Олай болса, материя мен сананың байланысын, біріне-бірінің ықпалын қалай түсінуге болады? Бұл арада Декарт амалсыздан Құдайға жүгінуге мәжбүр болғанын жасырмайды: материалдық дүниені де және одан да ғажап – рухани дүниені де жаратқан Құдай. Философ-ғалым Декарт Құдайға көп жүгіне бермейді, бірақ мынадай күрделі мәселеге келгенде Құдайсыз ешетеңені түсінуге болмайтынын мойындайды. Бұл жөнінде Декарттың отандасы Б. Паскаль: «Мен Декартты кешіре алмаймын, – деп жазады, – ол өзінің философиясында мүмкіндігінше Құдайға жүгінбеуге тырысады, бірақ бұл ниет оған дүниенің жаралуын және қозғалуын түсіндіргенде Құдайды пайдалануға бөгет болмайды; бұдан кейін оған Құдайдың керегі болмай қалады» (Лабиринты души/ Августин Аврелий. Исповедь; Блез Паскаль. Письма к провинциалу. – Симферополь, 1998. С.216).

Бэкон сияқты Декарт та өз тарапынан философияны және ғылымды жаңа негізде қайта құру міндетін алдына қойды. Жаңа философиялық жүйені негіздеу қалыптасқан қағидаларды оймен тексеріп, сын елегінен өткізуден басталуы керек деп шешті. Декарт сезімдік таным мен тәжірибенің қорытындыларына сенбейді. Төртбұрышты мұнара алыстан бізге дөңгелек болып көрінеді. Суға салған таяқ сынық болып көрінеді. Сағым бізге қашықтағы нәрсені қасымыздағыдай етіп көрсетеді. Философияда бірін-бірі сынап, жоққа шығарып жатқан қаншама мектептер, ілімдер, бағыттар бар? Кейбір адамдар Құдайдың бар екендігіне де сенбейді. Біз қоршаған дүниенің реалдығына да күмәнданамыз: мүмкін, дүние елес болар. Мен қазір осы жерде отырмын, ал ойым бүкіл әлемді шарлап жүр. Сөйтіп, біз бәріне де күмәндана алады екенбіз. Бұл дүниеде күмән туғызбайтын нәрсе бар ма? Бар. Ол – бәріне күмәнданып отырған өзіміз, біздің ойымыз. Біз ғой ойланып, күмәнданып отырған. Бұған мен қалай күмән келтіре алам? Олай болса, біз бармыз, біз өмір сүріп отырмыз. Осыдан келіп Декарттың әйгілі: «Мен ойлаймын, демек, мен өмір сүремін» деген қағидасы дүниеге келді. Осы айдай анық, еш күмән туғызбайтын принцип философияның ең алғашқы қағидасы болуы керек. Философия сыртқы дүниеден емес, ойлаудан бастау алады. Бұл әрине, идеалистік тұжырым.

Декарт әлемге танымал философ қана емес, сонымен бірге белгілі ғалым-физик, математик, физиолог. Ол аналитикалық геометрияның негізін қалады. Адамзат қазір де Декарт ашқан координаттар жүйесін пайдаланып келеді. Физиологиядағы шартты және шартсыз рефлекстер жөніндегі ілім де Декарттан бастау алады. Декарттың мына сөзі қай адамға да ой саларлық: «Ақиқатқа жету үшін, – дейді философ, – адам өмірінде бір-ақ рет болса да, санасына сіңген түсініктерден арылып, дүние, өмір, адам жөніндегі көзқарасын қайта қарап, жаңартуы тиіс».

Жаңа дәуір философиясының тағы бір көрнекті өкілі – бұл кемеңгер ғалым, ұлы ойшыл француз Блез Паскаль (1623-1662 ж.ж.). Француз ғылым академиясында анда-санда Паскальдің атына мақтау сөз айтылады екен. Біз де қазір ол жөнінде өзіміздің мақтау сөзімізді айтуға бел байладық. Біз оның «Ой түйіндеріне» («Мысли») көңіл бөлмекпіз. Паскальдің басты еңбегін осылай деп атаған Вольтер көрінеді. Л. Толстой Паскальді Сократпен, Платонмен, Спинозамен, Руссомен, Кантпен және басқалармен бірге «адамзат ұстаздарының» қатарына жатқызады, «әулие» санайды, оның айтқандарын өзінің күнделік кітабына кіргізеді. Толстойдың өзінің дін, сенім, өмірдің мәні, адам жөніндегі ойларына француз ойшылының ықпалы болғаны сөзсіз. Толстой Паскаль жөнінде арнайы мақала жазады. Оның шығармаларын қайталап оқумен болады. «Сеземін, Паскаль тірі, өлген жоқ, ол бізбен бірге» – деп оның сөздерінің өміршеңдігін паш етеді. Паскальді Достоевский де өте жақсы көрген. Паскаль ғылымға да, философияға да, дінге де өз ықпалын тигізді.

Паскаль шығармашылығының төрт қыры бар деуге болады: ол – ғалым-математик әрі физик; діни ойшыл-теолог; жазушы және философ. Отыз жасқа дейін Паскаль ғылым саласында жемісті еңбек етіп, көрнекті жаңалықтар ашады; өзінің кейбір трактаттарымен Декарт сияқты ғалым-философтарды таң қалдырады. Отыз жаста Паскаль күшті рухани күйзеліске ұшырайды, осы кезге дейін шұғылданған жұмыстарын бекер деп таниды. Оның нәзік, көңілшек жаны, нашар денсаулығы ғылыммен қызу айналысуды көтермейді. Паскальдің бала кезінде әкесі оның математика саласындағы кітаптармен әуес болғанын байқап, ғылыммен ерте айналысу баланың саулығын бұзар деп қорқып, одан кітаптарды жасырып, шкафқа салып кілттеп қояды екен. Бірақ бұл айладан ештеңе шықпайды.

Паскаль ғылым мен діннің, білім мен сенімнің арасындағы қайшылықты ғылым жолымен жеңуге болмайды деген пікірге келеді. Өзінің ғылыми ізденістері оны түбі дінге немқұрайды қарауға әкеліп соқтырады деп қауіптенеді. Тағы бір психикалық жағдай Паскальға күшті әсер етеді: Парижде күймемен көпірден өтіп бара жатқанда, жегілген аттар үркіп, алып қашып, көпірден суға құлайды. Әлдеқалай постромкілер үзіліп кетіп, күйме көпірдің нақ шетінде суға аумай, ілініп қалады. Көргендердің бәрі шошып кетеді, ал елгезек Паскаль қорыққанынан есінен танып қалады. Көпке дейін есін жия алмайды. Кейін Паскаль бос кеңістіктен қорқатын невроз ауруына ұшырайды. Сонымен бірге ол өзінің мұндай ақылға сыймайтын жолмен аман қалуын Құдайдың әмірімен байланыстырады: Құдай оған оның алдындағы борышын еске салып тұрғандай көреді. Бұдан былай қалған өмірін ол Құдайға құлшылық етіп, дін ережелерін қатаң ұстауға арнауға бел буады. Жарық дүниені тастап, Пор-Рояль деген жердегі монастырьға кетеді. Бұдан екі жыл бұрын монастырьға қарындасы да кеткен еді.

Паскаль – данышпан ғалым, сыртқы дүниені танудың сырларына қанық адам. Бірақ ол адамның сыртқы дүние құбылыстарынан бөлек ерекше дүние екенін ескереді. Адам тануда арнаулы ғылымдардың өресі тар: олар адамды басқа шексіз заттардың қатарына қойып, объект ретінде қарастырады. Паскаль математиканы басқа ғылымдарға үлгі тұтады; оның белгілі афоризмі: «геометриядан асып түскеннің бәрі бізден де асып түседі». Бірақ ол адам тануды математикаға да сеніп тапсыра алмайды. Біреу жөнінде «ол – тамаша математик» деп мақтап жатады, – дейді Паскаль. «Бірақ маған математик не үшін керек? Ол, кім біледі, мені теоремаға айналдырып жіберер» (Сонда, С. 119). «Егер мен адамгершіліктің мән-жайын білмесем, сыртқы дүниені зерттейтін ғылымдар қиын-қыстау шақта маған тірек бола алмайды; ал адамгершілік ілімі сыртқы дүние құбылыстары жөніндегі ғылымды білмесем де маған жұбаныш бола алады» (Сонда, С. 121).

«Адам – жай ғана құрақ, табиғаттың ең әлсіз түлегі, бірақ ол ойлай алатын құрақ. Оны құртып жіберу үшін бүкіл әлемнің керегі жоқ: желдің есуі, судың тамшылары жетіп жатыр. Мейлі, оны әлем құрта қойсын, адам бәрібір одан биік, өйткені, ол өмірмен қоштасатынын және әлемнен әлсіз екенін біледі, ал әлем ештеңені сезбейді» (Сонда, С.169). Осы пікірді Паскаль өзінің «Ой түйіндерінде» жиі қайталайды. Тағы бір жерде: адамның ұлылығы – оның өзінің бейшаралығын білетіндігінде, – дейді. Бұл – адамның екінші жағы – бейшаралығы. Саналы адамға, – дейді Паскаль, өмір қауіп-қатерге, мұңға, түңілуге толы. Алаңсыз, жайбарақат, жайлы өмір – уақытша, кездейсоқ, өткінші. Адам – дүниеге бір күндік қонақ.

Адамның ұлылығы, Паскальдің пікірінше, оның шексіздікті, әлемнің ұшы-қиыры жоқтығын және өзінің дүниедегі қарапайым орнын ажырата білетіндігінде. Адамның ұлылығы, сонымен бірге ақиқатқа құмар болып, ақиқат үшін бәрін де қиюға әзір болып, ақиқатты бойына сақтай білетінінде. Адамнан басқа жерде ақиқат болмайды. Адам, әрине, бәрін біле бермейді, біле де алмайды, бірақ оны ештеңеден хабары жоқ хайуанмен қатар қоюға болмайды.

Паскальдің ғылыми-зерттеу және жазу тәсіліне айқындық, анықтық және таңқаларлық қарапайымдылық тән. Ақиқатты зерттеу және оның нәтижесін баяндау ісінде, – дейді Паскаль, – табиғатқа ден қою керек, өйткені онда ешқандай жасандылық жоқ. «Табиғаттың үстінен биік тұруға ұмтылмау керек, керісінше, табиғаттың деңгейіне дейін төмендеу керек». Қандай шығарманың да құндылығын ол оның қалың оқырманға түсінікті болуымен бағалайды. Ең жақсы кітаптар солар, дейді Паскаль, оқыған адамдар оларды өздері де жаза алатынына сенгендей болсын.

Таным құралдарының қатарына интуициямен, дедукциямен бірге Паскаль жүректі қосады. Адам болмысының рационалды жақтарымен бірге ақылға сыймайтын иррационалды жақтары да бар. Зерде, парасат, ғылым соңғыларды ашып бере алмайды; бұл тек жүректің ғана қолынан келеді. «Адам өзінің не екенін екі жетекшісінің – инстинкт пен тәжірибенің көмегімен тани алады». Рационализм бас көтерген Декарттың заманында Паскаль алғашқы боп зерденің де, парасаттың да, ғылымның да шегі бар екенін көрсетіп берді. Дүниедегі, өмірдегі құбылыстардың бәрін зерде танып береді деуге болмайды. Адам үшін шешуші мәселелер: «Жан мәңгілік пе, жоқ па?» «Дүние жаралған ба, жоқ па?» деген сияқты мәселелерді біз шеше алмаймыз. «Зерде бұл арада бізге көмек көрсете алмайды». Біз жүрекке жүгінеміз. Жүрек Паскальдің философиясында негізгі рөлді атқарады: таным саласында жүрек бастапқы терминдерді, аксиомаларды сезеді, этикада ол интеллектуалдық және физикалық тәртіптен өзгеше моральдық тәртіпті қамтамасыз етеді, діни сенім саласында ол Құдайды сезеді. Жүрек адам бойындағы зерденің, логиканың, сананың шегінен шығып жатқан нәрселердің бәрін басқарады. «Жүректің зерде біле бермейтін өз заңдары бар». Паскальдің ойынша, бәрін зерде шешеді деп оны абсолютке айналдыруға болмайды: «Біз ақиқатты зерде арқылы ғана емес, жүрек арқылы да тани аламыз», – деп жазады Паскаль. Жүрек нені тани алады? Табиғат құбылыстарын ба? Тарихи оқиғаларды ма? Жоқ. Адам өмірінің қырлары мен сырларын. Француз ойшылының жүрекжарды ойларына ден қоя отырып, Абайдың ұлылығына, тереңдігіне қайран қаласың: Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті: Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек, – деп жазды ол.

Паскальдің «Ой түйіндерін» оқи отырып, оның диалектикалық түсінігіне, сезгіштігіне тәнті болып, таң қаласың. Адам – ұлы және сонымен бірге бейшара. Паскаль қайшылықты ғана көрсетіп қоймайды, оларды қағыстырып, біріктіріп қояды. Адамның ұлылығы оның бейшаралығынан да, бейшаралығын білетінінен де көрінеді. Адамның ұлылығы оның өз шеңберінен шығып, өзіне де, ортасына да риза болмай, өзінің әлсіздігі мен бейшаралығын жеңбек боп әлек болатынында.

Паскаль ақиқат пен адасудың, шындық пен жалғанның өзара қатынасын шебер айыра біледі және олардың бірлігін терең түсінеді. Шындық пен жалған біріне-бірі жарық пен қараңғылық сияқты қарсы тұрған жоқ, олардың шегі салыстырмалы және шартты. «Ақиқат деген сондай нәзік, құрттай одан шегінсең болды, адасасың, сол сияқты адасу да сондай нәзік, құрттай одан бұрылсаң болды, ақиқатқа тап боласың» (Қара: Стрельцова Г.Я. Блез Паскаль. М., 1979, С. 140).

Адамның адамшылығын да, хайуандығын да, жақсылығын да, жамандығын да көрсете отырып, Паскаль адам өміріне мән-мағына беретін бір жолды ұсынады: ол Құдайға, дінге сену. Паскальдің бірінші ойы, бетке ұстаған нысанасы – ғылым болды, екінші ой – адам және үшінші ойы – Құдай болды. Құдай, оның ойынша, – адам үшін өмірдің мәні, мақсаты және мұраты.

Л. Толстой өзінің Паскаль жөніндегі ойларында былай деп жазады: «Паскальдің ойынша, діннен безген адамдар не-нені хайуандар, не ақылы ауысқандар… және ешбір ғылым діннің орнын баса алмайды». Паскальдің «Ой түйіндері», – дейді Толстой, адамдарға сенімнің қажет екенін, сенімсіз адам өмір сүре алмайтынын дәлелдеп берді» (Қара: Толстой Л.Н. Круг чтения. Т.1, – М.; Политиздат, 1991, С. 378-379).

Жаңа дәуір философиясының Англиядан шыққан тағы бір танымал тұлғасы Томас Гоббс (1588-1679 ж.ж.). Ол – Бэконның ілімін, ісін жалғастырушы; ол Коперниктің ілімін батыл қолдаған Галилеймен де таныс болған.

Оксфорд университетін бітіреді. Бірақ университетте қалып оқытушы болғысы келмейді: ол кезде университеттерде схоластика, схоластикаға айналдырылған Аристотель ілімі әлі күшінде еді. Кездейсоқ Кавендиш деген жас баронның отбасымен танысып, оған тәрбиеші, кейін барон ержетіп, граф дәрежесін алғанда оның дербес хатшысы болады. Сөйтіп деревнядағы қарапайым священниктің баласы ақсүйектер ортасына тап болады. Жас шәкіртімен бірге Еуропа елдерін аралайды: Францияда, Италияда айлап, жылдап тұрады; көптеген көрнекті ғалымдармен, философтармен танысады, араласады: Паскальмен, Гюйгенспен, Гассендимен, Мерсенмен, Галилеймен. Өз елінде Ф. Бэконмен үзбей байланыс жасап тұрады.

Гоббсты көбірек толғандырған екі мәселе болды: дін және саясат. Дін мәселесінде ойшыл діни идеология мен қасиетті жазудағы кейбір ақылға сыймайтын қатаң догмаларды жаңа заман талабы тұрғысынан сынайды. Дін ғылыммен, зердемен ашық бәсекеге түспеуі керек деп есептейді, өйткені мұндай теке тіресте дін ұтылады. Дінбасылар, Гоббстың пікірінше, ғылым, философия істеріне араласпауы керек: діннің жолы бір басқа, ғылым жолы бір басқа. Кейін Англияда буржуазиялық төңкеріс өріс алғанда Гоббс дін мен Шіркеудің билік істеріне араласпауын батыл талап етеді. Мұндай пікірі үшін Англиядан қуылып, біраз уақыт Парижде тұруға мәжбүр болады. Дінге қайшы келгені үшін Гоббстың көзі тірісінде оның шығармаларын бастыруға және таратуға тыйым салынады. ХVІІ ғасырда Англияда «гоббсист» деген сөз «атеист» деген сөзбен барабар деп есептелді. Бірақ Гоббс қоғам өмірінде діннің пайдасы барын, атеистік көзқарастың терістігін ескертумен болды. Дін адамдарды төзімділікке, көнбістікке үйретеді, өмірде орын алатын көтерілістерден сақтандырады дейді.

Декарт сияқты Гоббс та – рационалист. Математиканы, әсіресе, геометрияны басқа ғылымдардан жоғары қояды. Евклидті пір тұтады. Механика заңдары, оның ойынша, барлық салаларда қолданыла алады. Адам ағзасын ол механизмге теңейді: жүрек – пружина, нервтер – жіптер, денеге қозғалыс беретін буындар – машинаның дөңгелегі іспеттес. Қоғам да – жанды ағза. Адам өз қамын ғана ойлайтын қоғамның бір бөлшегі. «Азамат жөнінде» деген еңбегінде Гоббс қоғамды сағатпен салыстырады. Егер біз сағаттың қалай жұмыс істейтінін білгіміз келсе, біз оны бөлшектеп, әрбір бөлшегін жеке-жеке қарастырамыз; кейін бөлшектерді біріктіріп, сағатты қайта жинаймыз. Сағат бөлшектерінің өзара байланысын біз, сөйтіп, білеміз. Сол сияқты ғалымдар қоғамды да жеке салаларға (экономика, билік, құқық, мәдениет, т.б.) бөліп қарастыра алады. Сөйтіп, қоғамның қалай өмір сүретінін білуге болады. Әдебиетте Гоббс ұсынған тәсіл «бөлшектеп жинау тәсілі» деп аталады. Қазіргі ғылым тілімен айтқанда, анализ және синтез тәсілі.

Гоббс тұтас пен бөлшектің арасындағы күрделі байланысты түсінеді: тұтас тегістей бөлшектерге бөлінбейді, ал бөлшектердің өзара байланысы, әсері жаңа сапалы қасиетті тудырады. Қоғамтануда мынадай ойлау экспериментін жасап көрейік, – дейді Гоббс. Мемлекет әлі пайда болмаған жағдайды көз алдымызға келтірейік. Адамдар сонда қалай өмір сүрер еді? Мемлекет болмаған табиғи жағдайда, – дейді Гоббс, адам өмірі қауіп-қатерге толы болады. Мемлекет жоқта адам тек өзіне ғана үміт арта алады. Адамға күнкөріс үшін әр түрлі материалдық игіліктер керек. Ал олар үнемі жетіспейді. Сол себепті адамдар арасында осы игіліктер үшін талас-тартыс, күрес орын алады. Мемлекет болмаған табиғи жағдайда адамдар бірімен-бірі жан аямай соғысар еді. Табиғи жағдайдағы адамдар – аңдардан бетер жауыз және қатыгез; оларды Локк қасқырға теңейді. Адамдардың арсындағы қырғи-қабақ қатынасты тыю үшін, материалдық игіліктер үшін күресте адамдар бірін-бірі қырып салмауы үшін адамдардың қатынасын реттеп отыратын, олардың мүддесін қорғайтын саяси күш қажет болды. Бұл күш – мемлекет еді. Саяси ұйымдасқан қоғам адамдардың бәрінің бәрімен күресуіне тыйым салады. Мемлекеттің шығуын Гоббс адамдар арасында жасалған келісімшарт арқылы түсіндіреді.

Оқу-ағарту, таным-тәрбие мәселелерін терең талдаған ойшылдардың ішінен ағылшын философы, агностицизм мен идеализмнің өткір сыншысы, материалист Джон Локкты (1632-1704 ж.ж.) арнайы атап өту керек. Локк қоғамдағы либералдық қозғалыстың көшбасшысы болды. Ол Бэконның ісін жалғастырып, эмпиризмді таным теориясындағы басты бағыт ретінде негіздеді, сенсуалистік таным теориясын құрды. Локк әдебиетте педагогика мен саясат теориясының классигі деп есептеледі. Ел басқару ісіне көп көңіл бөледі. 2004 жылы «Зерде» кітапханасында Локктың «Басқару туралы екі трактат» деген белгілі шығармасы жарық көрді. Бұл кітап кезінде «либерализм Таураты» (Библия либерализма) деген құрметті атаққа ие болған. Локк философиядан басқа медицинаны, анатомия мен физиологияны және физиканы жете меңгерген.

Локктың бетке ұстаған негізгі идеяларының бірі – таным процесінде тек тәжірибе арқылы алға жылжуға болады. «Адам зердесі пайымдау мен білімнің мазмұнын құрайтын материалды қайдан алады?», – деген сұрақ қояды Локк және өзі оған бір сөзбен: «Тәжірибеден», – деп жауап береді. Біздің барлық біліміміз тәжірибеге негізделеді және тәжірибеден алынады.

Танымның пайда болуын Локк қарапайым тілде былай түсіндіреді. Адам баласы дүниеге келгенде, онда ешқандай түсінік, білім болған жоқ, ақ бет қағаз сияқты (tabula rasa). Адамның басында, Декарт айтқандай, ешқандай туабіткен идеялар жоқ. Тек сыртқы заттардың біздің сезім мүшелерімізге және ақыл-есімізге әсер етуі салдарынан және сыртқы әсерді таным тәжірибесінде талдау арқылы санамызда ұғым, түсініктер пайда болады.

Адам танымының қалыптасуы, жүзеге асуы, мүмкіндігі және шегі жөнінде Локк тағы бір негізгі еңбегі «Адам зердесі туралы тәжірибеде» (1690 ж.) тиянақты мағлұмат береді.

ХVІІ ғасырдың ұлы философтарының бірі голландтық Бенедикт Спиноза (1632-1677 ж.ж.) болды. Декарттың ізбасары, Декарт, Гоббс сияқты рационалист, бірақ философиядағы өз жолын тапқан ойшыл. Б. Рассел оны ұлы философтардың ішіндегі ең ізеттісі және ұнамдысы деп сипаттайды. Интеллект жағынан, кейбір философтар (Декарт, Лейбниц, мысалы) одан жоғары тұруы мүмкін, бірақ адамшылығы жағынан оған тең келері жоқ дейді Рассел.

Жас шағында еврейлердің діни мектебінде (синагогада) білім алады, дін жайын, Інжілді, Тауратты жете біледі. Бірақ раввин болудан бас тартып, философияға және ғылымға ден қояды. Дін жолымен жүрмегені және еврейлердің діни қауымынан бас тартқаны үшін раввиндер тарапынан қудалауға ұшырайды. Соңғылар оны сыйлықтар, стипендия беріп сатып алмақ болады, бұған да көнбегесін, кісі жалдап, Спинозаны өлтірмек те болады. Спиноза алған бетінен қайтпайды. Ақыры оны еврейлер қауымынан аластайды. Сол кездегі дәстүрге сай қауымнан аласталу ауыр жаза болатын: ешкім (тіпті тума-туысқандары да) онымен қарым-қатынас жасамауы керек. Спиноза Амстердамның айналасындағы кішігірім деревняны паналап, күнкөріс үшін әйнекті тегістеу ісімен шұғылданады. Түнде ғылыммен, философиямен айналысады. Математиканы, философия тарихын, логиканы жете меңгереді. Декарт іліміне ден қояды, бірақ оның дуалистік көзқарасын қабылдамайды. Дүние – тұтас, Құдай да, ойлау да, рух та табиғаттан тыс дүниелер емес; бұлардың арасында органикалық бірлік, өзара ықпал ету бар. Спиноза Брунодан, Кузанскийден келе жатқан пантеистік көзқарасты тиянақты жүйеге келтіреді.

Спинозаны дінге қарсы шықты деп айыптағанмен ол атеист болмаған; Құдайды жоққа шығармайды. Табиғаттағы, өмірдегі үйлесімділіктің көзі Құдай деп есептейді. Бірақ Құдай табиғаттан тыс күш емес, табиғатпен етене біріккен құдірет. Дін мен білімді қарсы қоймайды, дін шындық білімге арқа сүйейді деп мәлімдейді. Діни сенім мен ескі наным бір емес: ырымның түбірі – надандық, ал діннің негізі – даналық дейді.

Декартқа қарағанда, Спинозаның ілімі – дәйекті монизм. Оның ойынша, субстанция – біреу және біртұтас, ол – бізді қоршаған табиғат және табиғатпен астасып жатқан Құдай. Табиғат та бір, табиғатты жаратқан, табиғаттың негізі, іргетасы болып табылатын Құдай да бір. Екеуін ажыратуға болмайды. Ғылым табиғатты табиғи құбылыстар дүниесі ретінде қарастырады. Бұл орынды. Бірақ діни ілім және философия табиғаттың негізін құрайтын Құдайды танып, анықтай алады.

Біртұтас субстанцияның екі жағы (атрибуты) бар: материалдық дене және ойлау. Ойлау – адамға ғана тән қабілет. Ал адам – табиғат түлегі. Сондықтан ойлау, рухани субстанция табиғаттан тыс, табиғатқа тәуелсіз өмір сүре алмайды.

Табиғат пен жаратушы Құдай тең болғасын, дүниедегі қозғалыстың, өзгерістің, жаңарудың көзі, себебі – табиғаттың өзінде, субстанцияда. Субстанцияның өз себебі өзінде (causa sui). Декарт сияқты Спиноза да рационализм өкілі. Ол зердені танымның ақиқаттығының және айқындығының өлшемі деп есептейді. Спинозаның ілімі саналы диалектикаға негізделеді. Жоғарыда айтқан монизмді диалектикасыз негіздеу мүмкін емес еді. Декарт ілімінде адасушылық (заблуждение) жөнінде әңгіме болмайды. Ақиқат пен адасушылықтың арасында ешқандай байланыс жоқ сияқты. Спиноза тереңірек ойлайды. Адасушылық та тамырсыз, себепсіз пайда болмайды, онда да ақиқаттың ұрығы бар. Адасушылықта да нақты нәрсе бейнеленеді, бірақ бір жағынан, сыңаржақты бейнеленеді. Сондықтан мұндай пікір теріс деп бағаланады. Мысалы, қанатты ат жөніндегі аңызды алайық. Әрине, ондай ат жоқ. Бірақ дүниеде ат та бар, сонымен бірге қанаты бар ұшатын құс та бар. Жүйрік атты ұшқан құсқа теңейтіні сондықтан.

Спиноза ғалым ретінде дүниедегі, табиғаттағы объективтік заңдылықты мойындайды. Адамдар табиғат заңдарын танып, сол заңдарға сүйеніп әрекет жасайды. Осыған орай Спиноза философияда еркіндік және қажеттілік мәселесін көтеріп, бұл қарсылықтардың диалектикалық байланысын ашады. Еркіндік бар, дейді Спиноза, бірақ ол қажеттілікпен байланысты, қажеттіліктің бір жағы. Сол сияқты қажеттілік те бар. Ол – еркіндікпен байланысты, еркіндіктің бір жағы. Қажеттілік пен еркіндікті абстрактілі түрде қарсы қойып, бірін мойындап, екіншісін жоққа шығару дұрыс емес. Еркіндік, дейді Спиноза, – танылған қажеттілік. Спинозаның бұл анықтамасында философияның (диалектиканың) және одан да гөрі ғылымның ұстанымы айқын көрінеді.

Спинозаның көзі тірісінде жасырын атпен жарық көрген еңбегі – «Богословско-политический трактат» (1670 ж.). Көп кешікпей кітаптың авторы анықталып, билік басындағылыр кітапты таратуға, оқуға тыйым салады. Кітапта діни түсінік те, саяси тәжірибе де сынға алынады. Спинозаның ойынша, екеуі де адамға теріс қарайды. Тірісінде өз атымен шығарған философиялық еңбегі – «Декарт философиясының негіздері». Мұнда Спиноза Декарт ілімінің құптайтын да, құптамайтын да жақтары бар екенін көрсетеді. 1675 жылы Спиноза өзінің басты еңбегі – «Этиканы» жазып бітіреді. Бірақ тірі кезінде оны жариялай алмайды. «Этика» автор өлген соң жарық көреді.

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, — Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *