Зерттеу салалары бойынша Қазақстан ғылымының жетістіктері

Қазақстан Республикасының қазіргі заманғы білім беру мен ғылым, ғылыми-техникалық саясаты көптеген күрделі және елеулі өзгерістерді басынан өткізуде. Бұл, ең алдымен, қазіргі кезеңде осы салалардағы мемлекеттік реформалардың жүйелілігіне байланысты. Жоғары білім, ғылым мен техника жүйесін реформалау, біздің мемлекетіміздің саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайына тікелей ықпал тудырады. Қазақстан тәуелсіздігінің жиырма бес жылдық кезеңінде ел экономикасының барлық салалары түбегейлі өзгерістерге ұшырап, теңдессіз экономикалық өсімге жол ашты. Алайда шешімін табуды қажет ететін көптеген мәселелер ел алдына жаңа міндеттерді жүктейді. Ғылымның жетістіктері, оның ашылуы және олардың нәтижелерін өндіріске ендіру, осы негізде ғылымды қажет ететін өнімнің жалпы өндіріс көлемінде ұлғаюы және елдің ішкі нарығы мен әлемдік нарыққа түсетін кірісі – ХХІ ғасырдың жетекші үрдісі болып табылады. 2016 жылы «Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ 2119 ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламалар, есептер сараптамасын өткізді.

Соның ішінде: — Бағдарламалық-мақсаттық және гранттық қаржыландыру шеңберінде 370 ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламалар, оның ішінде Назарбаев Университеті жобалары үшін 50 өтінім және коммерцияландыруға 261 өтінім; — гранттық және бағдарламалықмақсаттық қаржыландыру шеңберінде қаржыландырылатын ғылыми және техникалық жобаларды жүзеге асыру туралы 1749 аралық және қорытынды есептер. Ірі ғылыми зерттеулер бағдарламалық-мақсаттық қаржыландыру шеңберінде жүзеге асырылды. 2016 жылы ағымдағы зерттеулерді ескере отырып, барлығы 110 ғылыми-техникалық бағдарлама орындалды, оның ішінде басым бағыттар бойынша: — Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, шикізат пен өнімдерді қайта өңдеу – 39; — Энергетика және машина жасау – 11; — Ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялар – 7; — Өмір туралы ғылымдар – 40; — Елдің зияткерлік әлеуеті – 13. 2016 жылы осы ғылыми-техникалық бағдарламалар шеңберінде келесі маңызды ғылыми нәтижелер алынды.

Жоғары нәтижелі зерттеулердің ғылыми бағыттары Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығы жүргізген бағалау бойынша іргелі зерттеулер негізінен физика, химия, ғылымдары, қолданбалы зерттеулер бойынша металлургия, энергетика, медицина және ауыл шаруашылығы салаларын қамтыды. Тау-кен және металлургия саласында «Байыту технологиялары және байытылуы қиын және төмен сападағы шикізатты қайта өңдеу» (орындаушы: «Парасат» ғылыми-технологиялық орталығы» АҚ) бағдарламасы шеңберінде алғаш рет вакуумдағы алтын өндіретін кәсіпорындардың көмір қалдықтарын демеркуризациялауға арналған жабдықтармен жұмыс істейтін технология жасалынды. Сынапты көмір сорбенттерін қайта өңдеу өнімдеріне бөлудің материалдық балансын есептеу сынаптың толығымен (99,4%) конденсатқа өтуін көрсетті. Өнімді қайта өңдеудегі сынаптың мөлшері (күл, шаң, қалдық газдар және ағынды су) ШPК шегінен аспайды. Бұл технологияның және вибровакуумдық қондырғының әлемдік практикада теңдесі жоқ және жоғары өнімді, экологиялық қауіпсіз болып табылады.

«Сұранысқа ие Отандық өнеркәсіптік өнімді алумен қара және түсті металлургия техногенді қалдықтары және минералды шикізат ресурстарын тиімді пайдалануды ғылыми-техникалық қамтамасыз ету» бағдарламасын жүзеге асыру шеңберінде (Ж.Абишев атындағы «Химия-металлургия институты», ҚР Инвестицилар және даму министрлігінің минералды шикізаттарды кешенді өңдеу ұлттық орталығы) алғаш ретожау тәсілімен құрамында бор бар жаңа ферроқорытпаны алдын ала кальцийлі колеманит енгізілген руда-термиялық пешінен силикобарийді ожауға құйып алу әдісі ұйымдастырылды. Нәтижесінде жаңа 5 тонна қорытпа алынды. Сондай-ақ КАМС (кальцийлі алюмосили-комарганец) кешенді қорытпасын алу технологиясы әзірленді. Оның тәжірибелік данасы 102,4 кг мөлшерінде жасалынды. Наносиликатты мысты алудың технологиясы мен аппараттық-электрондық схемасы дайындалды.

Алғаш рет бөлшегінің мөлшері 50 нм-ді құрайтын нанодисперсті мыс силикат ұнтағын алу технологиясының стендтік және жартылай өнеркәсіптік сынақтары өткізілді. «2015-2017 жылдарға арналған түсті металдардың тотықтырылған рудасын өндірудің ғылыми-технологиялық негіздемесі» бағдарламасы бойынша жүргізілген жұмыстардың жаңалығы қорғасын-мырыш тотығатын рудаларды өңдеудің кешенді технологиясын әзірлеу болып табылады, бұл жоғары техникалық-экономикалық негіздемесі бар тауарлық өнімдерде барий, күміс, қорғасын, цинктің жоғары техникалық-экономикалық көрсеткіштері бар, сондай-ақ улы шығарындыларды болдырмайтын экологиялық таза технологияларды пайдалану арқылы қоршаған ортаны сақтау болып табылады. Алғаш рет әртүрлі руда: шаң қатынасы бар шихтадан цинктің жоғары температурадағы қалпына келетін өніміне физика-химиялық зерттеулер жүргізілді. Құрамында 10%-дан көп цинк болатын доменді қорытпаны газ тазартатын шаңын бай рудамен қосып қайта өңдеу, тотықтырылған цинк рудасының рентабельді қалпына келуін сақтай отырып, Шаймерден кен орнының тотыққан мырыш кенін пайдалану мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, доменді қорытпаның газ тазалағыш шаңдарында 50%-ға жуық темір болады, бұл шихта құрамынан темір рудалы концентратты алып тастауға мүмкіндік береді. Осы бағдарламаны орындау нәтижелері Шаймерден кен орнына тотыққан цинк рудасын қайта өңдеудің тиімді технологиясын құрамында цинк болатын газ тазартқыш доменді қорытпасы бар Батыс Сібір металлургия комбинатымен бірге жасауға мүмкіндік береді.

Дәрілік препараттарды дайындау саласындағы «Өсімдіктен алынатын жаңа биологиялық белсенді қосылыстар және олардың синтетикалық түрлері» («Фитохимия «Халықаралық ғылыми-өндірістік холдингі» АҚ) бағдарламасы бойынша іргелі зерттеулер бойынша алғаш рет бастапқы дәрілік заттарды, сондай-ақ субстанциялардың стандартты үлгісі ретіндегі фармацевтік өнімдерді кезеңдік бақылау үшін келешек көздер ретінде қолдануға болатын жаңа табиғи қосылыстар алынды. Кәдімгі гармалдан гармин субстанцияларын тазарту және бөлудің оңтайландырылған тәсілі ЖШС «Қарағанды фармацевтика зауытына» ендірілді. Алғаш рет 2-(бромалкокси) және пиностробиннен оған сәйкес келетін 2-(азидоалкокси) алу тәсілі дайындалды және олардың синтезінде «кумарин-халкон» гибридтерін пайдалану мүмкіндіктері зерттелінді.

Рентген құрылымдық зерттеу нәтижесінде алғаш рет табиғи қосылыстардың 14 молекуласының кеңістіктік құрылымы анықталды. Бұл ақпарат Кембридж банкінің құрылымдық деректеріне ендірілді. Алғаш рет жоғары антиоксидантты белсенділігі бар гидрононапинеостробинді өндіру процесіне зертхана реттілігі әзірленді. Энергетика саласында «Қазақстан Республикасындағы атом энергетикасының дамуы» (Қазақстан Республикасы ұлттық ядро орталығы) бағдарламасы зерттеулерінің нәтижесінде күндізгі беттегі атмогеохимиялық суреттер нәтижесі бойынша геологиялық ортадағы техногенді өзгерістерді жобалау бағдарламасы және әдістемесі әзірленді. Қазақстан Республикасында тұңғыш рет 222Rn радон изотоптарынан доза жүктемесін анықтау және алу бойынша әдістемелік нұсқаулар жасалды.

Осы нұсқауды сынақтан өткізу Ақмола облысы Калачи ауыл тұрғындарының нақты үлгісі бойынша жүргізілді. 2014-2015 жылдары бұл ауылда «ұйқының синдромы» деп аталатын резонанс оқиға болғаны белгілі. ҚР ҰЯО қызметкерлері бұған табиғи радионуклидтердің, атап айтқанда, 222Rn-тің қатысы болу мүмкіндігін анықтады. Машина жасау саласында «3D Принтинг Ғылыми Орталығын құру және ұйымдастыру» бағдарламасы аясында (Жану проблемалары институты) Қазақстанда тұңғыш рет пластмасса және бетонды үйлер салу үшін отандық 3D принтерлерді шығару бойынша жұмыс жүргізілуде. Пластмассадан жасалған өнімдерді басып шығаруға арналған алғашқы түрлітүсті 3D принтер әзірленді және шығарылды. 3D принтерінің сыналуы мен тестіленуі сәтті өтті және пластмассадан бұйым алынды. Темірден жасалынған майда бөлшектерді аса дәлдікпен тесу үшін, сондай-ақ бетонмен жұмыс жасау үшін қатты металдан алынған 5 дәрежелі еркіндікке ие экструдер қондырғысы жасалынды. Бетоннан каркас үйлерді салу үшін 3D принтерінің жалпы технологиялық схемасы әзірленді.

Түрлі-түсті 3D принтерінің механизмі жасалынды, бағдарламаларды жазу мен реттеу үшін жаңа платформаларды тікелей меңгеруді қамтамасыз ететін бағдарлама өзгертілді. Медицина саласында «Арал аймағындағы халықтың денсаулық жағдайын басқарудағы кешенді тәсілдер» (Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығы) бағдарламасы шеңберіндегі зерттеулер нәтижесі бойынша алғаш рет экологиядан тәуелді туындайтын ауруларды анықтайтын Арал аймағындағы халыққа экологиялық жүктеме дозасы анықталды. Зерттелген елді мекендерде ашық су қоймалары, сондай-ақ топырақ пен шөгінділердің суы сульфаттар мен паразиттік инфекциялардың патогенді шоғырлануының жоғары болуы анықталды. Ересек тұрғындарда қанның, ас қорыту органдарының және жүйке жүйесінің ауруларының деңгейі республиканың орташа деңгейінен жоғары болды. Нәресте өлімінің жоғары деңгейі анықталды.

Онкологиялық аурулардың болуы (өңеш, асқазан, бауыр рагы) тіршілік ортасында хлоридтер, сульфаттар мен металдардың болуымен байланыстылығы анықталды. Ерлер мен әйелдердің ұрпақты болу жүйесі мен гуморальдық иммунитеті бұзылуы, балалардағы дене ұзындығының төмендеуі, ССЖ және ГИТ функционалдық бұзылыстарының дамуы, темір тапшылығы анемиясы, бронхы демікпесі анықталды. Арал маңы аймағында тұратын халық денсаулығының алдын алу, түзету және оңалту бойынша ұсыныстар әзірленді. «Қазақстан Республикасында биомедициналық индустрияның негіздерін құру бойынша 2014-2016 жылдарға арналған транслективті және дербестендірілген медицина» (Назарбаев Университеті) бағдарламасының нәтижелері биофармацевтика жасау мәселесі бойынша әлемдік зерттеу тұрғысынан жаңа болып табылады. «ҚР 2014-2016 жылдарға арналған Биомедицина индустриясының негіздерін құру үшін трансляциялық және дербес медицинаны дамыту» бағдарламасы бойынша алынған нәтижелер (Назарбаев университеті) биофармацевтика препараттарын жасау мәселесі бойынша әлемдік зерттеу тұрғысынан жаңа болып табылады.

Назарбаев университетінде алғаш рет гипоксия эффектісінің адамның индуцирленген плюрипотентті діңгек жасушасынан алынған эритроциттер түзілісіне әсері зерттелінді. Емханалық зерттеуге дейінгі нәтижелер көрсеткеніндей, сүйекті діңгек жасушаларын қолданатын жасушалықимплантациялық жүйені дамытуда гепаринді коньюгирленген фибрин гидрогелін (ГКФГ) қолдану қалпына келу процесін айтарлықтай жеңілдетуге, сүйек ақауларын толық қалпына келтіруге және 12 аптада біріктіруге мүмкіндік береді. Агроөнеркәсіп кешендері саласы бойынша O.0750 «Жасыл» агроөнеркәсіптік кешен принциптерінде далалық жемшөп өндірісін дамыту негізінде қарқынды мал шаруашылығын өндіру үшін тұрақты жемшөп базасын құру» бағдарламасы шеңберінде (Қазақ мал шаруашылығы және жемшөп өндірісі ғылымизерттеу институты) «жасыл» агротехнологияларды пайдалана отырып, жаңбырлы және суармалы жерлерде жоғары өнімді жемдік жерлерді құру үшін үлгі әзірленді. Суармалы жерлерде жоңышқаны өсірудің «жасыл» технологиясы 99,8-109 ц/га азықтық дақылдарды жинауды қамтамасыз етеді. Ветеринария саласында О.0705 «Байсерке-Агро» ЖШС мысалында мал шаруашылығы өнімділігін жоғарылату және ветеринарлық-санитарлық табыстылықты ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету» бағдарламасы бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижелері жаңа туған төлдерді сақтап, сүтті мал шаруашылығында бұзаулардың іскерлік өнімділігін 95%-ға дейін арттыруға мүмкіндік беретін оңтайлы технологиялар енгізілді. Жаңа дезинфектанттар сыналып, сондай ақ сыртқы температураны ескере отырып, дезинфекциялау әдістері, дератизационды құралдар, инсектицидтер және мал өсіру фермаларының санитарлық жағдайын жақсартатын ұсынымдар әзірленді. Ауыл шаруашылық жас малдардың асқазан-ішек және респираторлық ауруларын емдеу және алдын алу үшін 5 жаңа тиімді дәрілік препарат жасалынды және сыналды, сондай-ақ, оларды қолдану бойынша ұсыныстар әзірленді.

Суармалы жерлердің мелиоративті жағдайын жақсартуда ирригацияда су ресурстарын үнемдеу технологияларын ендіру және жасау үшін «Су ресурстарын үнемді пайдалануды және ауыл шаруашылығы жерлерінің мелиорациясы технологиясын әзірлеуді ғылыми негіздеу» (Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты) бағдарламасы аясында Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарында жерасты және ғарыш мониторингі нәтижелерін алатын web-ГИС жүйесі жасалынды. Суармалы жерлердің электронды картасы және суармалы жерлердің мелиоративтік күйінің жерасты мониторингінің технологиясы әзірленді. Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы суармалы жерлердің 2 сынақ алаңдарында жерді қашықтықтан зондтау технологиясы сыналды. Жамбыл, Қарағанды, Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстарында 1000 га және 300 га ауданға сәйкес суды үнемдейтін тамшылатып суару және майда дисперсті жаңбыр технологиялары ендірілді. Жамбыл облысының Серкен ауданындағы «Нұржан» шаруа қожалығында кіші өзендер гидроэнергетикасы негізінде тамшылатып суару жүйесін ендіру және көрсету үшін жобалау шаруашылығы құрылды.

«Қазақстанның әртүрлі топырақ-климаттық жағдайларына бейімделген жемшөптің сапасын жақсартатын жаңа стреске төзімді сорттарын жасау арқылы көпжылдық және жылдық жемдік дақылдардың өнімділігін арттыру» (А.И.Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылымиөндірістік орталығы) бағдарламасы аясында жүргізілген зерттеулер нәтижесінде жемшөп бұршақтарының генофонды полиморфизмін зерттеу үшін ретротранспосондардың жоғары қайталанатын бірізділіктеріне негізделген молекулалық маркерлер әзірленді. Әртүрлі сыртқы факторларға бейімделген азотты ұстап тұру қабілеті (35%-ға) жоғарылатылған жемшөп бұршақтарының келешекті нөмірі жасалынды. Құлпынай бактериялары негізінде микробиологиялық препараттар әзірленіп, Ақмола облысының «Максимов» ЖШС және «Заречный» ЖШС-на ендірілді. Батыс Қазақстанның табиғи жағдайына жоғары өнімділік пен жоғары экологиялық төзімділік белгілерін үйлестіретін 10 келешегі мол сорттар мен асыл тұқымды нөмірлер анықталды. Келтірілген мәліметтерден, ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламалардың қарқынды түрде жүргізіліп келе жатқандығын және олардың жүзеге асырылуы, өндіріске ендірілуі – ел экономикасының дамуында басты қозғаушы күш болып табылатындығын байқауымызға болады.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *