XV — XVIII ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті

XV — XIX ғ. басы қазақ халқының мәдениеті тарихында ерекше орын алады. Дәл осы уақытта өзіндік халық ауыз әдебиеті, өзіндік музыкалық өнер қалыптасты. Қазақтардың рухани мәдениетін дамыту жалпы тарихи процестің бір бөлігі болды. ХІХ ғасырдан бастап қазақ қоғамының дәстүрлі рухани құндылықтарын, дәстүрлі қазақ мәдениетін біртіндеп бұзу басталды..

XVIII ғасырда қазақтардың мәдениетінде Еуразияның ортағасырлық көшпелі құрылыстарына тән барлық дәстүрлер сақталған. Бұл материалдық және рухани мәдениетте айқын көрінеді. Ауызша әдебиет қазынасын ақын, жыраулар, суырып салма — әншілер-талантты адамдар қалыптастырып, ұрпақтан-ұрпаққа берді.

XVIII ғасырда толғау әндері ерекше танымал болды. оның авторлары — Қазтуған сүйінші ұлы, Доспанбет, Шалкиіз, Бұқар, Үмбетей, Ақтамберді және басқалар. Жыраулар ақын-импровизатор болды. Көп жағдайда жыраулар көрнекті саяси қайраткерлер, хандардың кеңесшілері, рулар басшылары, әскер басшылары болды.

Олардың ең әйгілі және қазақ арасына қастерлі жыраулардың бірі-Қазтуған сүйінші ұлы. Ол XV ғ.20-шы жылдары Еділдің төменгі жағында дүниеге келген. Оның әндері-табиғатқа ерекше көзқараспен толы көшпелі поэзияның үлгісі. Қазтуған, Ноғай әскерлерінің бірі бола отырып, әскери ерліктерді жырлап, Дала тайпаларының бірігуі үшін сөз сөйледі.

Доспанбет-жырау XV ғасырдың 90-жылдары Азау қаласында дүниеге келген. Доспанбет поэзиясы-Отан қорғаушысы мен жауынгер поэзиясы. Оның әндері-бізге жорықтар мен ерліктер, жаудың ар-намысы мен борышы туралы айтады. Доспанбет жырау ұрыста қаза тапты.

Қазақ халқының мәдениетіне үлкен із қалдырған Шалкиіз жырау Тіленші ұлы (16 ғ.). Шалкииз поэзиясы терең философиялық, күрделі көркем бейнелерге толы, тақырып бойынша патриоттық. Шалкииз қазақ өлеңін реформалап, батырлық эпостарды орындаушы болды.

Жыраулар поэзиясының дәстүрлерін Марғаска-жырау мен Жиембет-жырау (17 ғ.) байытты. Марғаска ақын ғана емес, жауынгер,Тұрсын-ханға қарсы ұрыстарға қатысты. Ол «есім»ерлік поэмасының авторы. Алшын руынан Жиембет Бортоғашұлы Есім хан жанындағы кіші жүздің биі болды,ойраттар мен Тұрсын ханға қарсы соғыстарға қатысты.

Ақгамберді-жырау Сарыұлы (18 ғ.) Оңтүстік Қазақстан, Қаратау ауданында дүниеге келген. Ол барлық антиджунгарға қарсы соғыстарға белсене қатысты, ал 50-ші жылдары 18 ғ.қазақтардың шығысқа, жоңғарларда соғысқан жерлерге қозғалысын басқарды.

Умбетей тілеу ұлы (18 в:) жоңғарлармен батырлық күрес, халықтың бейбіт өмірге деген ұмтылысын жырлады. Үмбетейдің Бөгенбай батырға арналған туындысы белгілі.

XVIII ғасырда Бұқар Қалқаман ұлы (1684-1781) аса танымал болды. Бұқар жырау Тәуке хан мен Әбілай кезіндегі ықпалды билердің бірі болды. Ол мемлекеттің бірлігіне, оны сыртқы жаулардан қорғауға арналған көптеген әндердің авторы.

Жыраулар тек импровизатор-әнші ғана емес, сондай — ақ қатардағы қауымдардың-еркін көшпенділердің мүдделерін білдіруші. Толғау кейде пайғамбарлық ретінде орындалады, ал кейбір дәрежеде жыраулар көшпенділер қоғамында абыз миссиясын орындайды. Толғау әндері өмірдің мәні, әлемнің үйлесімі туралы философиялық ойға толы.

XVIII ғасырдың соңында ғана бұл дәстүр бірте — бірте әлсірейді, оның дәлелі-Көтеш, Шал және т.б. ақындардың жаңа тайпалары. Дәуірінде толық үстемдік фольклор және жазбаша жатқызуға болады тек әдебиетті байланысты таралуына Қазақстанда суфизм.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *