Ұйымның қаржылық тұрақтылығын болжау әдістері

Нарықтық жағдайда өмір сүру және ұйымның тұрақты жағдайының негізі оның қаржылық тұрақтылығы болып табылады.

Елдің қаржылық тұрақтылығы сайып келгенде жеке алынған ұйымның қаржылық тұрақтылығына тікелей байланысты.

Біздің еліміздің нарықтық қатынастарға көшуі, 2007 жылғы 28 ақпандағы «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Қазақстан Республикасы Заңының қабылдануы, ірі кәсіпкерлік субъектілері мен жария ұйымдарды оның халықаралық стандарттарына сәйкес қаржылық есептілікті жасауға міндеттеген, ұйымның қаржы — шаруашылық қызметінің көптеген көрсеткіштерін талдау әдістемесін жетілдіру қажеттілігін тудырды. Әлемдік практикада пайдаланылатын оларды талдаудың прогрессивті әдістемесін меңгермей, ұйымның алдына қоятын стратегиялық және тактикалық мақсаттарға қол жеткізу үшін басқарушылық шешімдерді дұрыс қабылдау мүмкін емес. Қабылданатын шешімдердің сапасы басқарушылық шешімнің аналитикалық негіздемесінің сапасына толық байланысты деп айтуға болады.

Қаржылық есептілік ұйымның қаржылық тұрақтылығын талдаудың негізгі көзі болып табылады, оның негізінде ғылыми негізделген басқарушылық, өндірістік және қаржылық шешімдер қабылданады, ұйым қызметін перспективалық жоспарлау жүзеге асырылады. Ол» … нарықтық экономика жағдайында ұйымның қызметі туралы қаржылық ақпараттың жүйелендірілген жалғыз көзіне, әртүрлі ұйымдық-құқықтық нысандағы шаруашылық жүргізуші субъектілер коммуникациясының негізгі құралына және басқару шешімдерін қабылдау үшін қажетті кейінгі талдау есептерінің ақпараттық базасына айналады » [1, б.267].

Р. Брейли мен С. Майерстің «Корпоративтік қаржы принциптері» пікірінше, болжау басқарудың қажетті құрамдас элементі және тиімді жоспарлаудың негізгі шарттарының бірі болып табылады және осымен кәсіпорынды басқару жүйесіндегі оның маңыздылығы анықталады. Кез келген шешімнің алдында қалыптасқан жағдайды талдау және оны қабылдаудың немесе қабылдамаудың ықтимал салдарларын болжау болуы тиіс[2, б. 235].

Кәсіпорынның қаржылық жай-күйінің болжамды үлгілерін әзірлеу кәсіпорынды қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету жөніндегі бас қаржылық стратегияны әзірлеу, оның перспективадағы мүмкіндіктерін бағалау үшін қажет. Ол кәсіпорынның нақты қаржылық мүмкіндіктерін, ішкі және сыртқы факторларды зерделеу негізінде ұмтылуға және негізгі және айналым қаражатын, меншікті және айналым капиталын оңтайландыру, пайданы бөлу, инвестициялық және баға саясаты сияқты мәселелерді қамтуға тиіс. Бұл ретте негізгі назар ақшалай кірістерді ұлғайтудың ішкі резервтерін анықтауға және жұмылдыруға, өнімдер мен қызметтердің өзіндік құнын барынша азайтуға, пайданы бөлудің дұрыс саясатын әзірлеуге, кәсіпорын капиталын оның айналым айналымының барлық сатыларында тиімді пайдалануға бөлінеді[3, с. 169].

Қаржылық жай-күйді болжамдық талдаудың мәні оның жұмыс істеуінің ішкі және сыртқы жағдайларының өзгеруін ескере отырып, кәсіпорынның даму стратегиясына сәйкестігі тұрғысынан қаржылық жағдайды алдын ала бағалауға мүмкіндік береді [4, 195 б.].

Әдетте шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық жағдайын болжаудың төрт әдісі:

экстраполяция;
айналымдылық мерзімінің әдісі;
бюджеттеу әдісі;
алдын ала (болжамды) баланстар әдісі [5, с. 169].
Қаржылық болжамдау әдістерінің бірі пайда мен шығындар туралы болжамды есепті және болжамды балансты жасау болып табылады. Болжамдық есептілік әр айдың, тоқсанның, жылдың соңына жасалуы мүмкін. Ол кәсіпорынның активтерінде және жоспарланған уақыт кезеңіне арналған шаруашылық операциялардың нәтижесінде оларды қалыптастыру көздерінде болатын өзгерістерді белгілеуге және бағалауға мүмкіндік береді.

Болжамдық баланс өндірістік – қаржылық қызметтің барлық көрсеткіштерінің жоспарлы есеп айырысу жүйесі негізінде, сондай-ақ баланстың жекелеген баптарының серпіні және олардың арақатынасы негізінде жасалуы мүмкін. Болжамдық қаржылық есептілікті және кәсіпорынның қаржылық жай-күйінің үлгілерін әзірлеу кезінде қаржылық үлгілеу бойынша компьютерлік бағдарламалар үлкен көмек көрсете алады.

Баланс баптарының болжамды мәндерін есепті кезеңнің соңындағы іс жүзіндегі мәндермен салыстыру кәсіпорынның қаржылық жағдайында қандай өзгерістер болатынын анықтауға мүмкіндік береді, бұл оның өндірістік және қаржылық стратегиясына уақтылы түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.

Баланс құрылымының қанағаттанарлықсыз болуы ұйымды банкрот деп тануды білдірмейді. Бірақ бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайын бақылау және банкроттық тәуекелінің алдын алу бойынша шаралар қабылдау ерекше назар аударудың белгісі болуы тиіс. Дағдарыс жағдайынан тиімді шығу және жағымсыз салдарларды жою үшін осындай жағдайда мүмкін болатын түзету шаралары ретінде:

Дебиторлық берешекті және оның айналымының ұзақтығын төмендету.
Бейінді емес және пайдаланылмайтын активтерден арылу.
Күрделі салымдарды қаржыландыру үшін ұзақ мерзімді капитал көздерін пайдалану.
Кәсіпорынды және оның қаржылық жағдайын тиімді басқару кәсіпорында барлық ақша ағындарын және оның ақша қаражатын тиімді басқарғанда ғана мүмкін болады.

Жүйеде ақша қаражатын пайдалануды талдау маңызды рөл атқарады. Қолданылатын талдау практикасы негізінен белгілі бір кезеңдерге салыстырмалы талдауды пайдалануға және операциялық, инвестициялық және қаржылық қызмет бойынша ақша қаражатының қозғалысы бойынша ауытқуларды анықтауға негізделеді.

Кәсіпорындардың ақша қаражатын басқару қазіргі заманғы қаржылық менеджменттің іргелі проблемаларының бірі болып табылады. Ақша қаражатын басқару саласындағы зерттеулер санының көп болуына қарамастан, отандық экономикалық ғылымда ақша ағындарының мәнін нақты түсіну әлі қалыптасқан жоқ,оларды болжау және оңтайландыру әдістемесі әзірленбеген. Көп жағдайда бұл әртүрлі елдердің қаржылық басқаруында бар айырмашылықтармен, ұлттық экономикалар мен қаржы нарықтарының даму деңгейімен, заңнаманың және нақты экономикалық субъектілердің ақша ағындарының қозғалысына тікелей немесе жанама әсер ететін сыртқы және ішкі тәртіптің басқа да факторларымен байланысты [26, с. 231]. Қаржылық тұрақтылықты жоспарлауды ұйымдастыру, ең алдымен, кіріс көздерін және меншікті ақша қаражатын пайдалану бағыттарын байланыстыру үшін қажет. Бұл жағдайда шығарылатын өнімнің (тауарлардың, жұмыстардың, қызметтердің) барлық көлеміне жиынтық калькуляция мен жоспарланған борыш арасындағы пропорцияны белгілеу туралы сөз болып отыр.

Ұйымның қаржылық тұрақтылығын талдау кезінде ерте диагностиканы немесе оның банкроттық мүмкіндігін болжауды жүзеге асыру қажет.

Қазіргі экономикалық ғылымның өз арсеналында ұйымның банкроттығын болжаудың әртүрлі тәсілдері мен әдістерінің көп саны бар. Бірақ біз үшін барынша қолайлы екі және бес факторлы Э. Альтманның үлгісі болып табылады,олар біз жұмыста егжей-тегжейлі қарастырып, отандық ұйымдардың пайдалануына ұсынылған.

Біз жүргізген талдамалық зерттеулер болжам жасау оған ішкі және сыртқы жағдайлардың әсерін ескере отырып, қаржы саясатын жүргізуде қалыптасқан үрдістерді қарастыруға мүмкіндік беретінін көрсетті. Осыдан кәсіпорынды жақын болашақта — төлем қабілеттілігінің нығаюы немесе жоғалуы (банкроттығы) күтетінін анықтауға болады.

Ақша қаражатын пайдалануды жақсарту жолдары және әдістер мен болжамдау, кәсіпорынның қаржылық жай-күйінің болжамды үлгілерін әзірлеу үшін кәсіпорынды қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету, болашақта оның мүмкіндіктерін бағалау жөніндегі бас қаржы стратегиясын әзірлеу қажет.

Қаржылық жай-күйді болжамдық талдаудың мәні оның жұмыс істеуінің ішкі және сыртқы жағдайларының өзгеруін ескере отырып, оның кәсіпорынның даму стратегиясына сәйкестігі тұрғысынан қаржылық жағдайды алдын ала бағалауға мүмкіндік береді.

Ұйымның қаржылық тұрақтылығын талдау кезінде ерте диагностиканы немесе оның банкроттық мүмкіндігін болжауды жүзеге асыру қажет.

Кәсіпорынды және оның қаржылық жағдайын тиімді басқару кәсіпорында барлық ақша ағындарын және оның ақша қаражатын тиімді басқарғанда ғана мүмкін болады.

Ақша ағындарын басқару кәсіпорын капиталының айналымын жеделдетудің маңызды факторы болып табылады. Бұл, біріншіден, операциялық циклдың ұзақтығын қысқарту есебінен болады. Екіншіден, меншікті үнемді пайдалану есебінен және соның салдарынан қарыз қаражатына қажеттілікті азайту. Сондықтан кәсіпорын жұмысының тиімділігі айтарлықтай дәрежеде ақша ағындарын басқару жүйесін ұйымдастыруға байланысты.

Кәсіпорындардағы ақша қаражатын есепке алу кезінде қазіргі уақытта кассалық тәртіпті сақтау және төлемдерді тиісті мерзімде орындау ғана емес, сонымен қатар ақша ағындарын басқару әдістерін енгізу де өзекті мәселе болып отыр. Сондықтан ақша қаражатын есепке алу жүйесін дұрыс ұйымдастыру қажет [6, 139 Б.].

Есептік операцияларды дұрыс ұйымдастыру ұйым қаражатының айналуының тұрақтылығын, онда шарттық және есептік тәртіпті нығайтуды және оның қаржылық жағдайын жақсартуды қамтамасыз етеді.

Есепті жетілдірудің негізгі мақсаты объективті және шынайы ақпаратты қалыптастыру. Ақша қаражатының қозғалысы бойынша шаруашылық операцияларды көрсету кезінде алаяқтық пен теріс пайдаланушылықты болдырмау үшін заңды нормаларды сақтау маңызды. Ақша қаражатын пайдалану және алу бойынша жасалатын операциялардың заңдылығын қамтамасыз ету үшін ішкі бақылау жүйесі қажет. Тестілеу нәтижелері операцияның дұрыс көрсетілуін тексеруді, бастапқы және жиынтық жинақтаушы құжаттар арасындағы жазбаларды салыстыруды бухгалтерияның қызметкері тексереді. Бұл ретте салыстырып тексеру негізінен операцияның жасалғанын растайтын құжаттардың, осы құжаттардағы деректемелердің болуын және операцияның сандық мәндерін бастапқы құжаттардан жиынтық құжаттарға көшірудің дұрыстығын тексеруге түседі. Әдетте сандық мәндерді тасымалдауда Автоматтандырылған есептеу жүйесінде проблемалар жоқ. Компьютерлік бағдарламаларда іркіліс болған кезде және бастапқы құжатта сома дұрыс көрсетілмеген кезде бұрмалануы мүмкін. Операция сомасын бастапқы көрсету кезінде жіберілген бұрмалау қаржылық есептілікте ақпараттың бұрмалануына әкеп соғады. Тіпті әдейі бұрмаланған жағдайда да, қателерді іздеу үлкен еңбек шығындарын талап етеді. Бірақ ақша қаражатын есепке алуды ұйымдастырудағы негізгі кемшілік жасалатын ақша операцияларының заңдылығы мен заңдылығына назар аудармау болып табылады. Себебі жасалатын операцияның мазмұнына ішкі бақылау жүйесінің болмауы. Осылайша, талданатын ұйымдарда «ақша қаражатын есепке алуды ұйымдастыру жөніндегі ереже»жоқ. Бұл құжаттың қажеттілігі ақша қаражатын есепке алуды ұйымдастыру процесі көрсетілген стандарттың жоқтығынан туындап отыр.

Ақша ағындарын басқару жүйесі кәсіпорынның стратегиялық және қысқа мерзімді жоспарларын орындау, төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығын сақтау, оның активтері мен қаржыландыру көздерін неғұрлым ұтымды пайдалану, сондай-ақ шаруашылық қызметті қаржыландыруға арналған шығындарды барынша азайту үшін қажет.

Аталған ұсынымдарды іс жүзінде іске асыру, біздің ойымызша, отандық ұйымдардағы талдау жұмысының сапасын арттыруға, сауықтыру резервтерін толық анықтауға және олардың қаржылық тұрақтылығын нығайтуға мүмкіндік береді.

Осылайша, ақша ағындарын басқару кәсіпорын капиталының айналымын жеделдетудің маңызды факторы болып табылады. Бұл, біріншіден, операциялық циклдың ұзақтығын қысқарту есебінен болады. Екіншіден, меншікті үнемді пайдалану есебінен және соның салдарынан қарыз қаражатына қажеттілікті азайту. Сондықтан ұйымдар жұмысының тиімділігі айтарлықтай дәрежеде ақша ағындарын басқару жүйесін ұйымдастыруға байланысты.

Әдебиет:

Жумалина С. К. ұйымның қаржылық есептілігі-оның қаржылық тұрақтылығын талдаудың негізгі ақпараттық базасы / / Каз ЭУ Хабаршысы. – 2009. – № — С. 266-271.
Р. Брейли и С. Майерса Қаржылық талдау: Оқу құралы. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 479 Б.
Толығырақ Оқу Н., Ионова А. Ф. Қаржылық талдау: Оқу құралы. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, — 479 Б.
В. И. Стражев, Богдановка Л. А., Мигун О. Ф. және т. б. Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: учеб. / жалпы ред. В. И. Стражева. – 5-ші басылым., перераб. и доп. – Минск: Высш. шк. Алматы, 2003. – 480 б.
Любушин М. П. Экономикалық талдау: оқу құралы.08.01.09 – «Бухгалтерлік есеп, талдау және аудит», 08.01.05 – «Қаржы және несие» мамандықтары бойынша оқитын ЖОО студенттеріне арналған оқу құралы / М. П. Любушин. – 2-ші басылым., перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2008. – 423 Б.
Қ. Ш. Дүйсенбаев, С. К. Егембердиева, З. К. Дюсембаева. Қаржылық есептілікті Аудит және талдау. «Қаржы-Қаражат» А – ты, 1998 ж.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *