Респираторлы аллергоздар – жинақ түсінік, оған жоғары тыныс жолдарының аллергиялық аурулары (респираторлық аллергоздардың аздаған түрлері), бронх демікпесі және аллергиялық этиологиялы сирек кездесетін аурулары; экзогенді аллергиялық альвеолит, аллергиялық пневмония, эозинофильді өкпелік инфильтрат жатады.

Жоғары тыныс жолдарының аллергиялық аурулары (респираторлық аллергоздардың «кіші» түрлері)

Этиологиясы. Респираторлы аллергияда әртүрлі экзогенді аллергендерге ингаляциялық сенсибилизация байқалады. Тұрмыстық аллергендер респираторлы аллергоздар туындауында басты орын алады. Үй шаңы құрамы бойынша көпкомпонентті. Оның құрамына үй шаңының эпидер- мальді, саңырауқұлақты, бактериальді, химиялық аллергендері кіреді. Респираторлы аллергиясы бар балалардың үй шаңына не оның бір компонентіне жоғары сезімталдық болуы мүмкін. Үй шаңының негізгі аллергендері: кенелер, қоңыздардың хитинді қабықта- ры, бөлінділері, экскреттері. Олар кілемдерде, төсек жаймаларында, ойыншықтарда, жиһаздарда болуы мүмкін. Олардың өсіп дамуы үшін 22-26оС температура, 55% салыстырмалы ылғалдылық өте қолайлы.

Респираторлы аллергоздар көктем, күз айларында өршіп, түнгі уақытта үдейді. Қоңыздарға сезімталдық болғанда күндізде үдейді. Эпидермальді аллергендер көзіне жүн, түбіт, қауырсын, қайызғақ, қи, түрлі хайуандардың май бездерінің бөлінісі (мысық, ит, құс, қоян, жылқы, қой және т.б) жатады.

Саңырауқұлақ аллергиясы жиі кездесуі олардың табиғатта көп кездесуі. Олардың споралары кішкентай және үлкен аумақты қамтиды. Саңырауқұлақ аллергендерінің сыртқы көздері: қи, түскен жапырақтар, шаруашылық, құс, жануар фермалары, микробиологиялық, фармакологиялық, тағамдық өндірістер. Балаларда аллергия дамуына қолайлы жағдай – нашар тұрмыс жағдайы; пәтер қабырғаларының жарықтары, жертөле (подвал) сулары. Сонымен қатар саңырауқұлақ аллергендерінің көп мөлшері бөлме өсімдіктерінің топырақтарында, кондиционерлерде, үй жануарларының торларында болады. Alternaria және Cladosporuim туыстығы саңырауқұлақтарына сезімталдық спора түзу кезінде (жиі наурыз айынан бірінші аязға дейін) өршитіні белгілі. Aspergillus және Mucor тұқымдастығы саңырауқұлақтары ылғалды тұрғын мекендерінде спора түзуге бейім, сондықтан олар жылдың барлық уақытында кездеседі.

Кейбір дәрілік препараттар респираторлы аллергияны өршітуі мүмкін. Оларға пенициллин тобының антибиотиктері, сульфаниламидтер, витаминдер, аспирин және стероидты емес қабынуға қарсы дәрілер жатады. Аллергияның асқынуы тек осы препараттарды қолданғаннан ғана емес, қоршаған ортаның ластауынан болуы да мүмкін. Тағамдық аллергендер ингаляциялыққа қарағанда, респираторлы аллергоздарды сирек туғызады, дегенмен, олардың кіші формалары (аллергиялық ринит, қайталамалы ларингит) мен бронхиальды демікпе, экзогенді аллергиялық альвеолит туындатуы мүмкін екені белгілі. Респираторлы аллергияға сезімталдықтың жастық эволюциясы тән: ерте жастағы балаларда тағамдық аллергия, 3-5жаста тұрмыстық, мектеп жасында тозаңдық аллергиялар қосылады.

Патогенезі. Респираторлы аллергоздардың иммунопатологиялық, патобиохимия- лық фазалары балалар аллергиялық ауруларымен бірдей. Кілегей қабаттардың ісінуі мен гиперсекрециясымен қатар биологиялық белсенді медиаторлардың афферентті жүйке талшықтарын тітіркендіруі түшкіру, жөтел шақырады. Атопиялық реакцияның жедел фазасы 30-40 минутқа созылады. Кешіккен реакция (соңғы фазаның реакциясы) жасушалардың жоғары тыныс жолдарының кілегейінің инфильтрациясына әкеледі, ол кілегей қабаттың аллергиялық қабынуына әкеледі, ал, ол болса, респираторлы аллергоздар мен бронх демікпесі дамуындағы басты патогенетикалық механизм. Созылмалы аллергиялық қабыну тыныс жолдарының гиперреактивтілігіне әкеледі. Ол клиникада антигендік емес факторлары (салқын ауа, физикалық жүктеме, өткір иіс және т.б) әсер еткенде түшкірумен, ринореямен, мұрын бітуімен, жөтелмен көрінеді.

Клиникалық көрінісі. Аллергиялық риниттің кезеңділігі сезімталдық спектріне байланысты: тұрмыстық сезімталдық болғанда – күз, қыс айларында өршуімен жыл бойы; тозаңдық сезімталдықта өршудің белгілі кезеңділігі болады. Балаларда аллергиялық ринит синуситпен (тыныс шығаруда үшкіл нервті пальпациялағанда ауырсыну, рентгенограммада жиегі айқын емес қараю), евстахиитпен, аденоидтар гиперплазиясымен, отитпен және жоғары тыныс жолдарының басқа да ауруларымен бірге жүреді. Пароксизмальды түшкіру, мұрын бітуі, мұрыннан кілегей бөлінуі (ринорея) – аллергиялық риниттің клиникалық белгілері. Мұрынның қышуынан бала мұрнын тыржитады («қоян мұрны»), сүртеді («аллергиялық салют»). Бала аузымен дем алады, беті ісініп, көз асты қаруытады. Аллергиялық риниттің созылмалы түрі бас ауруына, ұйқы бұзылысына, сабақ үлгерімінің нашарлауына әкеледі.

Аллергиялық ринитте риноскопияда мұрын кілегейінің көкшілдігін, ісінгенін, ортаңғы және төменгі мұрын қуыстарының ісінуіне байланысты мұрынжолдарының тарылғанын көруге болады. Анамнез, клиникалық көріністері, аллергологиялық зерттеу қорытындысынан бөлек аллергиялық риниттің дәлелі болатын мұрын жағындысында эозинофильдердің анықталуы.

Аллергиялық ларингит жиі үш жасқа дейінгі балаларда тағамдық аллергендерге, сирек басқа да топ аллергендеріне туындайды. Әдетте ауру қайталамалы. Жиі түнгі мезгілде өршиді. Қатаң, үрген тәрізді жөтел, дауыс қарлығуы дамиды. Жиі аллергиялық қабынуға трахея мен бронхтарда ұшырайды (аллергиялық қайталамалы ларинготрахеит, ларинготрахеобронхит). Көмей ісінуі даму мүмкіндігі жоғары.

Аллергиялық трахеит клиникалық көрінісі құрғақ қатты жөтел, жиі түнде өршиді және төсартының ауырсынуымен жүреді. Азапты жөтелге қарамастан, баланың жағдайы өзгере қоймайды. Пароксизмальды жөтел, құсу, бала жағдайының түнде өршуі көкжөтел деп қате диагноз қоюға ұшыратады. Аллергиялық трахеиттің жиі себебі тұрмыстық аллергендер.

Аллергиялық обструктивті бронхит төменгі тыныс жолдарының ауруына жатады. Қазіргі күнде бұл ауру этиологиясы мен патогенетикалық механизмі демікпемен бірдей болғандықтан бронхиальды демікпенің жеңіл түрі деп қарастырылады.

Диагноз. Жоғарғы тыныс жолдарының ауруларының аллергиялық немесе инфекциялық екенін ажырату қиын. Кейбір анамнездік, клиникалық, лабораториялық ажырату белгілері төмендегі кестеде берілген:

Емі. Респираторлық аллергоздардың барлық формасында себепші аллергендерді мүлдем аластауға ұмтылу қажет. Жоғары тыныс жолдарының аллергиялық аурулары өршіген кезде балаларға антигистаминді дәрілердің І буынын (тавегил, супрастин, диазолин, фенкарол), ІІ буын препараттарын (зиртек, кларитин, семпрекс, гисталонг, кестин) немесе ІІІ буын препараттарын (телфаст) тағайындайды. Айқын мұрын бітелуінде симпатомиметикалық әсерлі деконгестанттар (галазолин) қолданады. Бұл препараттармен емді 5-7 күн жүргізеді, ұзақ қолданса, мұрын кілегейінің ісінуімен жүретін «рикошет» синдромын дамытады. Жаңа тамыртарылтатын препараттар (отривин, африн, ксимелин, називин, тизин) соншалықты агрессивті емес, бірақ оларды да сол себепті 2-3 аптадан артық қолданбайды. Деконгестантты және антигистаминді препараттарды бірге қолдану тиімді (ринопронт). Антигистаминді препараттарды жергілікті қолданған дұрыс: аллергодил, гистимед.

Қайталамалы аллергиялық ауру кезінде және бронх демікпесінің алдын алу мақсатында 0,0005-0,001мг/кг кетотифен, зиртек (цетиризин) 2 қабылдауға, 2-6 жастағы балаларға – 5мг (10 тамшы) 1 рет тәулігіне немесе 1,5мг 2 рет тәулігіне, 6 жастан үлкен балаларға – 10мг тәулігіне, үш айлық курс.

Аллергиялық ринит және аденоидтар гиперплазиясы кезінде ломузол, кромогексал немесе басқа да натрий кромогликаттың интраназальді түрлерін мұрынға тамызады. Аллергиялық риниттің ауыр формаларында глюкокортикоидтардың назальді спрейлер түрін қолданады (фликсоназ, назонекс, тафи назаль). Респираторлы аллергоздары бар балаларда аденоидтарды хирургиялық алып тастауды тек консервативті ем нәтижесіз болғанда ғана қатаң көрсеткіштер бойынша жасайды: мұрынмен тыныс алу мүлдем болмағанда ІV дәрежелі гиперплазиясы, қайталамалы іріңді отит және синусит. Себебі, аллергозы бар балаларда аденоидтарды алып тастағанда, бронх демікпесі дамиды. Аллергендердің кез-келген түріне сезімталдық болғанда қабыну ауруларын, АҚЖ ауруларын, дисбактериоз, орталық және вегетативті жүйке бұзылыстарын диагностикалап, емдеу қажет.

Аллергенарнамалы иммунотерапия – поллиноз бен респираторлы аллергоздарды ингаляциялық моносенсибилизация арқылы емдеудің тиімді әдісі. АСИТ респираторлы аллергияның ерте кезеңінде өршудің және бронх демікпесінің алдын алады. Көп жағ- дайда себепші аллергеннің су-тұз экстрактын парентеральді енгізеді. Поллинозда пероральді енгізуге де болады. АСИТ-те аллергендігі төмен, бірақ иммундық белсен- ділігі бар аллергоидтар қолданылады. АСИТ жүргізген соң (үш курстан – жылына бір курс аз емес) жалпы IgE және арнамалы IgE-антидене мөлшері азаяды. АСИТ қымбат және қауіпсіз ем. Оны аурудың ремиссия сатысында аллерголог дәрігер жүргізеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:
Түсіпқалиев Б. Балалар аурулары. Оқулық. Ақтөбе 2011ж 927 бет.