Өзара ауыстырымдылықтың мәнімен олардың түрлері және оны іске асыруға арналған шарттар. Бұйымның өзара ауыстырымдылығы деп, олардың бөлшектерін немесе материалдарын, жартылай фобрикаттарын, олардың қасиеттерін тең бағада әзірлеу кезінде бір-бірін ауыстыратындарды атайды. Әзірлеу кезінде өлшемдері, нысандары, механикалық, электрикалық және басқа бөлшектердің сапалық, сандық сипаттамалары, құраушы бөлшектері, материалдарды берілген шекте, ал олардың құралған бұйымдар техникалық талаптарды қанағаттандырса, онда өзара ауыстырымдылыққа жетуге болады. Өзара ауыстырымдылықтың бірнеше түрі болу мүмкіншілігі қамтамасыз етіледі. (немесе жөндеу кезінде ауыстыру). Әзірленген тәуелсіз бөлшектердің қайсысы болмасын сапаның барлық параметрлері бойынша оларға деген қалаулы талаптарды сақтау шартымен ғана.

Артықшылығы:

  1. Жинақтау процессін жеңілдетеді (төменгі біліктілікті жұмысшылармен бөлшектерді қарапайым қосылыстары)
  2. Жинақтау процессі ағынды әдіспен ұйымдасу мүмкін. (конвейірдегі әр жұмысшы жинақтау жұмысында белгілі бір уақытта өзіне бекітілген толық кешенді орныдайды)
  3. Зауыттардың берілуімен мамандандырылу мүмкіншілігі.
  4. Жөндеу жеңілдейді, орталықтандыру мамандықтандырылу үшін шарттар құрылады, бәлкім негізгі өндіріске жақындауы.

Толық емес – бұл кезде бөлек параметрлер бөлшектер бойынша өзара ауыстырымдылық мүмкіншілігі қаралады және сол уақытта топтар бойынша бөлшектерді таңдау жіберіледі, келтірілген операцияларды немесе басқа қосымша технологиялық шараларды қолдану. Соңғы операция мүмкін емес болып табылады, өйткені жинақтаудың технологиялық шартын орныдауы қажет.

Оларды кіші технологиялық, эксплуатациондықта қиын дәлдік шегін орындаудағы бөлшектерді әзірлеуге қолданады.

Агрегаттар мен бұйымдардың жинақтау бірлігі үшін бірлесу бойынша әкелетін күрделі бұйымдар бөлшектеріне кіретіндерді ішкі және сыртқы өзара ауыстырымдылығымен ажыратылады.

Ішкі – бұл сатып алатын және бірлесетін бұйымдардың өзара ауыстырымдылығы, сонымен қатар эксплуатациондық көрсеткіштері бойынша құрастыру бөлшектері, қосылғыш беттердің өлшемімен қалпы бойынша, КГР бойынша құрастыру бөлшектері өзара сатып алынатын және бірлестіретін бөлшектермен қосылады. Мысалы: электр қозғалтқыш білік айналысы бойынша ішік өзара ауыстырымдылықты иеленеді, қозғалтқыш нөмірі және оны қондыруға арналған табан өлшемі бойынша. Ішкі өзара ауыстырымдылық – бұл бөлек бөлшектердің ауыстырымдылығы, түйінге немесе құрастыру бұйымының механизмінің түйініне кіреді.

Сыртқы бұйымдардың, агрегаттардың жинақтау бірлігіне енетін бөлшектердің өлшемдерін, сипаттайды. Мысалы: тербеліс ішпегінде, ішкі ауыстырымдылық тербеу денесін иеленеді, ішпек әзірлеу кезінде керекті.

Эксплуатациондық көрсеткіші бойынша бұйымдардың, түйіндердің және бөлшектердің өзара ауыстырымдылығы — функционалды ауыстырымдылық. Мысалы: шам, қуаты бойынша, радиоаппаратура бөлшектері – сыйымдылық кедергісі бойынша тербеліс ішпегі – жүктеу қабілеті бойынша немесе айналу дәлдігімен.

Функционалды болып машинаның эксплуатациондық көрсеткіштеріне немесе құрастыру бөлшектерінің қызыметті функциясына әсерлететін геометриялық, электрлік механикалық және басқа параметрлері табылады.

Мысалы: ІЖҚ цилиндірмен поршінінің арасындағы саңылаудан қозғалтқыштың қуаты байланысты.

Өзара ауыстырымдылықты іске асыру үшін келесі шарттармен талаптарды қадағалау қажет:

  1. Машиналарды дұрыс және рационалды құру

Дәлдік талабы құрушымен қондырылған, шекті ауытқу өлшемдерімен және бөлшек қалпы түрінде, ауытқу өлшемдерімен және бөлшек қалпы түрінде, олардың мүмкіндігі жағдайлары, кедір-бұдырлық және беттердің толқындығы, бөлшектердің өзара ауыстырымдылығын қамтамасыз ететі.

  1. Сызбаларды дұрыс әзірлеу және реттеу.
  2. Өндіріс технологиясын тиімді, экономикалы әзірлеуді негіздеу.
  3. Машина жинауда және бөлшектерді әзірлеу кезінде технологиялық процестерді сақтау.
  4. Қажетті өлшеу дәлдігі.
  5. Мемілекеттік стандарттарды қолдану және сақтау негізгі түсініктері.

 

2 Дәлдік шекпен қондырудың негізгі түсінігі

Қондырулармен дәлдік шектер және анықтамалардың барлық түсініктемелері қосылыстарға жатады – екі бөлшектің жинақтығы, олардың біреуі түгелдей немесе бөлікті басқасына енеді.

Тегіс цилиндірлі бөлшектердің бетін қамтып жататындар тесік деп аталады және Д әріпімен белгіленеді.

Ал қамтылып жатқан бет — білік және d әріпімен белгіленеді (сурет 2).

Бөлшектерді өзара орын ауыстыру дәрежесіне байланысты, қозғалмалы қосылысқа бөледі, бір түйіндесу бөлшегі, жұмыс кезінде бір нақты бағытта басқасына байланысты орын ауыстырады.

Қозғалмайтын – машинаның барлық жұмыс уақытында бір бөлшек екіншісіне байланысты қозғалмайтындарды айтады.

 

Сурет 2. Қамтылатын және қамтитын беттердің мысалы

 

Саңылау немесе керіліс алынатын бөлшек қосылыстарының анықтамалы шамаларының сипатын қондыру деп атайды.

Бір бөлшектің екіншіге байланысты қозғалу дәрежесін қондырумен анықтайды, қамтитын және қамтылатын өлшемдер арасындағы айырмашылықтан сипатталады.

Тесік өлшемі D және білік өлшемі d арасындағы жағымды айырмашылық – саңылау

S=D-d>0                                                   (3)

 

Білік көлемі d және тесік өлшемі D арасындағы жағылуы айырмашылық – керіліс.

N=d-D                                                       (4)

 

Теңдеу мүшелерінің орындарын ауыстыру кезінде саңылау кері керіліс болуы мүмкін.

Бөлшектердің сапалы геометриялық параметрін өлшемдер әдісімен бағалайды.

Өлшем – бұл сызықтық шамалардың санды мәні (диаметр, ұзындық, биіктігі)

Номиналды өлшем – бұл өлшем бірліктікке,қатаңдыққа,қажулыққа немесе құрылмалықтардан таңдалған есептеулермен анықталған,содан соң, жақындарына дөңгелетілген, үлкен өлшемдерге сызықты нормал өлшемдер қатарын МСТ6636-89 (СТСЭВ514-77) бойынша.

Оны кинематикалық, динамикалық және беріктік есептерінен алады. Бұл өлшем қосылысты құрайтын білікпен тесік үшін жалпы болып табылады, осы мен осы немесе басқа масштабта бөлшек сызбаларын орындайды

Нақты — бұл өлшем шекті қателіктермен қондырып өлшенген бөлшектерді әзірлемейді.

Бір станоктан және бір аспаппен орындалған бөлшектердің өлшемдері бір-бірінен айырмашылықты, өйткені олардың мәндеріне фанторлардың үлкен сандары әсер етуі, есептеуге және реттеуге бағынбайтын.

Шекті – екі шекті өлшем аталады, нақты өлшемге тең болуы мүмкін.

Олардың үлкені ең үлкен шекті өлшем болып аталады (Dmax. және dmaх), кіші- ең кіші иекті өлшем (Dmin.dmin).

Ең үлкен және екінші шекті өлшемдер арасындағы айырмашылық дәлдік шек деп аталады (сурет 2).

Ол жарамды бөлшектердің нақты өлшемі табылатын өлшемдер арасындағы аралықты анықтайды.

 

TD=Dmaх-Dmin: Td=dmax-dmin                                                        (5)

 

Дәлдік шек оң шамада ғана болуы мүмкін.

Сызбаларда және кестелерде дәлдік шек номиналдық өлшемнен шекті ауытқуларымен беріледі.

Жоғары шекті ауытқу – ең үлкен шекті және номиналды өлшемдер арасындағы алгебралық айырмашылық аталады.

 

ES=Dmax-Dn: es=dmax-dn                                                                (6)

 

Төменгі шекті ауытқу — ең кіші шекті және номиналды өлшемдер арасындағы алгебралық айырмашылық аталады.(ES және es)

 

EI=Dmin-Dn; ei=dmin-dn                                                                    (7)

 

Өлшемнің дәлдік шегін сонымен қатар жоғары және төменгі ауытқулардың арасындағы алгебралық айырмашылық арқылы көрсетуге болады

TD=ES-EI: Td=es-ei(8)

Қосылысты сипаттау анализі үшін, керіліспен саңылаудың шекті мәндерін білу қажет:

Оларды ұқсас анықтайды:

Smax=Dmax-dmin=ES-ei

Smin=Dmin-dmax=EI-ES     (9)

Nmax=dmax-Dmin=es-EI

Nmin=dmin-Dmax=ei-ES

Қондыру дәлдік шегі-(Т)-саңылау немесе керіліс арасындағы ең кіші және ең үлкен айырмашылық.

Т=Smax-Smin; Т=Nmax-Nmin (10)

Сурет 3– Саңылаулы қондыру кезіндегі тесік пен біліктің дәлдік шек өрісі (тесік ауытқуы оң, білік ауытқуы теріс)

Т=Smax-Smin = (Dmax-dmin) — (Dmin-dmax) = (Dmax-Dmin) + (dmax-dmin) = TD+Td    (11)

Қондыру дәлдік шегі тесікпен біліктің қосындысына тең;

Т= TD+Td  (12)

3 Дәлдік шек өрісінің кестелік бейнеленуі, сызбаларда шекті ауытқулардың қойылуы

Сүлбеде көрсетілген қосылыс бөлшектерінің кестелік бейнесі білікпен тесіктің шекті өлшемдерінің қатынасын түсіну мүмкіндігін береді, дәлдік шекті, саңылауды немесе керілісті анықтау бойынша есептеуді жеңілдетеді.

Тәжиірбелік мақсаттар үшін дәлдік шектің қарапайым сүлбелері қолданылады, есеп алатын сызық орнына нөлдік сызықты қабылдайды, номиналдық өлшем сызығымен сай келеді.

Сүлбені құруды нөлдік сызықтан бастайды, анықталған масштабта өлшем ауытқуларын қояды.

Егер нөлдік сызық көлденен орналасса, онда оң ауытқу жоғарыға, ал теріс төмен болады.

Егер тік болса-оң жаққа оң,сол жаққа теріс (сурет 4).

Сутер 4 – Білікпен тесіктің негізгі ауытқулары

Саңылаумен қондыру — бұл қондыруда, қосылысты саңылау қамтамасыз етіледі (тесіктің дәлдік шек өрісі, білік дәлдік шек өрісінің астында орналасады).  Саңылаулы қондыруға мына қондыруларда жатады тесік дәлдік шек өрісінің төменгі шекарасы біліктің дәлдік шек өрісінің жоғарғы шекарасымен сай келетіндер

Smin=0, S орташа = (13)

Керіліспен қондыру – бұл қондыру, қысылыста керіліс қамтамасыз етіледі (біліктің дәлдік шек өрісі тесік дәлдік шек өрісінен жоғары орналасқан) (сурет 5)

Сурет 5 – Қондырулармен дәлдік шек өрістерінің сүлбесі: а – саңылаумен; б – керіліспен; в — өтпелі

Өтпелі қондыру – бұл қондыру, қосылыс кезінде саңылауда, керілісті де алу мүмкіншілігі бар (тесікпен біліктің дәлдік шек өрістері түгелдей немесе бөлімді жабады). Өтпелі қондыру кезінде S max және N max мәндерін анықтайды, сонда қондыру дәлдік шегі тең

ТΔ= S max + N min (14)

Дәлдік шектермен қондырулар жүйелері МСТ ДШҚБЖ СЭВ, (дәлдік шектермен қондырулардың бірлік жүйесі) елдерінде бөлшектердің типтік қосылыстары үшін бірлік қағидалар бойынша құрылған. Онда тесік және білік жүйесімен қондырулары қарастырылған.

Тесік жүйесінде қондыру – бұндай қондырулар, әр түрлі саңылаулармен керілістерді әртүрлі біліктерді негізгі тесікпен қосқанда алынады (ЕІ=0) (сурет 5). Ондай қосылыстар «Н» әріпімен белгіленеді.

Бірлік жүйесінде қондыру – бұндай қондырулар, әртүрлі тесіктерді негізгі білікпен қосқанан алады (еs=0). Қондырулар «һ» әріпімен белгіленеді.

Құрама қондырулар – білік жүйесінде емес, тесік жүйесінде емес.

Сызбаларда шекті ауытқулардың белгілену ережесі.

  1. Ауытқу өлшемін белгілейтін сан өлшемі, номиналды өлшемді белгілейтін санның өлшемінен кіші.
  2. Ауытқу оң жағында жазылады оң таңбамен (+ немесе -) осымен қатар жоғарғы ауытқу жоғарыда, ал төменгіні төменде орналастырады.
  3. Нөлге тең ауытқу сызбада көрсетілмейді.
  4. Абсальютті мәнді теңдестіру кезінде жоғарғы және төменгі ауытқуларды бір рет ± таңбасымен көрсетеді, бұл жағдайда ауытқу сандарының өлшемі номиналды өлшемі сан өлшемімен бірдей болуы керек.
  5. Ауытқулар бірдей сандық мәндерді мазмұндау қажет.

Сурет 6 – Жүйелерде қондырулардың мысалы: а – тесік; б – білік

  1. Жинақтау сызбасында бөлшек өлшемдерінің шекті ауытқулары бөлік түрінде көрсетеді: сандығында – тесік ауытқу, маңыздылығында – білік ауытқуы.

7. Жинақтау сызбаларында сандық мәндерді жазу кезінде жазба жіберіледі, қандай бөлшекке ауытқу арналғанын түсініктейді.