Соңғы кезде тез дамып келе жатқан жаңа ғылымдардын бірі – ол синергетика. Синергетика концепциялары ретсіздік, тәртіпсіздік, бейберекет теориясымен тікелей байланысты. Синергетиканың негізгі концепцияларын химиялық физика саласында Нобель сыйлығының лауреаты атағын алған тегі орыс, белгілі бельгиялық ғалым, Илья Пригожиннің ғылыми шығармашылығымен байланыстырады. Физиканың тепе-теңдік емес, айнымалы жүйелерін зерттеу кезінде И. Пригожин ашқан бұл жаңа эффект, оның «Ретсіздіктен – тәртіпсіздікке» деген белгілі кітабында жан-жақты қарастырылған.

Синергетиканы: күрделі туралы ғылым, өзін-өзі ұйымдастыру туралы ілім, тұрақты болмаған кездері кенеттен өзгерістерге ұшырайтын күрделі динамикалық жүйелердің эволюциясының универ-салды заңдылықтары туралы ғылым деп атайды. Синергетиканың негізін қалаушылардың бірі, неміс физигі Г. Хакен, оны тек қана өзін-өзі ұйымдастырушы ғылым ретінде емес, «макроскопиялық деңгейде құрылымы мен оған сәйкес функциясы жаңадан пайда болатын көптеген жүйелердің бірлескен әсері» теориясы ретінде анықтады.

1980 жылдары өзін-өзі ұйымдастырушы туралы жалпы ғылымды Германияда синергетика (Г. Хакен), франко тілді елдерде диссипаттық құрылым (И. Пригожин), Америкада-динамикалық бейберекеттің теориясы (М. Фейгенбаум) деп аталды. Ғылымда синергетика термині қабылданған, себебі ол қысқа және басқа терминдерге қарағанда қомақты. Осыған сәйкес эволюциялық-синергетикалық парадигма қазіргі заманғы ғылымның адыңғы шебіне шығарылды.

Осы парадигмаға сәйкес даму, хаосты білдіретін бифуркациямен қысқа периодтармен үзілетін, жүйенің тұрақты күйлеріне сәйкес келетін ұзақ мерзімді қатар ретінде түсініледі. Одан кейін келесі тұрақты күйге ауысу («аттракторға») бифуркация нүктесіндегі флуктуациялар арқылы болады.

Синергетиканың зеттеу нысаны болып жүйе саналады. Жүйенің табиғаты әр түрлі болуы мүмкін және әр түрлі ғылымдармен зерттелуі мүмкін, мысалы, физикамен, химиямен, биологиямен, математикамен, экономикамен, социологиямен, лингивистикамен және т. б. Ғылыми білімнің дәстүрлі аймақтарынан бөлек, синергетиканы, табиғаты әр түрлі жүйелердің жалпы эволюциялық заңдылықтары қызықтырады. Синергетика ғылымның бір саласының жетістігін басқа саласындағы өкілдерінің түсінуіне мүмкіндік жасайды. Хакеннің ойы бойынша синергетика жеке ғылымдар өзіміздікі деген жалпы заңдылықтар мен байланыстардың жалпы сипаттамасын қарастыратын метағылымдар ролін атқарады [50].

Сондықтан синергетика жаңа пәнаралық бағыт болып қалыптасып келеді. 

5.1. Синергетика және оның ғылыми мектептері 

Синергетика терминінің алғашқы рет пайда болуы Штудгарт университетінің профессоры Г. Хакеннің «Шпрингер» батысгерманиялық баспасының тапсырысымен 1975 жылы шыққан кітабында «тепе-теңдік емес және физикалық емес жүйелердегі күшті кооперативтік құбылыстар» атты баяндамасына байланысты. Кейіннен «Синергетика» деп аталатын оның монографиясы көптеген тілдерге (неміс,ағылшын, орыс, жапон) аударылып Шпрингер баспасы «Синергетика» сериясын ашты.

Қазіргі кезде синергетикада бірнеше ғылыми мектептер қалып-тасты. Сол мектептердің бірі-өзін-өзі ұйымдастыру теориясына әлемдік көз-қарасын және тарихи алғышартын ашатын диссипативтік құрылымдардың теориясын жасаушы Нобель сыйлығының лауреаты И.Р. Пригожиннің брюссельдік мектебі; синергетика туралы шпрингерлік кітаптар сериясының маңында еңбек етіп жатқан үлкен ғалымдар тобын біріктіруші Штутгартағы теориялық физика және синергетика Институ-тының профессоры Г. Хакен мектебі; математикалық модельдеу және компьютерлер дисплейлерінде эксперимент есептеулерін өзін-өзі ұйым-дастырудың теориясын жасаушы ресей ғалымдары А.А. Самарский мен С.П. Курдюмовтың мектебі және т. б. Атақты мектептерден басқа, Синер-гетика маңында істеп жатқан ғылымға танымал,атақты ғалымдарда көп-математикалық аппарат арқылы катастрофалар теориясын жасаушылар: орыс математигі В.И. Арнольд және француз математигі Р. Том; универ-салды эволюционизм идеясын жасаушы орыс ғалымы Н.Н. Моисеев; адам мен табиғаттың коэволюциясын жасаушы орыс биофизиктері М.В. Воль-кенштейн және Д.С. Черновский және басқалар.

5.2. Өзін-өзі ұйымдастыру және оның теориясының негізгі қағидалары

Өзін-өзі ұйымдастыру түсінігі,заттың ұйымдасқан формаларының күрделілігі төмен деңгейінен күрделілігі жоғары және реттелген деңгейіне дейінгі даму негізін көрсететін табиғаттың ілгерлі (фундаменталды) принціпін білдіреді. Бұл түсініктің кіші мәні-қарапайымдылықтан күрделілікке қарай өту әдісін сипаттайды. Мұндай мәнде өзін-өзі ұйымдастыру деп өзінің дамуында кризистік күйге жеткен ашық тепе-теңдік емес жүйені бастапқы күйімен салыстырғанда күрделілік деңгейімен реттілігі жоғары жаңа тұрақты күйге ауыстыратын табиғи секірмелілік процесстері деп атайды. Кризистік күй алдыңғы бір сыдырғы эволюциялық даму жолында ашық тепе-теңдік емес жүйенің жеткен шекті тұрақсыздық күйі.

Қарапайым түрден күрделілік түрге өту үшін элементтер мен жүйелердің күрделілігінің өзін түсіну керек. Себебі, қарапайым, күрделі деген түсініктер әр уақытта салыстырмалы, олардың мағынасын біріне-бірі жақын нысандардың қасиеттерін салыстыра отырып қана анықтауға болады. Мысалы, протон кварктарға қарағанда күрделі бірақ сутегі атомы-мен салыстырғанда қарапайым және т. б. Осылардан байқайтынымыз: күрделі нысандар оны құрайтын бастапқы қарапайым элементтерде жоқ жаңа сапарларға ие болады. Осылайша, табиғатты элементтерінің күрделігі артып бара жаткан тізбек түрінде қарастыруға болады.

Қарапайым элементтердің күрделі жүйелерді құрудағы бірігу процессі белгілі бір шарттар орындалғанда ғана жүреді. Мысалы,егер қоршаған ортаның температурасы (энергиясы) екі бөлшектің байланыс энергиясынан артып кетсе, онда олар бірін-бірі ұстай алмайды. Температураның төмендей бергендегі мәні орта мен екі бөлшектің энергияларының теңдігіне сәйкес келсе кризистік жағдай басталады және температураны одан әрі төмендету сутегі атомындағы бөлшек-терді (протон мен электронды) белгілеу процессіне мүмкіндік туғызады.

Атомдардың молекулаға бірігуі оданда күрделірек болады. Бұл жерде де кризистік мәндер деп аталатын процесстің пайда болу аймағанынан мүлде пайда болмайтынын бөліп тұратын параметрлердің шептік мәндері бар. Одан әрі қарай зат күрделілігі мен реттелуінің жаңа деңгейлері басталады.

Ғылымға белгілі,реттелуліктің ең жоғарғы деңгейі болып тіршілік феномені мен одан пайда болған сана болып есептеледі. Көпке дейін тіршілік феноменін материяның хаосқа деген ұмтылуы туралы физикалық көз-қарастың қарама-қарсылығы басым болды. Тіршілік материяның тәртіптіліктен тәртіпсіздікке өтуіне негізделген заңдылыққа бағынады. Бұл проблемаға алғаш рет анық жауап берген әйгілі физик-теоретик Э. Шредингер. Ол өзінің «Тіршілік дегеніміз не?» деген кітабында: тіршілік феномені зат дамуының жалғыз беталысы туралы постулатты қиратады (кездейсоқ пайда болған тәртіптілікті тәртіпсіздіктен) деген. Тірі жүйелер табиғи беталысқа қарамай тәртіптілікті, бірқалыптылықты сақтауға бейімді.

Соңғы кезде тәртіптіліктігі төмендеу күйден тәртіптілігі жоғары күйге өту арқылы жасампаздықтың пайда болуы, яғни өзін-өзі ұйымдастырушылық, тірі табиғатқа да, тірі емес табиғатқа да тән құбылыс,тек қана оның көрініс табуы үшін қажетті жағдайдың болуы шарт. Тағы да анық болғаны, әр түрлі бірліктегі өзін-өзі ұйымдастырушы жүйе, қандай да бір саласымен зерттелмесін-физика, химия, биология әлеуметтік ғылымдар және т. б. көп күрделі емес және одан да күрделілірек және тәртіптілігі жоғарғы күйлерге өткенде біріккен бірдей алгоритімі болуы керек. Сонымен қатар, осындай ұқсас процестерді уақыт пен кеңістікте бірлестірілген бір теориялық сипаттауға жол ашылады. Өзін-өзі ұйымдастырудың теориясы, соңғы кезде бір жерге жинақталатын барлық бағыттар бойынша жасалуда, ол Г. Хакеннің синергетикасы И. Пригожиннің тепе-теңдік емес процесстерінің термодинамикасы, Р. Томның катастрофа теориялары.

Біз білетін нақты жүйелердің көбі ашық және күрделі, себебі, олар қоршаған ортамен энергия, зат, ақпарат алмасады. Адам әр уақытта күрделінің табиғатын білуге, күрделі және тұрақсыз әлемде өзін қалай ұстауы керектігін білуге өмір бойы тырысып келеді. Күрделі жүйелердің келесі басатын қадамын болжауға бола ма? деген сұрақ туады. Сондай күрделі ашық өзін-өзі ұйымдастырушы жүйелерге адам үшін маңызды биологиялық және әлеуметтік жүйелер жатады.

1970 жылдардан бастап күрделі өзін-өзі ұйымдастырушы жүйелердің теориясы дами бастады. Күрделі ашық жүйелердің математикалық модулінің нәтижесінде қазіргі заманғы жаратылыстануда жаңа ғылыми бағыт синергетика пайда болды. Егер синергетикада басымды болып басқару процесстері мен ақпарат алмасу саналса, онда синергетика ұйымдастырушылдықтың құрылымына, оның пайда болуына, дамуына және өзін-өзі күрделендіруіне бағыттылған принциптерді білдіреді.

Шынын айтқанда,өзін-өзі ұйымдастыру жүйелер әлемі, жабық, сызықты жүйелер әлеміне қарағанда байырақ және оларды моделдеуде қиынырақ. Себебі жүйелердегі пайда болған бейсызық теңдеулерді шешу үшін қазіргі замандағы аналитикалық әдістер мен есептеу техникасының бірігуі қажет.

Синергетика әлемнің жан-жақты жағын, оның тұрақты еместігін, өзгеруі мен дамуы жолдарының көп түрлілігін, күрделі жүйелердің тұрақты дамуы мен пайда болу шарттарын ашатын, катастрофиялық жағдайды моделдейтін, зерттейтін ғылымның жаңа бағыты. Синергетика әдістері арқылы көптеген күрделі өзін-өзі ұйымдастыра алатын жүйелердің моделденуі іске асырылады: биологиядағы морфогенез және ми қызметінің кейбір аспектілерінен бастап самолет қанаттарының флаттеріне дейін;молекулалық физика және химиядағы автотербеліс процесстерінен бастап жұлдыздар эволюциясы мен космологиялық процесстерге дейін; электрондық құралдардан бастап қоғамдық пікірді қалыптастыру мен демографиялық процесстерге дейін және т.б. Синергетиканың негізгі сұрағыөзін-өзі ұйымдастыратын жүйелердің, олардың құрылымдары мен функцияларының пайда болуын басқаратын жалпы заңдылықтар бар ма, әлде жоқ па, соны анықтау болып саналады.

Жүйе эволюциясының барлық процесіжүйенің өзін-өзі ұйымдастыру процессі. Оны сипаттау үшін дарвиндік терминология триадасын: тұқым-қуалаушылық, өзгергіштіксұрыптауын кеңірек мағынада пайдалануымыз керек.

Тұқымқуалаушылық терминінің мәні әлемдегі кез-келген жүйенің қазіргі кездегісі мен болашағы,оның өткеніне байланысты. Бұл байланыс дәрежесін жүйенің зейіні деп шартты түрде атауға болады. Детерминделген жүйелерде өткен кезең болашақты анықтайды немесе керісінше:қазіргі кез арқылы өткенді анықтау. Бірақ мұндай жүйелер-шексіз зейінді абсолюттік тұқым қуалаушылығы бар жүйелер. Бірақ бұл абстракция болғанымен, тірі емес әлемде кейбір процесстерді жақсы түсіндіреді, мысалы, біз ұзақ уақыт аралығында бақылайтын планеталар қозғалысы. Зейіні жоқ жүйелерде бар: турбуленттік қозғалыстың дамуы.

Кең мағынадағы өзгергіштік – ол мәңгі қатынасатын кездейсоқ пен анықталмағандық факторлары. Сондықтан, жаңа сапасының ерекшеліктерімен көрініс табатын тұрақты эволюциядағы жүйелерде үздіксіз әсерететін кездейсоқ факторлардың болмауы мүмкін емес.

«Сұрыптау принципі» түсінігі дарвиндік триадаларының ішіндегі түсініктердің ең қиыны. Себебі, өзін-өзі ұйымдастыру процесстері белгілі бір ережелерге, заңдарға бағынады. Бұл заңдарға ең алдымен барлық сақталу заңдары және термодинамиканың II бастамасы жатады. Ал әртүрлі қозғалыстар, белгілі тірі емес табиғаттағы, ережелерге сәйкес болады. Осындай ережелер табиғат пен қоғамда да бар. Басқаша айтқанда, сұрыптау принциптері – физика, химия, биология, қоғамның дамуы заңдарының өзі.

Қорыта келгенде, Бүкіләлем – үздіксіз эволюцияланушы нысан. Бірақ өзін-өзі ұйымдастырушы процесін анықтайтын Бүкіләлем дамуының ішкі ынталандырушысы және мүмкіндігі нақты эволюция шебімен шектелген.

Дарвиндік триаданы пайдалана отырып, кең құбылыстар шеңберін түсіндіруге болады. Бірақ оның да мүмкіндігі шектелген, оны кеңейтіп, жаңа түсініктермен толықтыру қажет.

Синергетиканың білім аясы болып күрделі өзін-өзі ұйымдастырушы жүйелер саналады. Синергетиканың негізін қалаушылардың бірі Г. Хакен өзін-өзі ұйымдастырушы жүйелер туралы мынадай анықтама берді: «Біз жүйені өзін-өзі ұйымдастырушы деп атаймыз, егер ол сыртқы арнайы әсерсіз қандайда бір кеңістікті, уақытты, іс- әрекетті құрылымға ие болса. Сыртқы арнайы әсер деп біз жүйеге құрылымдық және функционалдық әсерді туғызушыны айтамыз. Яғни өзін-өзі ұйымдастырушы жүйе жағдайында сырттан арнайы емес әсер етіледі. Мысалы, төменнен қыздырылған сұйық алты бұрышты ұяшық құрса, бір қалыпты өзін-өзі құрған моноқұрылым құрайды».

Осылайша, қазіргі заманғы жаратылыстану табиғатқа тән – жүйелердің өзін-өзі ұйымдастыруға, өзін-өзі дамытуға қабілеттілігінің ең күрделілерін, теориялық моделдеу жолын іздеуде.

Өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелердің негізгі қасиеттері – ашықтылық, бейсызықтылық, диссипативтілік. Өзін-өзі ұйымдастырудың теориясы тепе-теңдіктен алыс жатқан ашық, бейсызық диссипативтік жүйелерімен шұғылданды.

Бізге белгілісі классикалық термодинамика – жабық жүйелер, яғни жүйелер сыртқы ортамен зат, энергия және ақпарат алмаспайды және термодинамиканың орталық түсінігі болып энтропия саналады. Температурасы жылулық тепе-теңдікте тұрған жабық жүйелерге қатысты энтропияның өзгеруі , мұндағы dQ – қайтарымды түрде жүйеге берілген немесе одан алынған жылу мөлшері.

Тура жабық жүйелерге қатысты термодинамиканың екі бастамасы тұжырымдалған. Бірінші бастамаға сәйкес жабық жүйеде басқа түрге ауысқанмен энергия сақталады. Екінші бастамаға сәйкес жабық жүйе энтропиясының кемуі мүмкін емес, ол тек максимал мәніне жеткенге дейін артады. Осы бастама бойынша Бүкіләлемнің энергия қоры таусылады және барлық Бүкіләлем «жылулық өлімге» сөзсіз жақындайды. Бүкіләлемдегі энтропияның өсуіне қарсы тұру үшін, ондағы болып жатқан оқиғалар барысын кері бұру керек. Уақыт өткен сайын Бүкіл әлемнің ұйымдасқан құрылымдарды ұстап тұру қабілеті әлсірейді, одан кейін осындай құрылымдар кездейсоқ элементтері бар төмен ұйымдасқандарға ыдырап кетеді. Энергия қоры таусыларда энтропия артады, ал жүйеде ерекшелік тегістеледі. Бұл жағдай, Бүкіләлемді барған сайын біртекті болашақ күтіп тұр деген сөз. Сонымен қатар, өткен XIX ғасырдың екінші жартысында, әсіресе XX ғасырда, биология, ең алдымен Дарвиннің эволюциялық теориясы көрсеткендей Бүкіләлем эволюциясы ұйымдастыру деңгейінің төмендеуіне және материяның әр түрлі формаларының азғындануына алып келді. Керісінше, Бүкіләлемнің тарихы мен эволюциясы оны қарапайымнан күрделіге, құрылымның ең төменгі формасынан жоғарғысына, жеткіліксіз ұйымдасуынан жеткілікті ұйымдасуға алып келеді. Былайша айтқанда Бүкіләлем қартая отырып, оданда күрделі ұйымдасуға ие болады.

Көпке дейін термодинамиканың екінші бастамасын биологиялық және әлеуметтік ғылымдардың қортындыларымен сәйкестендірудің мүмкіндігі іске аспады. Оған себеп классикалық термодинамика ашық жүйелердің заңдылықтарын сипаттай алмады. Ол мүмкіндік тек жаратылыстанудың ашық жүйелерді зерттеп тануға көшкен кезінен пайда болды.

Ашық жүйелер – олар белгілі бір күйлерде сырттан немесе сыртқа зат, энергия, ақпарат алатын немесе шығаратын жүйелер. Және де алу мен шығару көлемдік сипатқа ие болады, яғни олар берілген жүйенің әрбір нүктесінде орын алады. Осылайша, биологиялық организмдердің барлық компоненттерінде (ұлпаларда, мүшелерде, клеткаларда және т. б.) зат ауысуы арқылы құйылу (алу) орын алса, ал қан тамырлары, эндокриндік және басқа жүйелер арқылы зат шығарылады. Заттың, энергияның немесе ақпараттың тұрақты құйылуы (шығарылуы) тепе-теңдік емес, тұрақсыз күйлердің барлығының ең қажетті шарты болып саналады. Егер жүйе жабық болса, онда термодинамиканың екінші бастамасына сәйкес ондай жүйелер біртекті тепе-теңдік күйге ұмтылған болар еді.

Ашық жүйелердің тепе-теңдік еместігі, тұрақсыздығы екі мақсатты көздейді және олардың арасында әр уақытта күрес жүреді. Бірінші – ол ашық жүйе элементтеріндегі біртекті еместігінің, құрылымдылықтың, жиынтықтаудың пайда болуы мен нығаюы. Екінші – біртекті еместіктің шашылуы, шайылуы, диффузиясы, жүйе құрылымының бұзылуы. Егер бірінші тенденция жеңсе, онда ашық жүйе шашырап хаосқа айналады. Егер екі тенденция бір-біріне тең болса, онда ашық жүйеде негізгі рөлді қажетті және заңдылықты шарттар мен қатар – кездейсоқ факторлар мен флуктуациялық процесстер ойнайды [50-53].

Қорыта айтқанда, ашық жүйелер – олар уақыт факторы ең қажетті роль атқаратын қайтымсыз процесстер.

5.3. Бейсызықтылық

Бізді қоршаған жүйелерде әр уақытта тұрақтылық пен тепе-теңдіктен басқа тепе-теңдік емес және тұрақсыздық басым болады. Осылардың себебінен Бүкіләлем дамуға, эволюцияға, өзін-өзі ұйымдастыруға қабілетті сипатқа ие ашық жүйе саналады. Шындығына келсек, тұрақты және тепе теңдік жүйе өзін-өзі ұйымдастыруға қабілетсіз эволюция тұйықтары болып саналады.

Тепе-теңдік емес жүйелер сыртқы ортаның әсерлерін таңдау қасиетіне байланысты сыртқы ортадағы әр түрлі өзгерістерді қабылдап өз қызметінде пайдаланады. Кейде ондай әсерлер жүйенің өзіне тән әсерден күшті болуы мүмкін. Былайша айтқанда, мұндай бейсызық жүйелерге суперпозиция принциптері таралмайды.

Бейсызық жүйелердегі процесстердің шептік сипаты болады – сыртқы жағдай бірқалыпты өзгергенде жүйенің бет бұрысы секірмелі түрде өзгереді. Әрбір жүйенің өзіне тән құрылым құруына жәрдем ететін бейсызық дәлізі бар. Өте күшті бейсызықтылық және өте әлсіз бейсызықтылық жергілікті құрылым құруға мүмкіндік бермейді. Оның орнына тиімді дәліз шегінде ғана бейсызықтылықтан күшеюі жергілікті құрылымдардың пайда болу әдістерінің саны мен формасын және жүйе эволюциясының варианттарының санын, келешектегі даму бағытын арттырады. Бейсызық жүйелер тепе-теңдік емес және ашық бола тұрып өздері ортада тепе-теңдік еместікті тудырады және ұстап тұрады. Мұндай жағдайда жүйе мен орта арасында, кейде, кері оң байланыстар пайда болуы мүмкін, яғни жүйенің ортаға әсерінен ортада жүйенің өзін өзгертетін жағдайлар туылуы мүмкін. Жүйе мен ортанын өзара әсерінің салдары күтпеген әр түрлі жағдайларға алып келуі мүмкін.

5.4. Диссипативтік

Қоршаған ортамен белсенді түрде өзара әсерлесетін тепе-теңдік емес ашық жүйе диссипативтік деп аталатын арнайы динамикалық күйге жетуі мүмкін, яғни микродеңгейде өтетін процестердің өздігінше макроскопиялық көрінісі.

Тепе-теңдік емес күйде өтетін көптеген микропроцесстер макродеңгейде жинақты қорытындыларға ие болады және олар жүйенің әрбір элементтерінде болатындардан сапалы түрде өзгеше болады.

Диссипация – ол ұйымдасуды шаюға бағытталған тенденция, бірақ бейсызық, тепе-теңдік емес жүйелерде ол өзін қарама-қарсы функциясы – құрылымдық құру арқылы көрсетеді. Тепе-теңдік емес жүйелерде диссипативтіктің арқасында құрылымдардың жаңа түрі спонтандық күйде қалыптасуы, хаостан және тәртіпсіздіктен тәртіптілікке және ұйымдастыққа өтулер болуы, материяның жаңа динамикалық күйінің пайда болуы мүмкін.

Диссипативтік әртүрлі формада көрініс табуы мүмкін: кейбір сыртқы әсерлердің бөліктерін ұмыту қабілеті; дамудың жалпы тенденциясына сәйкес келмейтінін қирататын көптеген микро процесстердің ішіндегі «табиғи сұрыптау»; дамудың жалпы темпін орнататын микро процестердің когеренттілігі (сәйкестелгендігі); және т. б.

Диссипативтік түсінігі хаос түсінігімен тікелей байланысқан. Синергетика классикалық және классикалық емес жаратылыстануда хаос түсінігін қайта ойластырады: хаос – ол енжар, бұзушы, құрылымдылыққа қарсы бастама; материяның ұйымдастығының бұзылуының, ыдырауының соңғы өнімі; энтропияның максимальдігінің, анықталмағандықтың және конструктивтілікті еместіктің абсолюттілігін іске асыру.

Синергетика хаосты тек қана бұзатын және бұзудың өнімі ретінде өзін санайтын, бірақ жаңаның құрылуына әсер ететін көп жүздік материя бастамасы ретінде анықтайды. Хаостың өркендеуге қабілеттелігі заңды, себебі ол қандайда бір құрылымдылықты, ұйымдастырушылықты туғызуға және ұстап тұруға бағытталған.

Синергетика бұл жалпы идеяны жіктеп анықтайды және қандай жағдайда хаос конструктивтік күшке айналатынын көрсетеді.

Осылайша, бейсызық тепе-теңдік емес ашық жүйелерде тұрақты түрде диссипативтік, шашырататын, хаосқа түсіретін фактор әсер етеді. Сондықтан хаос деструктура жасайтын және жасампаз күш. Біріншіден, хаос бейсызық ортаны құру үшін керек. Екіншіден, хаос қарапайым құрылымдардың бір күрделі құрылымға біріктіру үшін керек. Үшіншіден хаос жүйе дамуының әртүрлі режимдерін, бір тұрақты құрылымды екіншісіне ауыстыруға қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер:
М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, М.Т. Кейкіманова, З.Ә. Сайымқұлов, Д.С. Узбекова, ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЖАРАТЫЛЫСТАНУ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ (жаратылыстану бағыттары үшін)

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *