Ежелгі орыс дүниетанымының ерекшеліктері жəне оның антропологиялық идеялармен байланысы. Успенскийдің (1910) мəлімдеуінше, 20-шы ғасырдың ең үлкен жаңалығы ежелгі орыс икондарының ашылуы болды. Осыған дейін икона христиандықтың өзі сияқты түнерген — сүреңсіз бейне деп келінген болатын. Қайта өрлеудің көркем бейнелеуі иконаның безендірілуінің көлеңкесінде қалып қойды. Бұлжағдай ежелгі орыс өміріне деген қызығушылықты оятты. Ежелгі Русь 20-шы ғасырдың 80-ші жылдарында қайта жаңғырды.

В.Эрннің пікірінше, Ресейдің екі шамадағы жасы бар, оған шын мəнінде 1000 жыл, бірақ оның 700 жылын аз білеміз, ал империялық Ресейдің қалған 300 жылының тамыры да, негізі де жоқ.

Ежелгі Русь пен ресей империясының бөлінуін өркениеттік апат (катастрофа) деуге болады, себебі оның органикалық ұйымдаспаған процесінің негізі мен əдістері 1917-ші жылғы революцияға (төңкеріске) алып келді. Тарихи, мəдени жəне мистикалық байланыстар үзіліп, оның орнына 10-17-шы ғасырларда Рустің мəдени артта қалғандығы жөніндегі мифтер пайда болды.

Киев Русі екі негізде: 1000 жылдық тарихы бар византиялық христиандық пен славяндық пұтқа табынушылық негізінде құрылды. Батыста үш негіз бар. Олар: римдік пұтқа табынушылық, Рим мəдениеті, христиандық. ХристиандықРустемəдениартефактілердің (кітаптар, құдайға құлшылық ету) негізінде пайда болды.

Пұтқа табынушылық негізі ежелгі орыс антропологиясында бірнеше қағидалар қалдырды. Адам – рулық тіршілік иесі (ол рудан тыс тіршілік етпейді). Адам рулар мен қасиетті практикалар, дəстүрлер аңыздар арқылы байланысты. Абыздық мəдениет (волхвтар) Ресейде дамыған, қарама-қарсы тұру өте күшті. Князь Владимир ақсүйектердің балаларын кітаптық христиандықты үйрету үшін жинады.

Иерархия — ежелгі орыс антропологиясының негізгі сипатты белгісі. Дəстүрге бір табан жақындылық Рустің шіркеу əлеміне де енді. Бұл дəстүрдің аса маңызды белгісі ежелгі орыс адамының антропологиялық ойлауының доминанты болған эсхатологиялық историософия болды. Руське кітаптық мəдениет келді, алдымен Капидокийліктер, Ареопагит, «Александрия», Иоанн Златоуст (11-14 ғғ. болгарлардың əсері) – дүниежүзілік шіркеу тарихы мен догматикаға қол жеткізді. Екінші ағым (2-ші болгар ықпалы, 14 ғ.) мистикалық əдебиеттер – Исаак Сирин, Иоанн-лествичник – исихасттік қайта өрлеу. Бұл кітаптарды оқудың нəтижесінде адамдардың рулық қоғамнан шыққандығы жəне осы кітаптарды оқу арқылы құтқарылғандығы белгілі болды.

Көптеген апокрифтер келіп кетті жəне олар деректерден алшақ болған жоқ. Русь апокрифтік мəтіндерді айтып, олар «азбукаларда» көрініс тапты. Адамдардың 8 табиғи құбылыстан (сүйек тасынан, күннің көзінен т.б.) пайда болғандығы туралы апокрифтердің классикалық түсінігі үнділік Пуруша, қытайлық Паньгу секілді архетиптік түсінік болып саналады. Осы аталған мəтіндерде əсіресе, жан мен тəн бірі-біріне қарсы қойылады. Русьтік дионисий –ареопагитке иерархияның дəстүрлі қоғамның өзегі екендігі туралы идея ерекше ұнады. Ареопагтық «жер жəне аспан шендерінің» схемасы ғасырдан ғасырға жетті. Бұл шіркеулік жұртшылық болмысының тұжырымдамасы еді. Д. С. Лихачевтің (1906 – 1999) пікірінше, «Домострой» (үй құрылысы) – мүмкіндік шегіне жеткізілген тұрмыстық тəртіпке келтірілу идеаландыруының поэтизациясы.

Домострой (үй құрылысы) идеалы – бұл тазалықтың, үнемділіктің тіпті сараңдықтың сонымен бірге қонақжайлықтың, құрметтеушіліктіңжəне отбасылық қатаңдықтың идеалы. Тəртіптілік бейне салт-дəстүрге айналса, тыңдаушылық пен бағынушылық – монастырдағыдай, отбасына сүйіспеншілік діни қызметке айналды. Осыдан ежелгі орыс шіркеуінде миряндарды дəріптеу орын алды.

Русьтің негізгі антропологиялық қағидасы бойынша адам – қатаң ерліктер жасап, тақуалық өмір кешетін тіршілік иесі. Ежелгі Русьте тұлғаны дəріптеу – бұл дəстүрді тұлғамен нығайту деген сөз. Дəстүрде тұлға өзін-өзі нығайта алады.Тек орыс мəдениетіне сұлулық пен əсемдікке ерекше көзқарас тəн. Ежелгі Русьтегі икона – əлемдік өнердегі қол жеткізген керемет. П.Флоренский орыс икона жазуынан Құдайдың бар екендігін дəлелдеуге əрекет еткен (егер де Рублевтің Троицасы (Үштігі) болса, онда Құдай да бар). Адамды тəртіпке келтіруге байланысты жасалған қадамдардың барлығы анық бір жүйеге келтіруге, қатаң басшылық орнатуға негізделген. Адам белгілі бір канонға (шіркеуге) сүйене отырып бақытты өмір кеше алады.

Ежелгі Русь адамы – көбінесе эстет. Əрбір деталь (типикон, канон) қатаң ескеріледі. Бұл парадигмадағы сұлулық, осы дүниенің сұлулығы емес, Құдай сұлулығы. Құдай сұлулығы əрқашанда иерархиямен байланысты (Құдай сұлулығын орнату принципі). Сұлулыққа жанасу – осы дүниенің бəрінен безу, бұл адамның өзін тақуалыққа жеткізсе, осы дүниенің сұлулығын жасау өзін-өзі көркем іске дайындауды тудырады.

Ежелгі Русь антропологиясының үшінші ұстанымы – эсхатология. Адам – апаттық жаратылыс, өйткені құрытылуға кесілген (бұйырылған) əлемде өмір сүреді. (2-ші келу). Бұл тұжырымдама ерекше өлшемге ие болды. Оған мысал: ежелгі дəстүрлер (өздерінөздері өртеп жіберу), сол кезде Сібірде тұрғын халықтың 1/3 өртеніп кетті. Батыс Еуропа бұндай актілерді басынан өткізген жоқ. Адамның осындай эсхатологиялық сұмдық, апатты жағдайда өмір сүруі оның əрі қарай өмір сүруіне кепіл бола алмады. Бұл жағдайға деген реакция үш жақты болды: гари, Ресейден жер аудару (Австралия мен Уругвайға дейін) жəне дəстүрлі емес өмірге бейімделу. Өлім идеалы – туған-туысқандары мен от-басының баталарымен, ақыл кеңестерімен дүние мүлікті бөліп өмірден өту. Идеалында инок бейнесін қабылдау.

Дінді таңдауда да эстетикалық сарын байқалады. Ақылоймен, яғни рационалистік жолмен қасиетті Владимирді көндіру мүмкін болмады. Ол құдайға құлшылық ету жолына шақырады. Мұсылмандық «көңілділік болмағандықтан», католиктік «əсемдік болмағандықтан», тек қана православие көз алмастай əсемдігі үшін ғана таңдалды. Русьтерді құдайлық ортадағы əсемдік өздеріне тартты.

Сергей Аверинцев бойынша, сұлулық пен жанқиярлық орыс халқының психологиясымен өте тығыз байланысты. Орыс фольклоры мол байлықтан безіп, шөлге кеткен патша Иосаф туралы көп жырлайды. Адам дүниенің əсемдігінен безіп, онтологиялық əсемдікті қалайды. Бұл əсемдіктің рухани белгілері: қатаңдық, дүниеқорлықтан безушілік, сезімге берілмеу, діни қабылдаудың тұтастығы, аспанға жалбарыну. Ежелгі Русьте жан құрылымының тұтастығынан ыдырауы байқалмайды, əдет-ғұрып, тұрмыс, догмат біртұтас қарастырылады.

Ежелгі орыс адамы бірлікте – сұлулық-əулиелілік, əдет-ғұрып, догмат пен тұрмыс тоғысында ғана өмір сүреді. Бұл бірлікті бұзу бүкіл өмірдің қалпын бұзуға алып келеді. Мəскеу – Үшінші Рим идеалы – эсхатологиялық идеал. Петрлік Ресей Ағарту идеалдарының негізінде құрылды.

ХVII ғасырдағы Православиелік Орыс Шіркеуінің антропологиялық қырлары. Петрлік Ресей Ағарту идеалдарының негізінде құрылды. Мəскеулік Русьтің адамдары дəстүрді берік ұстаған адамдар, олар тіпті өмірлерін қиюға дайын. Ол аспандық Иерусалимде, не болмаса теократиялық мемлекетте өмір сүруге даяр, олай болмаған күнде ежелгі орыс өмірін қалпына келтіру үшін қайда болса да қашуға дайын. 17 ғасырдың соңында Ресейде дəстүрлердің бұзылуы индивидуалистік (жеке) сананың қалыптасуына алып келді. Жеке сана дəуірлер мен апаттардың барысында пайда болады. Апат болмаған жағдайда адамдар рулық парадигмасында тыптыныш өмір кешеді.

17-ші ғасырдың ортасында біз шіркеу жіктелуінің патриарх Никон, протопоп Аввакум, байпатша ханым Морозова, инок Епифаний, ағайынды Денисовтар т.б. сияқты тұлғалар тізбегін кездестіреміз. Бұлардан басқа жүздеген адамдардың есімдерін жолықтырамыз. Бұл бұрын-соңды болмаған құбылыс, өйткені ертеректе орыс жылнамаларына негізінен князьдер мен көрнекті қайраткерлер енетін болған.

Ал бүгін оның тізімінде қарапайым адамдар мен иноктар да жүр. Олар туралы өмірбаяндар бар, олардың өздері де өмірбаяндар жазған. Ортағасырда автор болуға ұмтыла қоймаған, көптеген иконографиялық жұмыстарда авторлық қолтаңбалар жоқ. Ортағасырлық авторлар шығармашылықты Құдайға теліген.

17-ші ғасырда авторлық дəстүрге негізделген (дəстүрден туындаған). Алғашқы есімдер17-ші ғасырда пайда болып, бізге дейін жеткен, ал Батыста шеберлер өздерінің қолтаңбаларын 11-ші ғасырдан бастап қоя бастаған. Ортағасыр адамы рулық қоғам адамы, Иоанн Дамаскин бойынша, адам – тəні бар, жанды, сөйлей алатын жəне өлетін тіршілік иесі. Жан үш бөліктен тұрады: сөздік, долылық жəне нəпсіқұмарлық. Көрінетін дүние – адам, көрінбейтін дүние – періштелер. Адамдарға осылайша анықтама беру барлық адамдарды мейірімді жəне зұлым адамдар деп бөлуге əкеледі. Əлеуметтік жағдайдың күрделенуіне байланысты адамның жаны күрделене жəне жаңара бастайды.

17-ші ғасырда біз кейіпкерлерді бейнелеудің бір текті емес көріністерін, сарындарын жəне ақталу жолдарын іздестіруді кездестіре бастаймыз. Адам орта, өмір жағдайы əсер ететін қарамақайшы тіршілік иесі ретінде көріне бастайды жəне типтер емес мінез-құлықтар қалыптаса бастайды.

Инок Епифанның, протопоп Епифанның, игумен Игнатий Иевлевскийдің өмірбаяндары пайда бола бастайды. Протопоп Епифан (1620-1682) өзін-өзі өртеуге емес, өміршең болу керектігі туралы айтты. Ол өмірдегі қалыпты жағдайды қабылдап, өмірді ой елегінен өткізуге тырысады(10 жыл шұңқырда отырды). 17-ші ғасырда тұлға мəселесі Достоевский мен Толстойдың кейіпкерлеріне дейін қандайда бір болмасын аса бір күрделі ішкі теке тірес жағдайында қалды. Дау-жанжалды дəуірге көше бастаймыз. Əулиеліктің шыңы 15-ші ғасыр – 25 жыл, 17-ші ғасырдың соңы – 0, 18-ші ғасыр – 1жыл, 19-шы ғасыр. – 3 жыл, 20-шы ғ. – мыңдаған азапты ғұмыр кешкендер. 18-ші ғасыр алмасу (шəкірттік) ғасыр болды. Шəкірттік шіркеулік жағдайда да, интеллектуальдық жағдайда да өтті.

Ресейде православиенің қайта өрлеуіне байланысты діни антропологияға деген қызығушылық өсе бастады. 2001 жылы РҒА-ң Философия институтында «Қазіргі кезеңдегі пікір-таластардағы философиялық жəне діни антропология» « деген семинар өтті. Оның жұмысына теологтар мен философтар қатынасты.

ХХ ғасырда адамды діни тұрғыдан ұғыну қазіргі кезең жағдайындамəдениетті түсінудің шешуші факторларының бірі болып табылады. Діни антропология адам мен адамзат тіршілігі проблемасын адам мен құдайдың сұхбаты, Абсолют пен адамның қатынасы болашағы жолымен шешуге ұмтылатын ғылыми жəне теологиялық пəн болып табылады.

Діни антропологияны адамның пайда болуы, оның дамуы, өлім алдында тіршіліктің мəнін ұғыну, кінəлау, шарасыздық, кешірімділік, теологиялық танатология, діннің антропологиялық түбірін іздестіру, Құдайдың бар екендігін антропологиялық тұрғыдан дəлелдеу, адамның тіршілік ету ортасы мен өркениеттің болашағы туралы; ноосфера жəне антропосфера; мейрімділіктің антропологиялық аспектілері қызықтырады.

Діни антропология пəнінің шеңберінде мəдениеттің өзіне тəн ерекшелігі дінмен анықталады ма (осылай деп А.Тойнби дəлелдеп бақты) немесе керісінше мəдениет өзіне сəйкес келетін дінді таңдап өзінің дəстүрлеріне бейімдей ме (осыған ұқсас ойларды Вл.Соловьев айтқан) деген мəселелер шешіледі. Діни антропологияның негізінде өз бетінше пұтқа табынушылық, исламдық, семиттік, христиандық, православиелік, католиктік жəне протестанттық антропологиялар пайда болды.

Адамның белсенділігіне көп көңіл бөлген православиелік антропологияның (нақ осындай антропологияны діни космистер дамытқан болатын) тамырын исихазм (қасиетті үнсіздік) дəстүрлерінен іздестіру керек. Исихазм аскетикалық практикада ІV-VII ғасырларда пайда болды, бірақ оны теориялық тұрғыдан дамытқан қасиетті Григорий Палама еді. (Хоружий С.С. «Православно-аскетическая антропология и кризис современного человека» – http//www. pravoslavie.ru.) Бұл бағыт ғылыми-философиялық ойдың бағыты ретіндегі орыс космизмінің (Н. Ф. Федоров, А. В. Сухово-Кобылин, Н. А.Умов, К. Э. Циолковский, В. И. Вернадский, А. Л. Чижевский, В. Н. Муравьев, А. К. Горский, Н. А. Сетницкий, Н. Г. Холодный, В. Ф. Купревич, А. К. Манеев) идеяларында; Ф. М. Достоевскийдің діни-философиялық антрополо-гиясында, В. Вернадскийдің ноосфера туралы ілімінде, орыс діни ренессансының ойшылдары – В. С. Соловьевтің, П. А. Флоренскийдің, С. Н. Булгаковтың, Н. А. Бердяевтің философиялық мұраларында өз жалғасын тапты. Халық пен тұлғаның үштік құрылымы (дін, жан, мəдениет) туралы түсінік православиялық антропология мен оның адам табиғатының үштік құрамы (рух, жан, тəн) туралы іліміне сүйенеді. Бүгінгі күні праволавиелік антропология православиялық наным-сенімдік пəндердің қатарына жатады.

Діни антропологияның негізін салушы деп орыстың жазушысы Ф. М. Достоевский есептеледі. Діни антантропология туралы өзінің «Шығармашылықтың мəні», «Адам проблемасы» атты еңбектерінде Н. А. Бердяев жазды. Ол діни антропологияның даму көзін Ф. М. Достоевскийдің шығармашылығынан іздестіру керек деп есептеп, былай деп жазды: «Оның бүкіл шығармашылығы – антропологиялық тəжірибелер мен эксперименттер. Достоевский – суретші реалист емес, ол экспериментатор (сараптаушы), адам табиғатының тəжрибелік метафизикасын жасаушы… Ол адам естіпбілмеген көркемдік-танымдық антропологияның типін жасады».

Оның өзі де былай деп жазды: адам табиғаты мен адам жаны Ресейде ашылуы керек, өйткені осы Ресейге жаңа діни антропология қажет болуы мүмкін. Өйткені, қаңғыбастық, өмірден баз кезушілік, кезбелік – орыс халқына тəн сипаттар, осы сипаттар басқа əлеуметтік-мəдени құбылыстармен қатар діни антропологияның оқытып-үйрететін пəні болуы мүмкін. «Христиандықтың дүниеге, мəдениетке, қоғамға, қазіргі кезеңге қатынасы орыс христиандық ойы мен Бухаревтан Вл.Соловьев пен Н.Федоровқа дейін қатты мазасыздандырған проблемасы діни антропологияның проблемасы болып табылады»,- деп есептеді орыс философы Н.А.Бердяев. (Н.А.Бердяев О характере русской религиозной мысли ХІХ в.).

Діни антропология ілімінің авторы православиелік антропологияның негізін салған, бүгінде елеусіз қалған орыс философы жəне теологы Виктор Иванович Несмелов (1863 – 1937) болып табылады (Несмелов В.И. «Наука о человеке». Казань, 1906).

Достоевский Федор Михайлович (1821-1881). Жазушы, публицист, ойшыл. 1843 жылы Петербургтегі Бас инженерлік училищесін бітірген, көп ұзамай одан кетіп бүкіл өмірін əдеби шығармашылыққа арнайды. Өзінің ең алғашқы романында-ақ «Кедей адамдарда-ақ» гуманист ретінде көрінеді. Оның дүниетанымының негізі – адамның жан ауруы туралы. Достоевскийдің жеке тағдыры қайғылы болды. Петрашевтердің үйірмесіне қатынасқаны үшін тұтқынға алынып (1849), ату жазасына кесілді, ол үкім кейіннен 4-жылдық каторгаға ауыстырылды. Одан соң 6 жыл əскер қатарында болды. Петербургке Сібірден 1859 жылы оралды.

Сібірдежүрген кезіндеДостоевскийдің көзқарасыелеулі өзгеріске ұшырады. Ол революциялық шараладрдың қоғамды жетілдірудің жақсы жолы еместігіне, мəнсіздігіне көз жеткізді, əлеуметтік өзгерістер арқылы адамның табиғатында жатқан жауыздықты жоюға болмайтындығын түсінді. Солай бола тұра ол өзінің гуманистік идеалына адал болып қалды.

Достоевский буржуазиялық құрылымды қоғам ретінде жақтырмады, оны парықсыз, «миллиондаған» адамдардың бостандығын жоққа шығаратын қоғам деп есептеді. Философиялықпублицистикалық «Жазғы əсерлер туралы қысқы белгілер» («Зимние заметки о летних впечатлениях») деген еңбегінде еуропалық Батысты өзінің орыс адамына деген жағымды əсерін сарқып алған деп сынға алды. Батыс мəдениетінің ең басты кемшілігі «туыстық» бастаудың болмауы, қоғамды «құмырсқалық» эгоизмге, индивиуализмге жəне утилитаризмге айналдыруында деп есептеді. Көптеген орыс ойшылдары сияқты Достоевский де Ресейдің өзінің даму жолы бар деп есептеді. Оның жоғарғы ұлттық ұстанымы халықтардың христиандық өзара келісімінде, татулығында жатыр деп түсінді.

Достоевскийдің қоғамдық идеалы – «орыс социализмінің» мəні де түптеп келгенде осында жатыр. Осы тұрғыдан алғанда ол «буржуазиялық бірігу», буржуазиялық индивидуализм, атеистік социализм («Бесы») деген идеяларды комедия деп қарастырып, олардан бас тартады. Достоевский қоғамның жоғарғы тобын «түбірімен» сүйіспеншілікте «бүкіл туысқандық бірігу» деген нағыз христиандық идеалдарды сақтап, «православие идеясымен өмір сүретін» орыс халқымен бейбіт бірігуі керек деп уағыздайды. «Орыс халқының социализмі коммунизмде де, механикалық формаларда да емес, оны құтқаратын Христостың атынан жоғары бірігу. Орыс социализмі дегеніміз осы». Достоевскийдің түсінігінше, социализм материалистік атеистік тип ретінде Христосты сатып кеткен католицизмнің мұрагері.

Федор Михайлович Достоевский мамандығы бойынша философ та, дінтанушы да болмағанымен таза философиялық, дінтанушылық шығармалар жазбаса да, оның философиясы мен діни дүниетанымы жасаған əдеби кейіпкерлерінің күйзелістерінен, ойларынан, жасаған іс-əрекеттерінен көрініп тұрады. Оның шығармаларындағы дүниетанымдық идеялары мен проблемаларының философиялық ойларының тереңдігі соншалықты, əдеби-көркемдік жанрдың шеңберінен асып түсіп жатады. Əсіресе оның адамның мəні мен тағдыры, əлем жəне Құдай туралы диалектикалық идеясы өте бай жəне терең. Достоевский үшін ең маңыздысы нəтижеде, ең соңғы түйін де емес, ол үшін ең маңыздысы – үдеріс. Əсіресе оны қызықтыратын нəрсе – ең терең, əрі құпия ойлар, адамдардың санасының түкпірінде жасырынып жатқан дүниелер, «құпия немесе жұмбақ адам» мəселелері. Сондықтан біз оның философиясы туралы ой қозғайтын болсақ, ол туралы не айтсақ та, толық емес, жартылай жəне аяқталмаған болады. Бердяевтің «ойлардың салтанат құрған кезінде» деген сөзімен айтқанда, түсінігі мол адамдарға Достовескийдің шығармашылығына əрқашанда орын табылады.

Құдайдың бар немесе жоқ екендігі туралы мəселе оны өмір бойы мазасыздандырды. Оның бүкіл шығармашылығы дінифилософиялық ізденістер мен күйзелістерге негізделген. Оның идеясы «адамның құпиясы» деп аталады. «Адам дегеніміз жұмбақ. Оны шешуге ұмтылу керек», – деп жазды Достоевский 1839 жылы. Өмірдің мəні, тəуелсіздік жəне жауапкершілік, сенім жəне сенімсіздік, қайырымдылық жəне жауыздық, құмарлық жəне парыз, пайымдау жəне мораль проблемалары «Астыртын жазбалар» (1864), «Қылмыс пен жаза» (1866), «Нақұрыс» (1868), «Шайтандар» ((1871-1872), «Жазушы күнделігі» (1873-1881) деген еңбектерінде беріледі. Осы проблемалардың барлығын Достоевский былайша шешеді: адам жанына терең үңіліп, «шайтандыққ» пен «құдайшылдықты», саналық жəне бейсаналық бастаманы, күйзелу жəне лəззат алуды қатар қойып түсінуге ұмтылады.

Достоевский адамды саналы тіршілік иесі деген көзқарасқа қосыла отырып, ол адамды еркі бар, жағдайды өз мүмкіндігіне қарай бағындыра алатын, бойында мейірімділікте, қайырымдылықта бар, «екі жүзділік те» бар тұлға ретінде қарастырады. Азапты, қайғықасіретті басынан өткізе, халықтық діни идеалға сүйене отырып, адам осылардың бəрін шеше алады. Достоевский – экзистенциалист себебі Петрашевтер үйірмесіне қатынасқаны үшін қамауға алынып, өлімжазасына кесіліп, кейінненол үкімкаторгаменалмастырылғанда күтпеген, кездейсоқ оқиғалардың орын алатындығына, əр нəрсенің соңы (ақыры) болатындығына көз жеткізген. Оның философиясы мен дүниетанымының маңызды тақырыбы адам, оның тағдыры жəне өмірдің мəні. Бірақ ол үшін ең бастысы – адамның тəндік өмір сүруі емес, адамның ішкі дүниесі.

Достоевскийді өмір бойы мазасыздандырған проблемалардың бірі – Құдай мен оның жаратқан əлемін келістіруге бола ма? – деген сауал. Бейкүна сəбидің көз жасымен келген, тіпті жарқын болашақ үшін жасалған адамдардың іс-əрекетімен əлемді ақтап алуға бола ма? Оған жауап біржақты – ешқандай да жоғары мақсат, ешқандай да бір əлеуметтік үндестік күштеуді, бейкүнə сəбидің азап тартуын ақтап ала алмайды. Бір адамның қандай да бір изгілікті ойлары немесе жоспалары басқа адамды құртудың құралы болмауы тиіс. Иван Карамазовтың атынан Достоевский: «құдайды жай ғана, тікелей қабылдаймын», бірақ «оның жасаған дүниесін қабылдай алмаймын жəне онымен келіспеймін» дейді (4). Еш нəрсе де бейкүна сəбидің азабы мен көз жасын ақтай алмайды.

Осылайша, Құдай мен оның жасаған дүниесін келістіруге Достоевскийдің шамасы келмеді. Əрине бұл кездейсоқтық емес. Біз бұл жерде мынандай нəрсемен: діни ойлардың шеңберінде шешуге келмейтін түбегейлі қарама-қайшылықтармен бетпе-бет кездесеміз. Бір жағынан, Құдай құдыретті жаратушы, ал екінші жағынан, оның жаратқандары жетілмеген, сондықтан ол жаратушысының атына кір келтіріп жатыр. Осы қарама-қайшылықтардан бірнеше тұжырымдар жасауға болады: Құдай құдыретті емес немесе ол жетілмеген, не болмаса адамдар бұл өмірді байсалды, саналы түрде түсінбейді.

В. С. Соловьевтің антропологиялық идеялары. Соловьев Владимир Сергеевич (1853-1900) – философ, ақын, публицист, əдеби сыншы. ММУ-ң тарих-философия факультетін 1873 жылы бітірген, 1874 жылы Петербургте «Батыс философиясының дағдарысы») деген тақырыпта магистрлік диссертация қорғады. 80-90-шы жылдардың бас кезінде Соловьевті қоғамдық-саяси жəне шіркеулік-діни өмірмен шұғылдану қызықтыра бастайды. Соловьев бойынша, еліктеу бастамасы адам дамуы мен индивидтің өмірінде қажетті сəт, бірақ оны абсолюттендіру философияны тұйыққа тірейді. Орыс философиялық ойына маңызды үлес қосқан В. Соловьевтің барлығының бірлігі идеясының мазмұны – орыс метафизикасының дəстүрін, орыс мəдениетін, философия мен теология синтезін, батыс пен шығыстың рациональдық жəне мистикалық ойларын біріктіру. Барлығының бірлігі идеясын жасауда Соловьев соборлықтың славянофильдік идеясынан туындатып ғарыштық принципті де қамтиды. Метафизикалық схеманың ядросы тіршілік туралы ілімді құрайды. Тіршіліктің маңызы: а) тіршілік шартсыз бірліктің абсолюттік бастамасы ретінде – Құдай; б) тіршілік формалардың көптігінің бастамасы ретінде – болмыс. Болмыс тіршілікке қажет, олай болмағанда тіршілік құрып кетер еді. Болмысты Соловьев тіршілік деп атайды, оны болмыстағы бірлік деп айқындайды. Тіршілік концепциясы бастама жəне болмыс ретінде «барлығыныңжағымды бірлігі» деген атау алды.

Соловьев бойынша, дүние құдай жаратқан бірден-бір жетілген жаратылыс ретінде қарастырылмауы тиіс. Оның ішкі қайшылықтарын да қарастыру керек. Бұл тұрғыда Соловьев диалектикалық əдісті қолданып, болмыстың үздіксіз дамуы дүниенің белсенді бастамасы болған деп пайымдауға мүмкіндік береді деп есептейді. Оның басты белгісі – бүкіл тіршілікке рух беретін ерекше қуат. Бірақ əлемдік Жанның өзі құдайлық түрткіге мұқтаж: Құдай əлемдік жанға оның іс-қызметінің формасын айқындаушы ретінде барлығының бірлігі идеясын береді. Осы мəңгі құдайлық идея София-Даналық деген атауға ие болды. Оның осы философиялық жүйесін софиология деп атайды.

С. Н. Трубецкойды (1862-1905) «Адам санасының табиғаты туралы» еңбегінде ру алғашқы ма, жоқ жеке адам алғашқы ма деген мəселе қатты қызықтырады. Бұл таза орыс менталитетінің көрінісі. Трубецкой бойынша, индивдсіз ру жоқ, русыз индивид жоқ. Жаңа заман философиясы тұлғаны абсолютендіруге аса көңіл бөліп, рулық бастаманы ұмытып кетті, осыдан келіп протестанттық субъективизм тұжырымы туындады. С. Н. Трубецкойдың өзі де өзіне жақын деректерге – Сократтың əлемдік ақыл туралы түсінігі мен Аристотельдің жалпы ақылдық бастама (нус) туралы іліміне сүйенеді. Нақ осы бастама тұлға мен руды өмірге алып келді. Егер осылардың бəрін алып тастайтын болсақ, онда тек жеке адам ғана қалады, ал жалғыз адам, жауынгер емес деп тұжырымдайды Сергей Трубецкой.

Жанның өзі əрбір тірі жанда болады, ол əмбебап. Трубецкой бойынша, адамның жаны қарапайым ғана бірлік емес, ол үлкен бір тұтас дүниенің бір бөлшегі. Трубецкой үшін басты идеал – Шіркеу, ол сондай-ақ соборлық сананың да идеалы саналады. Трубецкой бойынша,Соборлықтың идеалы жеке адам санасынан жоғары. Сонымен бірге ол жеке сана мен жалпы сананың арасындағы үйлесімділікті іздестіреді. Адамның санасы тек жеке адамға ғана тəн дүние емес, ол сондай-ақ адамзат руының (қауымының) ұжымдық қызметі. Адам қоғамсыз дамымайды, шығармашылықтың да рулық жəне жалпыадамзаттық сипаты бар.

Сергей Николаевич Булгаковтың (1871-1944) «Кешсіз жарық»(«Свет невечерный») атты еңбегі санды (діни шен) қабылдаудан бұрын жазылған. Христиандыққа пұтқа табыну (теософия, Анна Шмидт) арқылы келеді. 9 мəрте Каббалға, 5 мəрте Анна Шмидтке айдалады. Булгаков бойынша, пұтқа табынушылық көлемі жағынан болсын, уағыздары жағынан болсын Көне жəне Жаңа Өсиеттерден бірде-бір кем емес. Өйткені соңғысында болашақ жұбаныш туралы туралы уəде беретін болса, пұтқа табынушыдықта əулие Плотидің сезімталдығы мен Қасиетті Рухтың ашылуларын бойына сіңірген. Оның ойынша, осынысымен пұтқа табынушылық христиандық дəуірдің өзінде белгісіз жағымдылықпен сақталып отыр, сондай-ақ «бұтқа табынушылықта – софийлық толықтық бар».

Булгаков бойынша, адамда Құдай бейнесіндегі сияқты абсолюттік шығармашылыққа ұмтылу бар. Ол бір тумалықтыіздестіру қасіретіне алып келеді. Біртумалық іздестіру – өзінің абсолюттығын жер бетіндегі болмысқа енгізу талпынысы. Булгаковтың бұл қасіретті терең сезінгендігі соншалықты – тозақ – шығармашылық əлеуетті іске асыра алмау қасіреті деген қорытынды жасайды. Тозақтың мəңгілігі жəне одан қашып құтылудың мүмкін еместігі мəселесінде Булгаков Ориген мен нормативтік христандықтың өлі аралығын ұстанды («біз, онда не болатынын білмейміз, бірақ бəрі жақсы болады деп үміттенуіміз қажет»).

Ол да Соловьев сияқты, адам жанының көп қабаттылығын, оның ішінде бейсаналықты да қуаттайды, дегенмен оны өзінің антропологиясының негізі етіп алмайды. Бейсаналық ол үшін ипостас емес, бірақ ол тұлғаның белгісіздігін меңзеп «Ипостастан тыс қал-ахуал мен бейсаналықты адам шын мəнінде ойлап, сезіне алмайды» дейді. Адамға өзіндік сана – «Мен» ғана тиесілі. Эмпирикалық ерекшелік уақытта дамиды – ол өзіне рухани күштер келіп тоғысатын бейне бір нүкте. Мен уақытсыздықтан уақыттыққа қарайтын көрермен. Бұл жағдайда «Мен» уақыт үстінен мəңгілікпен бірігіп кетеді. Жаңа тұлғалардың (ипостастардың) пайда болуы Булгаков үшін құпия дүние, бірақ ол көптеген ипостастардың өмірге келгенін, жаратылғанын, эманацияға ұшырағанын біледі, яғни адамның үштік бастауы бар.

Н. Бердяев (1874-1948) антропология проблемасы, яғни адамның орны, шығармашылығыоның көзқарасының орталық мəселесі болған. Бердяев рудың өкілі ретіндегі абстрактілі адамды қарастырмайды, ол тұлғаны қарастырады. Ол инвидуальдылықты натуралистік-биологиялық категория, ал тұлғаны рухани-діни категория ретінде сөз етеді.

Индивид дегеніміз табиғат пен қоғамның бір бөлшегі. Ал тұлға болса ешнəрсенің де бөлшегі емес, ол біртұтас, ол Құдаймен, табиғатпен, қоғаммен пара-пар. Бердяевтің тұлға туралы концепциясы екі негізгі принципті қамтиды: біріншіден, бостандықтың гуманистік мəні мен болмыстың адамилығын. Екіншіден, бостандық пен тəуелділіктің қарама-қайшылығын. Тұлғаның рухани негізі табиғатқа да, қоғамға да тəуелді емес жəне онымен айқындалмайды да. Тұлғаның басты сипаттамасы – оның бостандығы. Адам табиғатының қайшылығы Бердяевте қайғылы сипатқа ие болады. Дүниедегі жəне бостандықтағы адам болмысының қайғылығы жайлы түсініктің негізінде дуалистік түсінік жатыр. Бердяев дүниені «елестік дүние» (объективация дүниесі, материальдық болмыс), нағыз дүние (идеальдық болмыс, махаббат пен бостандық дүниесі) деп бөледі. Обективация дегеніміз бостандықтан айрылған нағыз болмыстың елестік тіршілігі. Бердяев адамның тəні мен рухының «дүниеге» тұтқын жəне тəуелді екендігі туралы айтады. Мемлекеттің қара «əзəзіл» күші мен жарық жеке бостандығының (құтқарылу жолы) адамдардың қазіргі кездегі жағдайының мəнін құрайды. Тұтқыннан босану – рухтың азат болуы «құлдықтан бостандыққа шығу – дүниелік жауласудан ғарыштық сүйіспеншілікке шығу». Бостандыққа ұмтылу – адамға тəн қасиет. Бостандық дегеніміз шығармашылық. Тек шығармашылық қана адамның құдайтектес болуының өлшемі.

Антроподицея, бостандық, дүниені рухани иелену, дуализмді, əлеуметтік жəне рухани өмірді айналып өту – Бердяевтің негізгі идеялары. Осылардың көмегімен Бердяев адамдық тұлғаның абсолюттік құндылығын негіздейді.

Авторлық сілтеме:
Діни антропология. Ə. Р. Əлмұхамедов, Б. Хамзеева. – Алматы: ЖШС РПБК «Дəуір», 2012. – 208 бет.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *