Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2009 жылғы Қазақстан халқына Жолдауының «Дағдарыстан дамуға» деп аталуы бекер емес. Мәселе, ғаламды қамтыған қаржылық және экономикалық дағдарыстың Қазақстанға өз әсерін тигізуінде болып отыр. Елбасы, «дағдарыс бізге сырттан келді. Оның көздері елдің ішінде емес, әлемдік экономиканың сәйкессіздігінде жатыр»,- деп ашық айтты /1/. Сондықтан елдің қазіргі кезеңдегі геосаяси басымдылықтары да дағдарыстан неғұрлым аз шығындармен шығудың жолдарын қарастыруға байланысты.

Біріншіден, әлемге билігін жүргізіп келген «патша доллардың» қаржы құлдығынан шығудың жолдарын іздеу міндеті тұр. Елбасы осыған дейінгі «Дағдарыстан шығу кілті» деп аталатын «Российская газетада» 2 ақпан 2009 жылы шыққан мақаласында айтқандай долларлық тәуелділіктен құтылудың бір жолы аймақтық валютаға көшу. Бұл ретте Евразия мемлекеттеріне ортақ «алтын» атауымен валюта енгізу ТМД елдеріне үлкен пайда әкелер еді.

«Алтын» валютасы кеңістігіне көршілес мұсылман елдерін және Қытайды, Үндістанды да тартуға болар еді деген пікірдеміз.

Екіншіден, әлемдік құрылыс үй ипотекасының және мұнай өндірудің дағдарысына АҚШ тікелей кінәлі. Әлемдік жиынтық ішкі өнімнің 20 пайызын өндіріп, әлемдік қуат көздерінің 40 пайызын пайдаланып отырған АҚШ Ирактың мұнайымен өзінің мұнай қоймаларын толтырып алды. Әлемдегі ең арзан 1 баррелі 1 доллар тұратын мұнайға толық иелік еткен соң АҚШ-тағы «Нью-Йорк биржасы» мұнай құнын күрт түсіріп жіберді. АҚШ қазір мұнайдың

1 баррелінің құны 5 долларға дейін құлдыраса да ешбір қиналмайды. Себебі, олардың негізгі мұнай компаниялары банкрот болмайды. Ал 1 баррель мұнайды 10 долларға өндіретін Ресей, 13 долларға өндіретін Қазақстан, 9 долларға өндіретін Аргентина сияқты мемлекеттердің мұнай өнеркәсібі 2-3 жылда толық банкрот болып, күйреу жағдайына келеді/2/. АҚШ-тың экономикалық империализм саясаты салдарынан Қазақстан мұнайының бағасы 4 есеге, металдарының бағасы 2 есеге құнсызданды. Соның салдарынан ел бюджетіне түсетін табыс көлемі бірден 20 пайызға азайып кетті/3/. Сондықтан Қазақстан үшін сенімді экономикалық әріптестерді іріктеу мәселесінің маңызы арта түсті.

Батыс мемлекеттері мен АҚШ-тың экономикалық эгоизмі шектен шығып бара жатқан жағдайда ОПЕК сияқты ұйымға кіретін мұнайлы мемлекеттермен қарым-қатынастарды, сауданы, мұнай өндіру мен тасымалдауды күшейтудің тиімді саясатын іске асыру маңызды. Үндістан, Қытай, Ресей рыноктарына мұнайды ғана емес дайындалған бензин тағы басқа мұнайдан алынатын өнімдерді сату пайдалы.

Үшіншіден, елдің антидағдарыстық шаралары оның сыртқы саясатының көпвекторлығын одан әрмен күшейте түседі деген пікірдеміз. Ресеймен стратегиялық одақтастығымыз біртіндеп толыққанды әскери одақтастыққа ұласуы ықтимал. Қазақстанның 70 мыңдай әскері қорғанысқа аз. Сондықтан Ресейден 80 мыңдай әскер әкелуімізге болады. Себебі, «территориямызды қамтып жабу үшін ғана бізге 150 мыңдай әскер керек екен» /4/. Сонымен бірге оңтүстік бағыттағы қауіптерді азайту мақсатында Өзбекстан мен қарым-қатынастарды соғұрлым жақсарту да зәрулік. Өзбекстан жері бізді Ауғанстан наркотрафигінен қорғайтын, терроризмнен сақтайтын бірден-бір буферлік зона болып отыр. Мамандардың есебі бойынша Ауғанстанда өндірілетін 700 мың тонна есірткінің 470 мың тоннасы өзбек, қазақ жері арқылы Европаға өтеді екен /5/. Яғни ұйымдасқан есірткі мафиясына қарсы күреске мүдделі мемлекеттермен және терроризм қаупіне қарсы ортақ мүдделі мемлекеттермен жақындасу еріксіз күшейеді деген сөз. Алдағы уақытта Қазақстан өзінің геосаяси мүдделерін Үндістаннан, Пәкістаннан, Тәжікстан мен Ауғанстаннан іздеуіне және қорғауына келеді деген пікірдеміз. Ол үшін басқарушы элитаның ғаламдық шындықтарға сәйкес келетін геосаяси санасын қалыптастыру қажеттілігі туады.

Геосаяси сана дегеніміз мемлекеттің тарихы-географиялық орнына байланысты оның әлемдік даму үрдістеріндегі алатын орны мен рөлін түсіну деген сөз. Геосаясат әр елдің ғаламдық саясаттағы үрдістерге қатысуының жолдарын және мүмкіндіктерін тусіну мен соларға сәйкес әрекеттер істеуге көмектеседі. Геосаяси сананың дұрыс қалыптасуы өз елінің дамуына көмектесетін стратегиялық одақтарды дұрыс анықтауға жағдай жасайды. Әлемдік еңбек бөлінісінде елдің қандай өндіріс салаларымен бәсекелестікке енуге болатындығын анықтайды. Халықаралық ұйымдарда, трансұлттық компанияларға қатысты тиімді саясат жүргізу жолдарын айқындауға көмектеседі. Ғаламдық мәселелерді түсіну үшін, ғаламдық қауіптермен жұмыс істеу үшін геосаясат болуы міндетті.

Қазақстан өзінің мемлекеттік қауіпсіздігін үнемі ойлап және оны нығайту шараларын қарастырып отыруы зәрулік. Себебі, әлем саяси тұрақсыздық табалдырығында тұр. Әлемдік демократия мен постиндустриалдық даму тірегі болды деген АҚШ-тың беделі түсті. Ирак, Ауғаныстан, Иран, Куба, Солтүстік Корея сияқты мемлекеттерге жасаған АҚШ озбырлығынан сабақ алмасақ болмайды. АҚШ геосаясаты сол елдің экономикалық, шикізаттық және энергетикалық мүдделеріне жұмыс істегені белгілі болып қалды. Күндердің күнінде «АҚШ мемлекетінің ұлттық мүддесінің» эпицентрінде Қазақстан тұрмасына кім кепіл. Демек бізге қауіпсіздікті күшейтудің шараларын қарастыру міндет. Батыс Европа, НАТО бізге қалқан бола алмайды. Себебі, олар түптің- түбінде АҚШ саясатына одақтас болып шығады. Сондықтан біртіндеп, бізге өз әскеріміздің қуатын үнемі арттыра беруіміз керек, екіншіден сенімді әскери одақтастар іздеуге мәжбүрміз. Шынында қазір Ресейден өзге нағыз одақтас болар мемлекет көріп отырғанымыз жоқ. Қытайдың 100-150 мың әскерін елімізге кіргізгенімізді елестетіп көріңіз. Сол сәттен бастап, Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінен айрылуы процесі басталар еді. Ал Ресейдің елдегі бар әскеріне қосымша осыншама әскер кіргізсек те Қазақстан тәуелсіздігіне нұқсан келе қоймайды. Себебі Ресеймен біздің одақтас болу, мәселелерді ортақ шешу, қайшылықтарды жеңу тәжірибеміз айтарлықтай. Яғни, біз өзіміздің геосаяси түсініктеріміз бен тәжірибеміз арқылы Қазақстанның мемлекеттілігін нығайтуға көмектесетін сенімді одақтар іздейміз. Әрине, Ресей Батыстан көп салаларда артта қалып қойған мемлекет. Сондықтан Қазақстан үшін икемді геосаяси ойыншы болуы пайдалы. Әскери қауіпсіздігімізді Ресей күштерімен қамтамасыз ете отыра батыстың сапалы технологиясын, біліми-ғылыми жетістіктерін, демократия принциптерін, өмір сапасын қабылдай білу бүгінгі міндет. Сонымен бірге Шығыстағы ұлы көршіміз Қытаймен де сауда, экономикалық қатынастарымызды жақсартып, олармен достықта болу пайдалы.

Қазақстан әлемдік өркениеттер, діндер және геосаяси мүдделер тоқайласқан Евразия кіндігінде тұр. Демек, әлемдік мүдделер күресі біздің елді айналып өтпейді. Басқарушы биліктің мемлекетті басқару өнері мен қабілеті осы ғаламшарлық мүдделер тоғысқан тұста Қазақстанның мемлекеттік егемендігін сақтау, нығайту, басқа мемлекеттер біздің елмен санасатындай қарым-қатынастар жүйесін қалыптастыру. Қысқаша ғана айтсақ Қазақстанның саяси элитасының геосаяси санасы елдің әлемдегі орнын анықтайды, мемлекеттің ұзақ тарихи кеңістікте өмір сүріп, халықтың бейбітшілікте күн кешуін қамтамасыз ету жолдарын қарастырады. Әлемдік мемлекеттер аралық бәсекеде, әлемдік мүдделі топтар жарысында тек күшті геосаяси ойын жүргізе алған мемлекеттер ғана өркениетті адамзат көшінің бел ортасында жүре алады. Әлсіз геосаяси ойыншылар мемлекеттілігін жоғалтып, тарих қойнауына сіңіп кетеді.

Қазақ хандығы заманында қазақ халқының геосаяси санасы болды деп батыл айта аламыз. XV-XVIII ғасырлар арасында 300 жылдай Қазақ хандығы жеке мемлекет ретінде өмір сүрді. Өкінішке орай Ресей бодандығына ену қазақ этносын көптеген сапалық белгілерінен айырды. Соның бірі геосаяси ойлауға қабілеттілік болатын. Қазақ халқының сақталуы, тарих бетінде қалуы күмәнді болған жағдайда оның әлемдік күрестерге қатысуы мәселесін қою тіптен мүмкін емес болатын. Сондықтан қазақ ұлтының геосаяси ойлауға мүмкіндігі 1991 жылдан бастап, тәуелсіздікпен бірге қайта жаңғырды деп айтуға болады.

Ескеретін жәйт, геосаяси сананы қалыптастырушы елдің басқарушы элитасы мен интеллектуалды элитасы. Әсіресе тарихи география, саясаттану, философия ғылымдарының мамандары елдің геосаяси ойын тәрбиелеуге көмектеседі. Қарапайым халық геосаясатпен айналысады десек артық айтқандық болады. Бірақ, тұрмыстық деңгейдегі геосаяси сананы жоққа шығаруға болмас. Себебі, әрбір азамат өз елінің әлемдік қатынастардағы орны мен маңызы туралы ойлайтыны және сол үшін белгілі бір дәрежеде алаңдаушылық білдіретіні анық.

Қазақстан халқының, соның шешуші сегменті қазақ ұлтының геосаяси санасы қалыптасу үстінде. Оның өсуі ел азаматтарының саяси санасы мен саяси мәдениетінің өсуіне тікелей тәуелді. Күнделікті саяси үрдістерді түсіну геосаяси процестерді түсінуге әкелетін баспалдақ. Қазақ халқының геосаяси санасының қалыптасуына Алаш арыстарының еңбектері көп ықпал етті деп білеміз. Қазіргі кезеңде Қазақстанның сыртқы саясатының басым бағдарларын елдің геосаяси мүдделері анықтайды. Демек, қазақ ұлтының геосаяси санасының қалыптасуына президенттік биліктің қызметі үлкен ықпал жасайды. БАҚ әлемдегі жаңалықтарды халыққа жеткізу, елдің ішкі жағдайдағы және сыртқы саясатындағы өзекті міндеттер мен оқиғалар, оларды шешу мәселелері барлығы дерлік халықтың геосаяси санасына ықпал етеді.

Ел болып қалу үшін, ұлттылықты сақтау үшін қандай стратегиялық міндеттерді шешумен айналысуға тиістіміз деген сұрақ тағдырлық мәселені қозғайды. Әрине бірінші кезекте қазақ ұлтының тілі сақталуы міндет. Ана тілімізден айрылсақ ассимиляцияланған тобырға айналамыз. Қазақ халқы тарих сахнасынан жоғалып басқа халыққа қосылады немесе халықтардың біріккен тобына енеді. Тілмен бірге мәдени үлгілеріміз, музыкамыз, діліміз де мұрағаттарда ғана қалатын болады. Бұлай болмауы үшін «Тіл тағдыры — ел тағдыры» ұранымен қазақ тілін нығайтудың кешенді шараларын жүргізе беруіміз қажет. Түптің түбінде барлық қазақтар емес барлық қазақстандықтардың қазақша сөйлейтініне сенімдіміз. Себебі ХХ ғасырдың 50-70-ші жылдарында жабылған 700 қазақ мектебін қалпына келтіре алдық. Біртіндеп барлық қазақ баласын ана тілінде оқытуға жетісеміз. Одан кейін барлық қазақстандық балалар қазақ тілін білуді міндет, зәрулік ретінде санайтын болады. Сондықтан бүгінгі қарқынды бәсеңдетпей, у-шусыз ана тіліміздің позициясын өнерде, білімде, ғылымда, саудада, өнеркәсіпте, билікте, қаржы жүйелерінде нығайта беруге тиіспіз.

Сонымен бірге біз қазақ болып қалу үшін елдің мемлекеттілік қуатын күшейте беруіміз керек. Қазақтың ұлттық тағдыры Қазақстанның егемендік тағдырымен біртұтас. Қазақстанның әлемдік аренада күшеюі, дамуы қазақ халқының этностық тынысын ашатыны және оның мемлекет жасаушы ұлт ретіндегі құлшыныстарын арттыратыны сөзсіз.

Біз оптимиспіз. Аллаһ тағала қолдаса қазақ ұлтында зор келешек бар. Мәселе, қолда бар алтынымыз – саяси тұрақтылықты, қоғамдық келісімді сақтау. Тыныштықты шайқалтатын күштерге ермеуіміз керек. Қазаққа керегі реформалар арқылы болатын эволюциялық даму. Революциялардан келген бір мысқал жақсылық жоқ. Табиғат, адам сапасы ресурстары бар. Оларды тиімді пайдалануды үйренсек тәп-тәуір өмір сүретін тұрақты мемлекеттер қатарынан қалыспайтынымыз шындық.

Әрине, шешілмеген мәселелер, ұлттық қауіпсіздіктерге зиянды құбылыстар жеткілікті. Біз ғаламшарлық өзгерістер заманында өмір сүрудеміз. Әлемдік қайшылықтар, қауіптердің барлығы Қазақстанға да ортақ. Тіптен зор жігермен ден қойған нарықтық қатынастар, капиталистік экономиканың өзін ақтамай отырғаны, қайшылықтардың көзі болып отырғандығына куәгерміз. Алдағы уақытта әлемдік тәртіптер, әлемдік саяси құрылыстар қайтадан өзгеруі ықтимал. Әлем ғаламдық масштабтағы өзгерістер мен құндылықтардың алмасуы табалдырығында тұр. Осындай алмасу, транзиттену заманында күдіктің де болуы, уайымның да болуы заңдылық. Заман қиыншылықтарының табиғатын әлі де ешкім дөп басып, ашып көрсеткен жоқ. Түсінбестік пен белгісіздік халық болашағына деген алаңдаушылықты тудыратын болса керек.

Онымыз рас. Күдік пен қауіптене білу де керек шығар. Олай етпесек қорғану механизмдерімізді күшейте алмас едік. Біз Ресей саясатынан, Қытай саясатынан, трансұлттық компаниялар мақсаттарынан қауіптенеміз. Оның барлығы дұрыс болар. Алайда, қазір біз тәуелсіз мемлекетпіз, Біріккен Ұлттар Ұйымы мүшесіміз, әлемдік ядролық клуб мүшелері біздің территориялық қауіпсіздігімізге кепілдік берген. Өзіміздің шағын әскери қуатымыз бар. Одақтастарымыз да бар мемлекетпіз. Сондықтан қорқып өмір сүрудің қажеті жоқ деп білеміз. Әлемде 200-ге жуық тәуелсіз мемлекеттер бар ғой. Солардың 20-дайы ғана әлемдік және аймақтық басым державалар. Қалғандары, басым көпшілігі түрлі айла-амалмен өз тәуелсіздігін сақтап отырған мемлекеттер. Қазақстанда осындай елдер қатарында. Сондықтан, өзгертіп жатқан әлемдік тәртіптерге сәйкес, күшті геосаяси ойыншы болудың барлық шараларын жасап, іске асырамыз. Ресейде де өзгереді. Бұл мемлекетке стратегиялық одақтастар ауадай қажет және Қазақстанның қауіпсіздігі мен тышынтығы Ресейге өте пайдалы. Қазақстан Иран, Пакистан, Ирак, Ауғанстан сияқты қазіргі «тұрақсыздық доғасы» болып тұратын мемлекеттерден Ресей жерін қорғап тұр. Ресей Қазақстанмен бірігіп, көмірстутегі шикізаттарды сатуға, тасымалдауға мүдделі. 7,5 мың шақырым ортақ шекарамыз әлемдегі ең ұзын құрлықтағы шекаралар қатарында. Бұл мемлекетпен геосаяси одақтас болуды бізге тарихи тағдыр сыйлап отыр. Ал патша өкіметі мен кеңес үкіметінің қазақ халқына жасаған зорлық-зомбылықтарын есептеп, бұл елмен өкпелесуге, өштесуге бола ма? Шындықтар белгілі, тарихты қайта жаза алмайсың. Біз шындықты білеміз, ұмытпаймыз. Бүгінгі күн үшін, болашақ үшін Ресеймен бірігіп әрекет етудің қажеттігін тағы да білеміз. Демек, өткенге өкпелей бермей бүгінгі әлемдік өзгерістерге жауап беретін мүдделер ырқында болатын ішкі және сыртқы саясатты батыл жүргізе беруіміз пайдалы. Нағыз геостратегиялық ойыншы басқа мемлекеттермен қарым-қатынаста өз мүддесінің орындалуына қол жеткізіп отырады. Қазақстанның мәңгілік мүдделері бар. Сол мүдделерге сәйкес одақтастарды таңдау, әлемдік аренада мемлекеттік құндылықтарымызды қорғай білу елдігіміздің белгісі.

Авторлық сілтеме:
Борбасов С. М. — саяси ғылымдарының докторы, профессор. Қазіргі саяси процестер (саясаттанудан көмекші оқу құралы). — Алматы: ҚазҰАУ. 2010

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *