Орыс философиясының тарихын көптеген зерттеушілердің пікіріне сүйене отырып, біз XVIII ғасырдан – М. В. Ломоносов пен А.Н. Радищевтен бастауды жөн көрдік.

Михаил Васильевич Ломоносов (1711-1765 ж.ж.) – орыс ғылымының негізін қалаушы жан-жақты ғалым, тарихшы, ақын, тіл маманы, әрі ойшыл-философ. Архангельскідегі бір деревнядан Петербургқа білім алу үшін жаяу келген дарынды жас. Алты жыл Германияда, Марбург университетінде оқып, жаратылыстану ғылымдарын және философияны жете меңгерген. Энциклопедиялық білімі жағынан оны әдебиетте Леонардо да Винчимен салыстырады. Ол физика, химия, астрономия, геология, география салаларында көптеген ғылыми бағыттардың негізін қалады. 1755 жылы Ломоносов Мәскеуде алғашқы университеттің ашылуына ұйытқы болды.

Ломоносов Ресейдегі материалистік көзқарастың негізін қалады. Философия мен ғылымды біртұтас көзқарас деп есептеді, өз философиясын «корпускулярлық философия» деп атады яғни ғылымға жақын философия. Демокриттің атомистік іліміне жиі-жиі сілтеме жасайды. Ломоносовтың пікірінше, материалдық дүние объективті түрде өз алдына өмір сүреді. Адамның санасы, ақыл-ойы, білімі сол объективтік дүниенің бейнесі, формасы болып табылады.

Ломоносов материяның және қозғалыстың сақталу заңын ашты. Бұл арада ол Декартқа арқа сүйейді. Материя, оның ойынша, пайда болмайды, жойылмайды, әрқашан да бар болып, бір күйден екінші күйге айналып отырады. Материалдық дүние, ондағы әр алуан заттар ұсақ бөлшектерден тұрады. Ломоносов оларды Лейбництің ізімен монадалар деп атайды. Бірақ бұлар, Лейбниц іліміндегідей, рухани құбылыстар емес, материалдық бөлшектер – атомдар болып табылады.

Материя, Ломоносовтың түсінігінде, заттар, денелер пайда болатын және олардың мәнін анықтайтын негіз (субстрат). Материя болмаса, дүниедегі заттардың бірде-бірі болмас еді. Әрбір зат – материя мен форманың бірлігі. Бұл пікір Аристотельдің ілімін еске түсіреді. Бірақ оның түсінігінде материя формаға тәуелді; Ломоносов болса, форманы материяға тәуелді етіп қояды. Ғылымда да, философиялық пайымдауында да тәжірибені алға тартады, тәжірибе заңдылығын «философиялық таныммен» ұштастыру керек дейді ол.

Ломоносов ғылым мен дінді қарсы қоймайды, олардың арасында түсіністік, бейбітшілік болғанын қалайды; бұлар бірін-бірі ауыстыра да, алмастыра да алмайды дейді. «Құдайдың қалауын циркульмен өлшеп білмек болған математиктің ойы теріс, – деп жазады Ломоносов, – сол сияқты забур (псалтырь) арқылы астрономия мен химияны білмек болған діншілдің де ниетінен ештеңе шықпайды» (Қара: Зеньковский В.В. История русской философии. В 2 т. Т.1. – Ростов-на-Дону: «Феникс», 1999. С.116).

Ойлау тарихында өзіндік орны бар орыс ойшылы, нағыз гуманист – Александр Николаевич Радищев (1749-1802 ж.ж.). Орыс философиясында әлеуметтік мәселелерді өткір қоя білген, крепостниктік құқықты батыл сынаған бай помещиктің баласы. Әуелі Мәскеуде, сосын Петерборда оқиды. 1766 жылы бір топ талантты жастармен бірге Германияға оқуға жіберіледі. Бес жыл Лейпциг университетінде оқығанда жаратылыстану ғылымдарын, медицинаны, құқықтануды және аса тиянақтылықпен философияны игеруге күш жұмсады. Лейбницті, Гердерді, француз философтарын оқып, зерттейді.

Кеңес дәуірінде Радищевті алғашқы орыс материалисі, социалистік қозғалыстың идеологы деп суреттеу орын алды. Материализмге жақын идеялар Радищев еңбектерінде кездеседі, ол материалдық дүниенің реалдығына күмән келтірмейді, тәжірибені ғылыми танымның көзі деп есептейді. Табиғатты өне бойы өзгеретін жанды дүние деп таниды. Дей тұрғанмен, Радищевты материалист дегеннен гөрі реалист деген шындыққа жақын болады (Қара: Зеньковский В.В. История русской философии, Т.1. С.111).

1790 жылы Радищевтің аты шулы ірі еңбегі – «Петербургтан Мәскеуге саяхат» жарық көреді. Кітап оқырман арасында тез тарай бастайды, бірақ іле-шала тыйым салынып, авторы жауапқа тартылады. Кітапта авторы көрсетілмесе де, оның Радищев екені бірден айқын болады. Кітап: «Айналама қарап едім, азап шеккен халықтың ауыр тұрмысын көріп, жаным түршікті», – деген сөздермен басталады. Н.А. Бердяевтің пікірінше, осы сөздермен орыс интеллигенциясы дүниеге келді (Қара: Бердяев Н.А. Самопознание: Соч. – М.: Изд-во ЭКСМО; – М., 2003. С.36). Кітапта крепостниктік дәуірдегі халықтың ауыр тұрмысы, қараңғылығы, патша үкіметінің озбырлық саясаты батыл әшкерленеді. Азаттықты халық жоғарыдан, билік басындағылардан таба алмайды, оған тек өз күшімен жете алады деген тұжырым жасайды. Кітапты мұқият оқып шыққан Екатерина ІІ патша бірден одан француздардың ықпалын сезеді. Радищевтің үстінен сот болып, ол 10 жылға Сібірге каторгаға айдалады.

Каторгада тағы бір ірі философиялық шығармасын жазады: «О человеке, его смертности и бессмертии». Адам табиғат аясында, қоғамда, адамдар ортасында өмір сүреді. Солай бола тұрса да, адамға ерекшелік, даралық тән. Адамның бір қасиеті – әр нәрсеге баға бере алатыны. «Адам жақсы менен жаманды айыра алатын жер бетіндегі бірден-бір жан» (Қара: Зеньковский В.В. Аталған шығ. С.113). Радищев – тамаша ақын. Көптеген өлеңдері философиялық мазмұнға толы. Бір өлеңін орыс тілінде келтірейік:

Ты хочешь знать: кто я? Что я? Куда я еду?
Я тот же, что и был и буду весь мой век:
Не скот, не дерево, не раб, но человек!
Дорогу проложить, где не бывало следу.
Для борзых смельчаков и в прозе и в стихах.
Чувственным сердцам и истине я в страх
В острог Илимский еду.

ХІХ ғасырдағы орыс ойшылдарын толғандырған мәселе: Ресей дегеніміз не? Оның тарихи тағдыры, өткені, қазіргісі, болашағы туралы, Ресейдің тарихтағы орны мен рөлі жөнінде. Бұл тақырыптың алға тартылуы екі жағдайға байланысты болса керек: 1) Петрдің реформалары Ресейді Батысқа, Батысты Ресейге ашты; 2) Бұл реформалар Ресей мен Батыс Еуропа елдерінің мәдени дамуындағы орасан зор айырмашылықты көрсетті. Осыған байланысты Ресейдің дүниежүзілік тарихи процестегі орны мен рөлін, жалпы тарихи процестің қозғаушы күштерін, бағыты мен мақсатын анықтау қажет болды.

Осы бағыттағы ізденістер орыс философиясының тарихында қарама-қарсы екі бағыттың: славяншылдар мен батысшылдардың пайда болуына әкеліп соқтырды. Славяншылдардың пікірінше, Ресейдің тарихи жолы Батыс Еуропаның қоғамдық даму үрдісінен мүлдем бөлек. Орыс халқына тән белгілер қатарына олар дінге иланушылықты, самодержавиеге мойынсұнушылықты, көнбістікті және өзін-өзі шектеуді жатқызады. Олар шаруалар қауымын Ресей қоғамына ғана тән әлеуметтік өмірдің белгілі бір формасы ретінде таныды. Православиемен және самодержавиемен қатар шаруалар қауымы орыс халқының үйлесімді өмір сүруінің кепілі болып келді.

Славяншылдардың белгілі жетекшісі және идеологы Иван Васильевич Киреевский болды (1806-1856 ж.ж.). Жасында жанжақты білім алған, бірнеше тілді білген, Еуропа елдерімен жете таныс, Гегельдің, Шлейермахердің, Шеллингтің дәрістерін тыңдаған. «Он тоғызыншы ғасыр», «Еуропадағы оқу-ағарту ісінің жайы және оның Ресейдің ағарту ісіне қатынасы» деген еңбектерінде Ресей мен Еуропа елдерінің тарихын, даму ерекшеліктерін салыстыра талдайды; Ресейдегі рухани тоқыраушылықты сынайды. Өзінің батыл идеялары үшін көп жылдар полицияның бақылауында, деревняда өмір сүреді. Тырысқақ ауруынан қайтыс болады.

Киреевский Ресейдің ұлы болашағына сенеді. Көптеген еуропалық елдер, оның ойынша, даму шегіне жеткен, олардың әлеуеті (мүмкіндіктері) сарқыла келген, сондықтан болашағы – күңгірт. Ресей Еуропаның озық рухани мұрасын, ғылыми жетістіктерін меңгеріп, алға шығады, Еуропа елдерінің көсемі болады деп үміттенеді. Батыспен байланыс жасау керек, деп есептейді Киреевский, Батыстан үйренетін нәрселер көп. Бірақ Батысқа табынудың, оған еліктеудің реті жоқ. «Бізге философия керек, – деп жазды Киреевский. – Бірақ ол бізге қайдан келеді? Әрине, алдымен біз ойлау өнерінде басқа халықтардың алдында келе жатқан елдің ой- өрісінің байлығын игеруіміз керек». Өзінен-өзі түсінікті – бұл арада ол Германияны, неміс философиясын тілге тиек етіп отыр. «Бірақ, дейді Киреевский, басқалардың ойлары біздің өз ойымызды дамыту үшін керек. Неміс философиясы бізге философия бола алмайды. Біздің философиямыз өзіміздің өмірімізден өсіп жетілуі керек». Бұл пікірдің жаны бар және бізге, қазақтарға да қатысы бар. Бір кезде біз Маркстің, Лениннің философиясын өзіміздің философиямыз еткіміз келді. Жатпай-тұрмай оқыдық. Нәтиже шықпады.

1852 жылы бір кісіге жазған хатында Киреевский жазады: «Мүмкін болған уақытта философия курсын жазу ниетін тастағаным жоқ… Ресейдің де философияда өз сөзін айтатын кезі келді» (Қара: Зеньковский В.В. История русской философии, Т.1. С. 245). Орыс тілінде соңғы кезде Киреевскийдің екі томдық шығармалар жинағы жарық көрді.

Славяншылдардың тағы бір белді өкілі – Алексей Степанович Хомяков (1804-1860 ж.ж.). Ол да тырысқақ ауруынан қайтыс болған. Помещиктің отбасында туған. Өте қабілетті, жан-жақты білімі бар ойшыл, публицист, ақын. Дінтануда да оны бәрі мойындайды, сонымен бірге – нағыз философ. Дінге, шіркеуге жан-тәнімен берілген. Бердяев оны «шіркеу рыцары» деп атаса, Ю.Ф. Самарин (1819-1876 ж.ж.) – тағы бір славяншыл – оны «шіркеу ұстазы» деп атайды. Хомяков – диалектикалық ойлаудың шебері, әңгімелесуге, айтысуға әрқашан да әзір болған. Ол Батыс мәдениетін сынайды, оны адамгершіліктен ада болған, азып-тозған деп айыптайды. Батыс жолына түсу Ресейді құрғақ рационализмге, атеизмге, сөйтіп, өзінен-өзі алыстауға алып келеді. Батыс пен Шығыстың қарама-қарсылығының негізінде, Хомяковтың ойынша, христиан дінінің екі тармаққа – католицизм мен православиеге бөлінуі жатыр. Католицизм христиандық түсінікке қайшы келеді. Адамның мәртебесін көтеретін, құлдық санадан арылуға жол ашатын, адамды еркін тұлғаға айналдыратын дін – православие. Шығармаларының дені поэзияны, дінтануды, тарих пен философияны қамтиды: «Ескі мен жаңа жөнінде», «Әлем тарихы туралы жазбахаттар», «Семирамида», т.б. Шығармалар жинағы соңғы басылымында тоғыз томды құрады. Жан-жақты дарындылығын ескеріп, досы М.П. Погодин Хомяковты Пико делла Мирандолаға теңейді. Герцен оны «славяншылдардың Илья Муромеці» деп атайды.

Славяншылдарға қарсы тұрған ағым батысшылдық болды. Атынан көрініп тұрғанындай, батысшылдар І Петрдің реформаларын үлгі тұтып, Ресейдің Батыс Еуропа жолымен дамығанын, Батыс ойлауы мен дәстүріне арқа сүйегенін қалады. Ресейдің Еуропа елдерінен артта қалуын тек батыс өркениеті мен мәдениетін, ғылымы мен техникасын игеру арқылы ғана жеңуге болады деп есептеді. Жаңадан велосипед ойлап табудың қажеті жоқ, әзір тұрған Батыс елдерінің жетістіктерін пайдалану керек. Батысшылдықтың басты өкілдері – П.Я. Чаадаев, А.И. Герцен, Н.Г. Чернышевский, В.И. Ленин, т.б.

Біз бұлардың ішінен өзіндік ойы, пікірі, тұлғалық тұрпаты бар, біртума ойшыл Петр Яковлевич Чаадаевқа (1794-1856 ж.ж.) ғана тоқталмақпыз. Ол жөнінде жазғандардың бәрі оның өткір ойын, жан-жақты білімдарлығын, бірбеткейлігін, батылдығын, ұждандылығын, өзіндік пікірлерін атап өтеді. Орыс философиясына тән тарих жөнінде ойланып-толғану, историософия, Бердяевтің пікірінше, осы Чаадаевтен басталады. 1808 жылы Мәскеу университетіне түсіп, тарихты, заңгерлікті, экономиканы, жаратылыстануды және философияны оқып меңгеруге күш салады. 1812 жылы өз еркімен француздармен соғысуға аттанады. Көптеген шайқастарға, соның ішінде Бородино шайқасына қатысып, ерлігімен көзге түседі. Гусар полкінің құрамында Парижге кіреді. Соғыстан оралғасын атақ, құрметке бөленеді. Ақсүйектер ортасында Петербордағы жастардың ішіндегі ең көрнекті, танымал тұлғаға айналады. Онымен танысуға, достасуға ұмтылғандар көп болады. І Александр патшаның көзіне түседі. Чаадаевтің алдынан биік мансаптың жолы ашылады. Бі­рақ тап осы кезде болашақ философ замандастарын және зерттеушілерді таңғалдырып келе жатқан қадам жасайды: патшамен кездесіп, бір сағат әңгімелескеннен кейін 1820 жылы Чаадаев өз еркімен отставкаға шығады. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, бұл амалдың негізгі себебі – І Александр патшаның, оның билігінің зиялы қауымның үмітін ақтамауы, сомодержавиелік биліктің ішінен іріп-шіруі. «Кімнің кім екенін» Чаадаев алғашқы болып түсініп, сондай оқыс қадам жасауға барған. Мұны демарш деп атауға болады. 5 жылдан кейін көпшіліктің наразылығы желтоқсан (декабрь) көтерілісіне алып келді. Көптеген достары, курстастары көтеріліске қатысып, ал кейбіреулері (Матвей Муравьев – Апостол, князь Трубецкой, Раевский) оны ұйымдастырып, дарға асылып, қуғынға ұшырағанда ержүрек Чаадаев қалай олардың ішінен табылмады? – деген сұрақ қояды кейде студенттер. Бұған тура, қысқа жауап беруге болады: ол кезде Чаадаев шет елде – Францияда, Германияда үшжылдық сапарда болады. Көтеріліс кезінде ол Карлсбадта неміс философы Шеллингпен кездесіп, философия төңірегінде әңгімелескен. Шет елден Чаадаев 1826 жылы күзде оралады. Бұл кезде оның декабрист достары сотталып кеткен-ді. Кейін жауапқа тартылып, соттың: «Жасырын ұйымдарға қалай қарайсыз?» – деген сұрағына Чаадаев: «Ешбір жасырын ұйымға ешқашан да кірген жоқпын», – деп жауап береді.

Чаадаевтің атын шығарған әйгілі шығармасы «Философиялық хаттар». Олар 1829 жылдан бастап жазылып, 1831 жылы аяқталған. Барлығы 8 хат. Бұл хаттарда орыс ойшылы Батыс Еуропаны мадақтап, басқа елдерге, ең алдымен, Ресейге үлгі ретінде ұсынады. Батыста, – дейді Чаадаев, жеткіншек анасының сүтімен бірге қоғамның негізін құрайтын идеяларды: борыш, әділеттілік, құқық, тәртіп идеяларын бойға сіңіреді. Міне, Батыстың атмосферасы, бұл еуропалықтың тарихы мен психологиясынан да биік құндылықтар; бұл – оның физиологиясы, яғни қанына сіңген қасиет (Қара: Чаадаев П.Я. Сочинения. – М., Изд-во «Правда», 1989. С. 22).

Чаадаевтің Екатерина Дмитриевна Панова деген көкірек көзі ашық жас әйелге жазған хаттарының алғашқысы 1836 жылы «Телескоп» деген либералдық журналда жарық көреді. Халықтың, орыс зиялыларының, билік басындағылардың бірінші хаттағы келтірілген ойларға реакциясы айрықша болды: біреулер хаттағы ашынған сөздерге ризашылығын білдіріп, құптаса (Герцен сияқтылар), екіншілер ашынды, күйінді, опынды (ішінде Пушкин де бар), ал билік иелері, І Николай патша авторды «есі ауысқан» деп жариялап, қатты наразылық білдірді. Журналды жауып, редакторын – Н. М.Надеждинді жер аударды. Чаадаевтің үйден шығуына тыйым салынды. Апта сайын оған дәрігер келіп тұратын болды. Үйін тінтіп, бүкіл қолжазбаларын, әзір тұрған кітабын жандармдар алып кетіп, құртып жіберді. А.И. Герцен «Философиялық хаттың» жарық көруін, жұртшылыққа қандай әсер еткенін бейнелі түрде «түнде атылған мылтықтың гүрсіліне» теңейді.

Халқы, Отаны жөніндегі көп ойланудан туған, жапа шеккен шығармасына осындай көпшілікті дүр сілкінтер реакция боларын Чаадаев білді және соны күткен еді. Ол өз хатын еріккеннен немесе бедел жинау үшін жазған жоқ. Бұл хаттар халқының, Отанының сол кездегі ахуалын ойлап күйінген, ашынған, халқы үшін қайғырған жанның жүрек тебіренісі болатын. С. Мещерская деген княгинаға жолдаған хатында Чаадаев былай деп жазады: хат төңірегінде «үлкен айқай болып жатыр, мен бұған түк те таңырқамаймын. Мен бұл хатты санасыз еріккен көпшілікке ұнау үшін жазған жоқпын. Бұл у-шудың маған әсер етпейтінін білесіз. Мен ешқашан да тобыр жөнінде ойлаған емеспін, біздікіндей тобырға арнап бірдеңе жазу дегенді мен түсінбеймін: бұл теңіздегі балықтарға не болмаса аспандағы құстарға бірдеңе айтқанмен бірдей» (Чаадаев П.Я. Аталған шығ., С.388-389). Тобыр, бұқара, – дейді Чаадаев, ойланып жатпайды. Олар тек басқаның артынан еруді біледі (Сонда, С. 21).

Енді орыстың барлық есті адамдарын дүрліктірген бұл хаттардағы және сол хаттардың жарық көруіне байланысты елде орын алған реакцияға жауап ретінде жазылған автордың тағы бір тамаша туындысы – «Ақылы ауысқанды ақтау» («Апология сумасшедшего») деген шығармасындағы кейбір маңызды ойларға тоқталайық. «Отанды сүю – керемет сезім, – деп жазады Чаадаев, – бірақ одан да күшті нәрсе бар – бұл ақиқатты сүю. Отанды сүю ержүрек батырларды дүниеге әкеледі, ал ақиқатты сүю – даналарды, адамзат ақылшыларын туғызады. Отанды сүю – халықтарды біріне-бірін қарсы қояды, ұлттардың араздығын туғызады, қара жерді қанға бояйды; ақиқатты сүю – білім жарығын шашады, рухани рахатқа кенелтеді, адамдарды Құдайға жақындатады» (Сонда, С.140). «Мен Отанымды сіздерден кем сүймеймін, – деп жазады Чаадаев, – оның даңқы артқанын қалаймын, өз халқымның баға жетпес қасиеттерін бағалай білемін; бірақ мен өзімнің Отанымды жұмылған көзбен, иілген баспен, жабық ауызбен сүйіп үйренген жоқпын» (Сонда, С.149). Чаадаевтің Ресей тарихы, Ресейдің өткені жөніндегі ойлары мұңға, өкінішке толы. «Біз, – дейді Чаадаев, – белгілі адамзат ұрпақтарының ешқайсысына да – Батысқа да, Шығысқа да қосылмаймыз; біз ананың да, мынаның да дәстүрлерін иемдене алған жоқпыз. Біз уақыттан тыс өмір сүріп жатқан сияқтымыз, адамзат ұрпағының бүкіләлемдік тәрбиесі бізге әсер етпегендей» (Сонда, С.18). «Біздер жөнінде айтуға болады:… бұлар адамзат құрамына кірмейді, бұлар тек бүкіл дүниеге сабақ беру үшін өмір сүріп жатқандар – деп» (Сонда, С.20). «Уақыт тәжірибесі бізге ешқандай әсер етпеген сияқты. Ғасырлар мен ұрпақтар біз үшін босқа өткендей әсер қалдырады. Біздерге қарап, мұнда адамзаттың жалпы заңы күшін жойды ма деп ойлайсың. Дүниеде жалғыз қалып, біз дүниеге ештеңе де берген жоқпыз, дүниеден ештеңе алған жоқпыз, адамзат ақыл-ойына біз ештеңе қосқан жоқпыз, оның алға дамуына ықпал етпей, бұл дамудан бізге ауысқан мұраны бұрмаладық» (Сонда, С.25).

Бұл жолдарға қандай түсініктеме беруге болады? Ресейдің артта қалуының себебін Чаадаев орыс халқының рухының ұйықтап жатқанынан көреді. «Мұнда, – дейді ол, – ойдың құдіреті деген не екенін білетіндер бар ма?» (Сонда, С.39). Дүниедегі халықтардың тарихи орны мен рөлі олардың рухани күшіне қарап анықталады. Ресей деген, Чаадаевтің пікірінше, Беринг бұғазынан Одерге дейінгі үлкен аумақты алып жатқан орасан зор территория; бұл болмаса, Ресейді ешкім байқамас еді. Бірақ Ресейдің тарихтағы орны жоқтың қасы дейді.

Чаадаевқа дейін, оның өз сөзімен айтар болсақ, ешкім тарихқа, Ресейдің өткеніне, қазіргісіне және болашағына философиялық тұрғыдан қараған жоқ. Ресейде, дейді философ, бәрі де тек бүгінгі күнмен өмір сүргісі келеді. Алдағыны ойламайды. «Мен сізге, – деп жазады Чаадаев өзінің адресатына, – өз Отаны жөнінде тым қаттырақ айтқан сияқты көрінермін. Бірақ мен шындықты айттым және онда да бәрін айтқан жоқпын» (Сонда, С. 34).

Кеңес дәуірінде орыс революциялық демократтары деп аталған, атеизм, материализм жағынан көрінген Виссарион Григорьевич Белинский (1811-1848 ж.ж.), Александр Иванович Герцен (1812-1870 ж.ж.), Николай Гаврилович Чернышевский (1828-1889 ж.ж.) туралы көп айтылып, жазылып жүрді. Оларды орыс философиясының бетке ұстар өкілдері деп есептедік. Бұл арада олардың самодержавиеге, дінге, үстем таптарға батыл, ашық қарсы шыққаны, төменгі езілген таптардың, әсіресе, шаруалардың мүддесін көздегені ескерілді. Бұлар да, басқа да көптеген орыс ойшылдары сияқты, өздерінің философиялық көзқарасын әдебиет, өнер, әдеби сын арқылы жеткізуге тырысты. Герценнің «Бастан кешкендер және ойлар» («Былое и думы») деген тамаша эпопеялық мемуарында қазіргі философиялық бағыттардың көбі бар: ант­ропология, экзистенциалдық ізденістер, персонализм, өмір философиясы, герменевтика, т.б. Бұл екі томнан тұратын өмірнамалық шығармада басты кейіпкер – Адам, Тұлға, Субъект.

Аталған орыс философтары батыс философиясын мұқият оқыды, зерттеді, Канттың, Шеллингтің, Гегельдің, Фейербахтың мектебінен өтті. Олардың Гегельге қатынасын екі сөзбен сипаттауға болады: сүйсіну және түңілу. Бәрі де әуелі Гегель ілімінің жанжақтылығына, жүйелілігіне, тереңдігіне тәнті болады, тиянақты оқып үйренеді. Белинский Гегельдің философиясын ең ақырғы бұлжымас ақиқат деп есептейді. «Георг Вильгельм Фридрих» деген есімін орыс мәнеріне салып, «Егор Федорович» етіп алады. Гегельге арқа сүйеп, Белинский де «шындық ақылға сай» деген қағиданы қостайды. Бірақ кейін Герценнің ықпалымен шындықты да, самодержавиені де, крепостниктік құқықты да қатал сынға алады. Енді келіп, Гегель ілімі – ең соңғы ақиқат емес, адамзат ойлауының өткінші бір сәті деген тұжырымға келеді. Гегель жөніндегі пікірі мүлдем өзгеріп, оны енді еркіндік пен ақылдың жендеті, деспотизм мен надандықтың жақтаушысы деп атайды. Белинскийдің ойынша, Гегель жүйесінде тұлғаны бағалау деген атымен жоқ. Боткинге жазған хатында (1841 ж.) Белинский: «Гегель ілімінде субъект өздігінен мақсат емес, жалпыны (идеяны) бейнелейтін құрал ғана», – деп жазады (Қара: Зеньковский В.В. История русской философии, Т.1, С.310).

Белинский Гегельмен шектелген жоқ, Маркстің, А. Ругенің, Фейербахтың еңбектерімен де танысты. Марксті оқығаннан кейін әділетсіз шындықты күшпен, революциялық жолмен өзгертуге болады деген ойға келеді, өзінің айтуынша, «адамзатты Марат құсап, сүйе бастайды». Достоевский атап көрсеткендей, азаттыққа жету үшін Белинский қандай қантөгісті де ақтауға бар болатын. Бұл үшін барлық кедергілерді аттап та, таптап та өту керек болды; соның ішінде моральдық, діни құндылықтармен де санасудың қажеті болмады. Осы тұрғыдан Белинский ашу-ызамен Гогольге, оның «Достармен хаттардың таңдамалы жерлері» деген шығармасына тиіседі; діни сенім, Белинскийдің ойынша, «қараңғылықтың, түнектің, бұғаудың және қамшының» кепілі.

Философиядан, әдебиеттен Белинский адам жөніндегі бүкіл шындықты білмек болды. «Адам тұлғасы – дейді ол, – ұлы және қорқынышты құпия». «Жалпы бар да, жеке, тұлға жоқ болса, жалпы болып, жеке, тұлға азап шексе, жалпының болғанынан не қайыр». Тағы бір жерде: «Мен үшін адам тұлғасы тарихтан да, қоғамнан да, адамзаттан да биік тұрады» (Қара: Зеньковский В.В. Аталған шығ., Т.1. С. 310). Бір хатында ол: «субъектінің, индивидуумның, тұлғаның тағдыры бүкіл дүниенің тағдырынан қымбат» деп жазады (Сонда, С. 311).

Герцен де, өткенде Гегельге байланысты айтқанымыздай, Гегель ілімінде диалектиканы алдыңғы қатарға қойып, өшпес құндылық деп таныды, «революция алгебрасына» балады. Негізгі философиялық шығармалары: «Ғылымдағы дилетантизм», «Табиғатты зерттеу жайындағы хаттар», т.б. Шығармалар жинағы 30 томды құрайды.

Жасынан еркіндікті, азаттықты қоғам үшін де, адам үшін де басты құндылық деп есептеп, бүкіл ғұмырын демократизм, социализм ісіне арнаған. 1821 жылы Мәскеу университетіне түсіп, жаратылыстану, саясат, философия проблемаларымен айналысқан. Өзінің өмірлік досы Н.П. Огаревпен бірге студенттер арасында философиялық-саяси ұйым құрып, қоғамдық, әлеуметтік мәселелерге көңіл бөле бастайды. Университеттің қасындағы Воробьев тауларында орыс халқын езгі мен теңсіздіктен азат етуге ант береді.

1834 жылы Огаревпен бірге үкіметке қарсы істері үшін деген айыппен ұсталып, бес жыл айдалуда болады. 1847 жылы шет елге кетіп, ақыры сонда қалып қояды. Лондонда орыс патшасына қарсы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізеді, «Полярная звезда», «Колокол» деген журналдарда Ресейдегі саясиәлеуметтік ахуалды әшкерлеумен болады. Батыста тұрғанда ол бірте-бірте өзінің батысшылдық бағытынан да айни бастайды: Батыстың өмір салтына тағар кінәсі – бір сөзбен, мещандық, дүниеқорлық. Батыс, оның ойынша, тұлға, тұлғаның еркіндігі идеясын жүзеге асыра алмайды. Тұлға тақырыбы – Герцен ізденістерінің де түпкі өзегі. Ол үшін адамнан қымбат нәрсе жоқ. Герцен түсінігінде тұлға тақырыбы еркіндік мәселесімен тығыз байланысты: еркіндік жоқ жерде тұлға да жоқ, тек басыбайлы құлдар бар. Ол, Бердяевтің пікірінше, – орыстар арасындағы ең еркіндік сүйгіш адам болған (Қара: Бердяев Н.А. Самопознание: Соч., М.: 2003, С. 67).

Гегель ілімімен шектелмей, оның «шындық ақылға сыйымды» деген формуласын қабылдай алмай, материализмге және атеизмге бой ұрады. Герцен Гегельге ден қойып, оның шығармаларын мұқият оқып жүрген кездің өзінде тұтастай неміс философының ықпалында болған жоқ. Ол Гегель жүйесіне «еркін» қарады және одан не болса соны емес, өзіне керегін ғана ала білді. Герценнің Гегельден ауытқуына әсер еткен нәрсе – Гегельдің тұлғаны Абсолюттік рухқа бағынышты құрал ретінде суреттеуі.

Герцен өзінің басты мұраты «орыс социализмі» концепциясын құру деп білді. Мұнда еуропалық теория орыс шындығы тәжірибесімен ұштасатын болады. Өмірінің соңына таман Герцен өзінің революциялық және социалистік көзқарасын қайта қарай бастайды. Жеңіске жеткен социализм бірте-бірте консервативтік идеологияға және практикаға айналады деген көрегендік болжам жасайды. Оның Чернышевскиймен, М.А. Бакунинмен айтысы да болашақ социализм тақырыбына байланысты болды. «Ескі жолдасқа» деген мақаласында Герцен қоғамды революциялық жолмен өзгерту идеясының зорлық екенін мойындайды, қоғам дамуында эволюциялық, реформалық тәсілдерге көбірек мән беру керек деген пікірді ұсынады. Мәселе тек қоғамды өзгертуде емес екен; адамның өсіп жетілуі де соған сай келуі керек. Жаңа қоғам ескі сана мен тәрбиедегі адаммен алысқа бара алмайды. «Адамдар іштей азат болмаса, оларды сырттай азат еткенмен ештеңе бітпейді», – дейді Герцен.

Ресейдегі материалистік бағыттың басшысы деп Чернышевскийді атауға әбден болады. Оның көптеген еңбектерінде әдебиеттану, өнер, философия, тарих, саяси экономия, этика мәселелері қарастырылған. Бұл салалардың әрқайсысында да ол өз ойын жеткізе білді. «Чернышевский, – деп жазады Бердяев – ғалым болды, ол бәрін білетін еді: дінтануды, Гегельдің философиясын, жаратылыстану ғылымдарын, тарихты және саяси экономиядан білгір маман еді… Чернышевскийдің экономикалық еңбектерін оқу үшін, – дейді бұдан әрі Бердяев, – Маркс орыс тілін үйрене бастайды, өйткені ол Чернышевскийдің еңбектерін жоғары бағалады» (Бердяев Н.А. Самопознание… С.110).

Чернышевский Саратовта священниктің отбасында дүниеге келген. Жасында діни семинарияда оқып, дін жағынан жақсы хабардар болады, бірақ дін жолын таңдамай, Петерборға барып, университетке тарих-философия факультетіне түседі. Студенттік кезіндеақ өзінің ғылымға, зерттеушілікке бейімділігін танытады. Сонымен бірге ол Петрашевскийдің жасырын ұйымының мүшелерімен танысады. Герценнің, Белинскийдің өткір мақалаларын оқиды. Сондай-ақ сол кездің өзінде-ақ Гегельдің, Фейербахтың, Смит пен Рикардоның шығармаларын оқуға кіріседі. Жасынан ежелгі – латын, еврей, грек тілдерін меңгереді.

Университетті бітірген кезде Чернышевский қалыптасқан революционер-демократ, социалист және материалист болатын. Сол кезде-ақ оның социализмге бет бұрғаны байқалады. 1848 жылы ол өз күнделігіне: «Мен үзілді-кесілді социалистер мен коммунистердің партизаны болып алдым» деп жазады.

Чернышевскийдің де философ ретінде қалыптасуы Гегельді оқудан басталады. Бұл жөнінде 1849 жылы ол өз күнделігінде жазады: «Менің ойымша, мен біржолата Гегельге бетбұрған сияқтымын, мен Гегельге еліктеп кететін шығармын». Бірақ көп кешікпей өзінің Гегельге көңілі толмайтынын білдіреді: «Гегель – қазіргі қалыптасқан жағдайдың, қазіргі қоғамдық құрылыстың құлы». Демек, Чернышевскийді Гегельден алыстатқан – оның революциялық көзқарасы. 1849 жылы ол Фейербахтың «Христиандықтың мәні» деген еңбегін оқи бастайды; Фейербахтың ықпалымен адамға (антропологизм) және материализмге бет бұрады.

1853 жылдан Чернышевскийдің «Современник» және «Отечественные записки» деген журналдардағы публицистикалық қызметі басталады. Ол келгесін «Современник» ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы революциялық демократияның идеялық ошағына айналады. Сегіз жылдың ішіндегі Чернышевскийдің «Современникте» жариялаған мақалалары кейін оның шығармаларының 11 томын құрады. Осы кезде 1860 жылы оның «Философиядағы антропологиялық принцип» деген белгілі филсофиялық еңбегі жарық көреді. Чернышевский өзінің философиялық пайымдауларының басты нысанасы ретінде адамды қарастырады. Философиядағы басқа мәселелердің бәрі, оның ойынша, – «адам философиясына» кіріспе.

Чернышевский адамның тұтастығын атап көрсетеді және адам бойындағы рухани, әлеуметтік болмыс пен табиғи болмысты дуалистік тұрғыдан бөліп қарастыруға қарсы болады. Чернышевскийдің философиялық көзқарасының ұтымды жағы материализмнен де гөрі реализм болса керек. Ол әрқашан да өз ойына нақты шындықты тірек етеді. Мұны ол ғылымның ұстанымы деп есептейді. Сібірден жазған бір хатында ол: «Мен ғылыми көзқарасты берік ұстанатын оқымыстылардың бірімін, – деп жазады. – Менің міндетім – зерттелетін нәрселердің бәрін ғылыми тұрғыдан қарастыру» (Қара: Зеньковский В.В. История русской философии Т.1, С. 381).

1863 жылы Петропавловск қамалында отырып, «Не істеу керек?» деген утопиялық роман жазады. Шығарманың көркемдік деңгейін зерттеушілер (мысалы, Бердяев) жоққа шығарады. Бірақ, Бердяевтің пікірінше, шығарманың моральдық ықпалы айтарлықтай болды: «Не істеу керектің» моралы, деп жазады ол, – өте жоғары» (Бердяев Н.А. Аталған шығ., С.111-112). Романның басты кейіпкері Рахметов болашақта болатын азаптарға шыдау үшін өзін шынықтырады, шегелер қағылған тақтайдың үстіне жатады.

Бердяев Чернышевскийдің адамшылық келбетін аса жоғары бағалайды; мұндай адамдар, оның ойынша, халықтың моральдық капиталы болып табылады. «Өзінің моральдық қасиеттері жағынан ол орыс адамдарының ішіндегі ең жақсылардың бірі ғана емес, сонымен бірге әулиеге жақын адам… Жандармдар оны каторгаға, Сібірге алып бара жатқанда айтқан екен: біздерге қауіпті қылмыскерді алып барасыңдар, – деп еді, шындығында ол – әулие екен» деп (Бердяев Н.А. Аталған шығ. С. 108-109).

Федор Михайлович Достоевский (1821-1881 ж.ж.) ұлы орыс жазушысы және ойшылы, философиядағы аса күрделі, мәңгілік мәселені – адам мәселесін таза философиялық тәсілдермен емес, көркем әдебиет тілі арқылы қарастырған, адамға байланысты таңғаларлық жаңалықтар ашқан. Петербордағы зиратының басына орнатылған ескерткішке Інжілден алынған мынадай сөздер жазылған: «Шын көңілден айтамын сіздерге: егер жерге түскен бидай дәні өлмесе, онда бір дән болып қалады; ал егер де өлсе, онда көп дән әкеледі». Достоевскийдің өзі де осы принциппен өмір сүрді: адамдарға неғұрлым көбірек қол ұшын беру.

Достоевский – әдебиеттің ғана емес, философияның да өкілі. Ол осы кезге дейін әлемдік философияны рухтандырып, шабыттандырып келеді. Сөздің қарапайым және формальды мағынасында алғанда Достоевскийді философ деп атау қиын; оның таза философиялық тұрғыдан жазылған бірде-бір шығармасы жоқ. Әдетте Достоевскийдің барлық шығармаларында адам туралы, адамның басына түскен қиын-қыстау жағдайлар туралы сөз болады деген пікірлер айтылады. Бұл солай, әрине. Сонымен бірге басқаша да айтуға болады: өмір бойы ойшылды рух жайы, рух философиясына қатысты мәселелер толғандырып келді. Зерттеушілер Достоевский шығармаларындағы тақырыптарды антропологияға, психологияға, тарих философиясына, дін философиясына, этикаға жатқызып келеді. Достоевскийде, шынында да, бұлардың бәрі де бар. Адамның адамшылығына, Достоевский тұрғысынан, бір ғана өлшем бар: рух. Адамға маза бермейтін, әр түрлі әрекеттерге итермелейтін күш – осы. Көптеген әдеби немесе философиялық туындыларда рух жөнінде әңгіме де болмайды. Ал Достоевскийде рухты сипаттайтын идеялардың көптігі және тереңдігі таңғалдырады: шығармашылығында басшылыққа алатын идеялардың жеткіліксіздігінен емес, тым көптігінен жапа шекті: олардың бәрін ашып, жүзеге асыру үшін адам ғұмыры жетпейтін еді. Жазушы шығармаларының барлық кейіпкерлерін рух, рухани дүние мәселелері қинаумен болды.

Достоевский Мәскеуде әскери дәрігердің отбасында дүниеге келді. Әкесі кейін отставкаға шығып, Мәскеудің түбінен екі кішігірім деревня сатып алып, ауыл шаруашылығымен айналысады. Деревняда өткен жастық шақ болашақ жазушының шаруалар еңбегін бағалауына, туған табиғатты сүюіне септігін тигізеді. Өзінің балалық шағын Достоевский былай еске алады: «Мен дінге берілген орыс отбасында өстім. Біз үйде Інжілді алғашқы жылданақ біліп өстік деуге болады; он жасымда мен орыс тарихының барлық басты эпизодтарын біліп алдым».

Әкесі отставкаға шыққасын ішімдікке салынып, қит етсе әйелін де, қарамағындағы шаруаларын да ұрсып, ұрып соғатын болған. Ақыры 1839 жылы ашынған шаруалар помещиктің зорлығына шыдамай, жабылып оны өлтіреді. Сол кезде ол кісі 42 жаста еді. Осы кезден бастап, жазушының өмір бойы арылмаған ұстамалы ауруының белгілері байқалады. Мұның алдында 36 жасында анасы қайтыс болып еді. Отбасындағы қиын да ауыр психологиялық ахуал Достоевскийдің мінез-құлқына үлкен әсер етеді: ол тым сезімтал, елгезек, кісі қайғысын елегіш, психикасы толқымалы, күйгелек болып өседі. Әділетсіздіктің қай түріне де жан-тәнімен қарсы тұруға әзір болады.

1837 жылы Достоевскийді есеңгіреткен тағы бір оқиға болды: жекпе-жекте Пушкин қайтыс болады. Осы қайғылы күндерде Достоевский өміріндегі алғашқы экзистенциалдық хал-ахуалды бастан кешеді: дүниедегі ең қымбат адамдарыңнан айырылған шақта қалай өмір сүруге болады? Қайғырып жылай берудің орнына қалай күліп қуанасың? Адам деген бұл қандай ғажап құбылыс? Жас кезінен бастап болашақ жазушының және ойшылдың бір сәтте есінен кетпейтін адам проблемасы, сөйтіп, өзінен-өзі ол үшін ең қиын, ең маңызды, өзекті проблемаға айналады.

«Әзірлік» мектебін бітіргеннен кейін Достоевский әкесінің қалауымен Петербордағы әскери-инженерлік училищеге түсіп, оны бітіреді. Бірақ өзінің бұл іске, бұл мамандыққа зауқы шаппайды. Жасынан оны жетектеген мұрат әдебиет еді.

Көп кешікпей әскери-инженерлік қызметтен бас тартудың да сәті түседі: 1844 жылы Достоевскийдің жасаған сызбасы (чертежі) императордың өзіне тап болады. 1 Николай сызбаға: «Мұны сызған қандай нақұрыс?» деп қыйықтама соғады. Өкпелеген Достоевский дереу отставкаға шығу жөнінде арыз береді. Тағы да ойлануға тура келеді: егер ол әскери шенеунік қызметін жалғастыра берсе, онда одан әлем таныған жазушы, әрі ойшыл шығар ма еді? Бұл, әрине, үлкен күмән туғызатын сұрақ.

1845 жылы Достаевскийдің алғашқы ірі шығармасы – «Сорлы адамдар» («Бедные люди») деген романы жарық көрді. Іле-шала тағы бір шығарма – психологиялық повесть «Двойник» басылып шықты. Бұл шығармаларды құптаған Белинскийдің арқасында жазушының аты елге әйгілі болады.

1847 жылы Достоевский Петрашевский құрған революциялық ұйымның отырыстарына қатысады. Сондай отырыстардың бірінде ол жолдастарын Мәскеуден алынған, тыйым салынған, жасырын түрде таралып жүрген Белинскийдің Гогольге хатымен таныстырады. «Ресейде төңкеріс жасамақ» болды деп айыпталған петрашевшылармен бірге Достоевский де ұсталып, 1849 жылы көктемде Петропавловск қамалына жабылады. Достоевский басқа тұтқындармен бірге әуелі өлім жазасына кесіледі, кейін патша ағзамның «қайырымдылығымен» Сібірге төрт жылға каторгаға айдалуға, сосын қатардағы жауынгер болып қызмет етуге үкім шығарылады.

Үкім шығарылуын, Семенов алаңында үкім жазасын (атылуды) күтіп тұрған сәттер – бұл Достоевскийдің басына түскен қияметқасіреттердің басы екен. Бұдан да бетер азапқа ол каторгада тап болады. Мұны әдейі рухын басып, жігерін мұқату үшін неше түрлі жан түршігерлік қылмыс жасаған адамдарға қосады. Алғашқыда қасындағылар Достоевскийді «мырза» деп, «барин» деп кекетіп, жоқтан өзгеге тиісіп, жәбір көрсетеді. 1854 жылы ағасына жазған хатында Достоевский: «Бұл – адам төзгісіз, айтып жеткізуге болмайтын, шексіз азап болды», – деп жазады.

Достоевский шығармаларының бәрінде азап, бейнет тақырыбы елеулі орын алады. Бұл тақырып кейін ХХ ғасырда Батыс философиясының, әсіресе, экзистенциализмнің «ұнатқан» тақырыбына айналды. Кейін Д. Мережковский деген орыс ақыны, жазушысы, ойшылына Достоевский: «Шырағым, жазу үшін азап шегу керек», – деп кеңес береді. Егер Достоевскийдің өзі өлім аузында бағанға керіліп тұрмағанда, өзі «өліктер үйі» деп атаған каторгада болмағанда, талай-талай ұстамалы ауруы ұстап, есінен танып жатпағанда, ол ұлы суреткер, нәзік, сезімтал ойшыл болар ма еді?! Кейін каторгадағы көршілері, Достоевский жөніндегі пікірін өзгертіп, оны әулиедей сыйлап кетеді. Оның алдында жамандық жасауға, жарамсыз сөздер айтуға бармайды. Бұзақылардың бұлай күрт өзгеруіне себеп болған нәрсе, шамасы, Достоевскийдің адамдарға деген ерекше ілтипаты, гуманизмі болса керек. Билік иелері ақыры жазушының рухын жеңе алмады. Каторгадағы азап аз болғандай, бір кезде офицер атағы болған отыздан асқан адамды қарапайым солдаттар құсатып, әскери өмірдің қиындықтарын бастан аяқ татуға мәжбүр етеді. Мұндағы өмірдің ең қиын жері – таяқ ұстаған солдаттарды қарама-қарсы сапқа тұрғызып қойып, араларынан жазаланған солдатты өткізу болды: әрбір солдат әлгі бейбақтың жалаңаш арқасына бар күшімен таяқпен ұруы керек; кімде-кім жай, батырмай ұрса, оның өзін саптан өткізуі мүмкін. Енді Достоевскийді ойшыл-философ ретінде қарастырып көрейік.

Достоевский философиясын Бердяевпен бірге антропология деп тануға болар еді. Бұл – әрбір ойлы адамға бірден байқалатын қасиет. Жазушы өз шығармаларында адамнан басқа тақырыпты қозғап көрген жоқ. Антропология, не дегенмен, адам жөнінде сырттан пайымдау, адам туралы философиялық рефлексия болатын. Антропология адамды объективті түрде салқынқанды, немқұрайды суреттеуге тырысады. Оның «ішіне кіріп» әуре болмайды. Достоевский болса, ол, біріншіден, не туралы жазса да, болған шын­ дықты жазады; екіншіден, жазып отырған кейіпкерінің басына түскен пәлені, басына түскен жағдайды өзі де бастан кешкендей күйге түседі; үшіншіден, ол көптеген шығармаларында өзінің көңіл күйін, өзінің бастан кешкенін жазады.

Достоевскийдің философиясы, сонымен, ХІХ ғасырдың екінші жартысында-ақ шын мәніндегі экзистенциалдық философия болып шықты. Достоевский философиядағы, тағы да қайталап айтамыз, ең күрделі, сырт қарағанда, талай-талай сөз болған таптаурын тақырыпты қозғайды және бұл тақырыптың оған дейін де, одан кейін де ашылмаған қырларын қарастырады. «Ол, – деп жазады Бердяев, – адам туралы ұлы жаңалықтар ашты және одан бастап, адамның ішкі тарихында жаңа дәуір басталады. Одан кейін адам оған дейінгі күйдегі адам емес» (Бердяев Н.А. Самопознания. С.177). Достоевскийдің суреткер және ойшыл ретіндегі ерекшелігі, ұлылығы – оның адам жанын терең аша білгендігі. Дүниеде еш нәрсе де адам жанына тең келмейді. Достоевский үшін бұл дүниеде адамнан қымбат, адамнан жұмбақ ештеңе жоқ. «Адам деген құпия сыр, – деп жазады ол, – бұл құпияны ашу керек, бұған бүкіл ғұмырыңды жұмсасаң да, «уақытым босқа кетті» – деп өкінбе; мен бұл құпияның сырын ашуға тырысамын, өйткені мен адам болғым келеді». Адам – шексіз құбылыс, – деп атап көрсетеді орыс ойшылы. Ғылым да, дін де, философия да оның бүкіл құпиясын ашып бере алмайды, бұл мәселені түпкілікті шеше алмайды. Адам жұмбағы шешілсе, онда бәрінің де – тарихтың да, мәдениеттің де, философияның да біткені. Достоевскийдің тағы бір терең ойы: ғылым арқылы адамды тануға болады, бірақ бұл жолмен адамды түсіну қиын. Түсіну – адам танудағы басты мәселе. Ойшыл-жазушы өзінің барлық шығармаларында адамға бастайтын жолды іздеумен болды.

Достоевский адамды оған дейін әдебиетте де, философияда да қарастырылмаған жағынан зерттеп, суреттеді. Оның шығармаларының кейіпкерлері қажыған, тауы қайтқан, елеусіз, басқаны қызықтыра қоймайтын, кішкентай адам. «Кішкентай адам» тақырыбы – бүгін де өзекті. Адам неге кішірейіп қалады, кішірейе береді? Демек, онда тұлғалық, даралық, субъектік ештеңе жоқ деген сөз. Сол адам қалай тік тұрып, іріленеді, тұлғаға айналады, өзінөзі танытады, басқаларды өзімен санасуға мәжбүр етеді? Достоевский, әрине, адамның кішілігін, кемдігін суреттеумен шектелмейді, кісілігін де, өскенін де көрсетеді.

Кішкентай адам – бұл күнәға батқан, сүрінген, адасқан, азыптозған бейбақ. Қасындағылардың бәрі де: «бұдан енді ештеңе шықпайды» деп түңіліп, оған қолын бір-ақ сілтеген. Мұндай адам философияны – ұғымдармен, үлгілермен, идеалдармен айналысатын ілімді қалай қызықтырады? Мұндай адамдарға көңіл бөлетін қандай философия? Гегель оны қуыршақ құрлы көрмес еді. Ницше оны «өз обалың өзіңе» деп артынан итеріп, құздан құлатар еді. Смердяков сияқты адам сүйер құлқы жоқ малайды бейнелейтін философия қандай болуы мүмкін? Осы арада Достоевский көзқарасының нақтылығын, диалектикалық сезімталдығын (тонкость) атар едік. Адам шексіз – дедік. Ұғым болғасын, идея болғасын, абстракция болғасын емес. Әркімнің өзіндік тұрпаты, пешенесі, тағдыры, талғамы болғасын. Ешкімге де қол сілтеуге болмайды. Адам тағдыры – жұмбақ, адам өмірі – сабақ, адам өмірі – тарих. Достоевскийдің барлық кейіпкерлері дара тұлға, басқа ешкімге ұқсамайды. Жазушыда типизация – бәрінде бір сұлбаға келтіруге тырысу атымен жоқ. «Адамзаттың бүкіл жетістіктері бір сәбидің көз жасына тұрмайды» – дейді ол. Күнәсіз, пәк, сәби болғасын емес, адам баласы болғасын.

Адам – жұмбақ, деп қайталай береді Достоевский, оның тұла бойы жүріс-тұрысы, іс-қимылы қайшылықтардан тұрады. Сонымен бірге Смердяков сияқты жексұрынның өзі философия үшін абсолюттік құндылық деп танылуы керек, әйтпесе, біздің барлық пайымдауларымыз жалған болып шығады. Бірақ өзін-өзі есептен шығарып тастаған, өзін-өзі адам деп сыйламайтын адамды қалай құндылық деп тануға, бейнелеуге болады?

Достоевскийдің өз шығармаларында адамды «көлеңке», «қараңғы» жақтарынан бейнелегені, оларда үлгі тұтар кейіпкердің жоқтығы рас. Мүмкін, жағымды кейіпкер деп айналасындағыларға нақұрыс (идиот) болып көрінген князь Мышкинді ғана атауға болатын болар. Жазушының өзі бұл жөнінде: «Романның басты ойы – жағымды, тамаша адамды суреттеу. Дүниеде бұдан қиын нәрсе жоқ екен, әсіресе, қазір», – деп жазады. Барлық жағынан да жағымды кейіпкерді суреттеу қиын болатыны – ондай адамдар сирек. Қожанасырлар көп емес. Бір кезде мұндай адамды киник Диоген күндіз шам алып жүріп іздеп еді. Н.К. Михайловский Дос­тоевскийді «қатыгез талант» деп атайды. Оның өзі ешкімге қатты сөз айтпайтын бауырмал адам. Бірақ шындық қатыгез болғасын не істейді?

Достоевский жағымсыз жандардың өзінен көңіл жұбатарлық саңылау іздейді. Олардың да жақсы жағына өзгеруін көздейді. Достоевский шығармаларының кейіпкерлері, шығармалардың атынан көрініп тұрғандай, «сорлы» адамдар («Бедные люди» деген романы бар; әңгіме олардың рухани тайыздығы жөнінде), арұяты тапталғандар («Униженные и оскорбленные»), қылмыскерлер мен жапа шеккендер («Преступление и наказание»), есі кеткен ойыншылар («Игрок») т.б. Бұлар – жазушының сөзіне ден қойсақ – адам баласының оннан тоғызы. Бұлардың тағдырына жазушы немқұрайды қарай алмайды. Н.К. Михайловский Достоевскийді «Қорлық көргендердің жыршысы» деп. атайды. Н. Добролюбов «Қажыған адамдар» деген мақаласында Достоевский туындыларының мәнін былай суреттейді: бұл – өзін нағыз дербес адам деп танымайтын, бұлай деп ойлауға құқым жоқ деп ойлайтын адам туралы қиналу. Мұндай адамдар, жазушының пікірінше, өздерін-өздері кемітіп, өздеріне немқұрайды, қалай болса солай қарауын: «басқалардың да оңып тұрғаны жоқ, сондықтан түзелуге тырысудың қажеті де жоқ» деген желеумен ақтамақ болады.

Достоевский өз шығармаларында бір ойды дәйекті түрде ашуға тырысады: адамның адамшылығы өне бойы оның түзелуге, жетілуге тырысуынан, осы ниетпен өзін өзгертуінен көрінеді. «Записки из подполья» деген повесінде бұл ойды ол былай білдіреді: «Адамның бүкіл ісі бір нәрсеге келіп тірелуі керек: минут сайын өзіне-өзінің шеге емес (штифтик емес), адам екенін дәлелдей беру».

Өзінің суреткерлік, ойшылдық мұратын (кредосын) Достоевский былай анықтайды: әр адамнан адамды табу, адами қасиеттерді іздеу. Жағымды адамдардың ішінен адамды табу қиын емес. Достоевский адамды әр түрлі жағдайларға байланысты адамшылықтан айырылып болған, қоғамнан аласталған адамдардың ішінен іздейді. Қай адам да, Достоевскийдің ойынша, қандай күйде болса да – адам. Адамға осы тұрғыдан қарау керек. Әр адамнан адамды көру керек. Қай адамның да, қандай күйде болса да адамға қарай қадам жасауына мүмкіндік бар. Жазушы адамға осыны айтып сендіргісі, үміттендіргісі келеді. Достоевскийдің әр адамға жаны ашып қана қоймайды (каторгадағы онымен бірге болғандар осы үшін оны құрметтеді), сонымен бірге ол адамға шексіз сенеді. Достоевскийдің осы ұстанымын идеализм, утопизм деп есептейміз. Өмірде бізге осындай идеалистер жетіспейді.

Маркс те, Ленин де езілгендер мен қор болғандардың қамын ойлады. Олар бірақ бұл арада жеке адамдарға емес, халық бұқарасына, жұмысшылар мен шаруаларға көңіл бөлді, солардың қамын жеді. Достоевский болса, ол әр адамға қол ұшын бергісі келеді, әр адамды руханижебеп-демегісі келеді. Жазушы шығармаларында халық жөнінде, халық бұқарасы жөнінде көп әңгіме етпейді. Қоғам, мемлекет, халық дегендер ол үшін – абстракция. В. Соловьев жазады: «Достоевский ешқашан да халықты идеал ретінде дәріптеген жоқ, кумир ретінде оған бас иген жоқ» – деп (Соловьев В.С. Соч. в 2 т. Т.2, – М.: Мысль, 1988. С.304). Не болса да, қателесетін, сүрінетін, бейнет шегетін – жеке адамдар. Достоевский Чернышевскиймен осы жөнінде айтысады, оны адамды бұқараға сіңіріп жібереді, халықты, бұқараны құрайтын адамды елемейді деп сынайды.

Адамның өзін-өзі жоғалтып, өзінен бас тартуына кім кінәлі? Орыс философиясында осы сұрақ әлсін-әлсін көтеріле береді: кім кінәлі? Герценнің бір романы осылай аталады. Герцен, Чернышевский, Ленин бұл сұраққа бірден: патша өкіметі кінәлі деп жауап береді. Іле-шала: «Не істеу керек?» – деген сұрақ қойып (мұндай шығармалар Чернышевскийде, Ленинде бар), бұл жағдайды революциялық жолмен өзгерту керек деп шыға келеді.

Достоевскийдің нақылға айналып кеткен тағы бір идеясы: «сұлулық дүниені құтқарады» («красота спасет мир»). Көптеген әріптестер Достоевскийдің бұл пікірін «шындыққа жақындамайды» деп күлкіге айналдырмақ болады. Шынында да, бұл жерде де Достоевский идеалист әрі утопист. Еш жерде де, ешқашан да сұлулық жер бетіндегі тарихи оқиғаларға ықпал етіп көрген жоқ. Дей тұрғанмен ойшылдың бұл идеясын абсурд деп айтуға ауыз бармайды. Достоевский жан сұлулығын, адамның оң ниетін, әр нәрсеге түсінікпен қарауын сөз етіп отыр. Сұлулық деп Достоевский кейде шындықты айтады. Шындық (правда) оның шығармаларында – анықтаушы принцип. «Шындық, – дейді жазушы, – Некрасовтан да жоғары, Пушкиннен де жоғары, халықтан да жоғары, бәрінен де жоғары. Сондықтан тек осы шындықты қалау керек, тек осы шындықты іздеу керек».

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, – Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *