Өңірлік АӨК стратегиялық даму Тұжырымдамасы және оны іске асыру

Ауыл шаруашылығының стратегиялық даму тұжырымдамасы және оны жүзеге асыру.

Біздің ойымызша, өңірлік АӨК басқаруды жетілдіру мәселесі, бірінші кезекте, қалыптастыру және іске асыру үшін болжамды-талдамалық және әдіснамалық сипаттағы әзірлеу талап етілетін зерттелетін объектіні дамытудың стратегиялық тұжырымдамасын дайындау қажеттілігін қою. Мұндай зерттеу іргелі зерттеулерге де , қолданбалы зерттеулерге де негізделуі мүмкін [3,5,7]. Қазақстанның оңтүстік өңірінің АӨК экономикасы өзінің ерекшелігі бар, сондықтан стратегиялық тұжырымдаманы әзірлеу кезінде зерттелетін кіші жүйенің табиғи-климаттық және өндірістік-экономикалық факторларын ескеру қажет. Сонымен қатар, зерттелетін кіші жүйені дамытудың стратегиялық тұжырымдамасын әзірлеу кезінде негізге алынатын Қазақстанның барлық өңірлеріне тән жалпы жүйелік және жалпы методологиялық қағидаттар мен санаттарды ескеру қажет [6,8,9].

Осы мәселеге арналған көптеген зерттеулерді жалпылау [2,4,8] бір-бірімен өзара байланысты төрт кезеңнен тұратын жаһандық процесс ретінде ОҚО өңірлік АӨК стратегиялық басқару тұжырымдамасын ұсынуға мүмкіндік береді: Стратегиялық талдау; стратегиялық басқару нұсқаларын таңдау; стратегияны іске асыру және стратегиялық бақылау. Өңірлік АӨК стратегиялық даму тұжырымдамасын әзірлеу стратегиялық талдаудан басталады, ол ішкі өңірлік өндірістік-экономикалық даму заңдылықтарын талдауды қамтиды. Бұл өңірлік АӨК дамуын анықтайтын негізгі факторларды орнатуға мүмкіндік береді. Осылайша, өңірлік АӨК-нің ішкі жай-күйін, оның әлеуетін және дамудың ықтимал траекториясын, сондай-ақ сыртқы орта факторларына тәуелділік және сезімталдық дәрежесін бағалау мүмкіндігі пайда болады. Стратегиялық талдау сондай-ақ өңірлік АӨК-нің күшті және әлсіз жақтарын, турбуленттілікті, қауіп-қатерлерді және қоршаған сыртқы орта алып келетін мүмкіндіктерді айқындауға тиіс. Мұндай аналитикалық жұмысты матрица И. Ансофф пен Д. Абель немесе SWOTанализ арқылы жүргізуге болады. Мәселен, ОҚО АӨК стратегиялық талдауы төмендегілерді анықтауға мүмкіндік берді.(1-кесте.)

1-кесте. ОҚО агроөнеркәсіп кешенін талдау

ОҚО агроөнеркәсіп кешенін талдау

* «Агробизнес – 2020» ҚР АӨК дамыту бағдарламасы және дерек көздері негізінде автор әзірлеген.»;

ОҚО АӨК-нің күшті жақтары ретінде өңір республикадағы шитті мақтаның, бақша, жүзім мен жеміс-көкөніс өнімдерінің негізгі жеткізушісі және мемлекет тарапынан алынатын қаржылық көмектің елеулі көлемін тұтынушы болып табылатынын атап өтуге болады. Осылайша, ауыл шаруашылығы саласын дамытуға мемлекет 23,0 (2014 ж.) және 29,1 млрд. теңге (2015 ж.) мөлшерінде субсидия бөлді. Сондай-ақ, өсімдік шаруашылығында да, мал шаруашылығында да өндірістің ұсақ тауарлығы осал орын болып табылады.

Біздің ойымызша, өңірдің даму болашағы экспорттық әлеуетті (жеміс-көкөніс және ет-сүт өнімдері) кеңейтуден және АӨК салаларындағы импорт алмастырудан (консерві және сүтті қайта өңдеу өнімдері) тұрады. Мұндай даму үшін ЕАЭО бойынша Ресей мен басқа елдердің орасан зор нарығы, сондай-ақ Қытайдың іс жүзінде «шексіз» нарығы бар.

Біздің ойымызша, өңірлік АӨК үшін экономикалық қауіптер нарықтың мүмкін турбуленттілігіне және АӨК өнімдеріне әлемдік бағалардың ішкі және сыртқы конъюнктурасының нашарлауына байланысты макроэкономикалық тәуекелдерге дер кезінде реакциядан тұрады, бұл ҚР үшін жалпы мемлекеттік проблема болып табылады. Сондай-ақ, елеулі тәуекелдер ғылыми ұсынылған нормативтер мен ресурстарды пайдалану талаптарын сақтамау салдарынан тауар өндірушілердің «жағымды» пайдаға бағытталуына байланысты ирригациялық-мелиоративтік құрылыстар әлеуетінің сарқылуы болып табылады.

Осылайша, Стратегиялық талдау өңірлік АӨК-нің жай-күйі ішкі жүйенің қалыптасқан деңгейін сипаттайтын ішкі өндірістік-экономикалық факторларды, сондай-ақ оны одан әрі дамыту үшін жағдай жасайтын әлеуетті факторларды бағалауды орындайды.

Осылайша жүргізілген Стратегиялық талдау екінші кезеңге – тұжырымдаманы іске асырудағы бұрылмалы пункт болып табылатын өңірлік АӨК басқаруды стратегиялық таңдауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Осы кезеңде тұжырымдаманың басты мақсаты және оны іске асырудың негізгі функциялары айқындалады.

Мұнда маңызды сәт-жүйе құраушы рөл атқаратын және өңірдің өзара байланысты салаларын бірлесіп дамытуға ықпал ететін мултипликатор қасиетіне ие стратегиялық маңызды салалық кіші кешендерді таңдау болып табылады. Мұндай салалық шағын кешендер экономикалық әдебиетте «өсу полюстерін» деп атайды және ОҚО жағдайында мақта және жеміс – көкөніс-жидек салаларын осындай «өсу полюстері» деп атауға болады.

Бұл ретте салалық кіші кешендер дамудың екі принципті әр түрлі траекториясымен дамуы мүмкін: бірінші нұсқа-траектория –бұл бұрын қабылданған өндірістік-экономикалық заңдылықтарды және өңірде қалыптасқан үрдістерді жалғастыруды болжайтын инерциялық деп аталады; екінші нұсқа – дамудың қазіргі тәсілімен салыстырғанда неғұрлым тиімді іске асыруды болжайтын принципті жаңа даму траекториясына көшу. Бұл ретте біз келесі тәсілдерді ұсынамыз:

бірінші, қазіргі өзекті құзыреттер мен салалардың артықшылықтарын күшейтуге, өткізу нарығын және әрекет ету аймағын кеңейтуге, яғни салалар мен өндірістердің қызметін жетілдіруге бағытталған шараларды әзірлеу жолымен.

екіншіден, өнімнің неғұрлым тиімді түрін (тауарлық экспансия, өнімді дамыту) іске асыруды болжайтын дамудың принципті жаңа траекториясына көшу стратегиясы – сатуды ұлғайту мақсатында жаңа тауарларды әзірлеу немесе қолда бар тауарларды жетілдіру стратегиясы. Бұл бағыттың мақсаты — жаңа сатып алушыларды тарту, ескі клиенттерді сақтау және нарықтық үлесті арттыру.

Кейіннен өңірлік АӨК-ні стратегиялық басқарудың үшінші кезеңіне, яғни таңдап алынған даму тұжырымдамасын стратегиялық іске асыруға кірісу қажет. Бұл қызмет өңірлік АӨК дамытудың белгіленген стратегиялық мақсаттарына қол жеткізу мүддесінде шаруашылық жүргізудің барлық субъектілеріне құрылымдық, функционалдық және қамтамасыз ететін үш өзара байланысты кіші жүйелердің мақсатты ықпалынан тұрады. Бұған ОҚО Аймақтық азық-түлік-техникалық резервтерін пайдалану, сондай-ақ басқару әсерінің нысандары мен әдістерін қолдану арқылы қол жеткізіледі. Өңірлік АӨК-дегі басқарушылық әсер ету әдістері: салалық кіші кешендер бойынша (мақта, жеміс-көкөніс өнімдері, ет және сүт нарығын реттеу); өндірісті ұйымдастыру нысаны бойынша (фермерлік және шаруа қожалықтарының, үй шаруашылықтарының, орта және ірі корпорациялардың жағдайын реттеу); жалпы өңірлік (жер-су және материалдық-техникалық ресурстармен, ғылыми-техникалық прогресті қамтамасыз ету процестерін реттеу) болуы мүмкін.

Өңірлік АӨК стратегиялық даму тұжырымдамасын әзірлеу және іске асырудың жеткіліктілік деңгейі стратегиялық бақылау-стратегиялық басқарудың соңғы кезеңі арқылы айқындалады. Осы кезеңде өңірлік АӨК-нің белгіленген мерзімде қойылған стратегиялық мақсатының орындалуын бағалауға, сондай-ақ шешім мен орындаудың бірлігін қамтамасыз етуге, берілген бағыт пен бағдарлардан ауытқуларды уақтылы анықтауға қол жеткізіледі. Осы кезеңде өткізілетін іс-шаралар негізінен мыналар: ұйымдастырушылық, мазмұнды және технологиялық. Бұл ретте, ұйымдастыру іс – шаралары қандай орган мен орындаушылар бақылау функцияларын атқаратынын білдіреді; мазмұндық – бақылаудың мәні мен мәні; технологиялық-бақылау іс-шараларын жүргізудің әдістері мен тәсілдері.

Стратегиялық бақылау мынадай ретпен жүзеге асырылады: алдын ала бақылау; бағытталған бақылау және қорытынды бақылау. Алдын ала бақылау қойылған басты стратегиялық мақсаттың орындылығын, яғни стратегиялық таңдаудың дұрыстығын және өңірлік АӨК-ні стратегиялық дамыту тұжырымдамасын қалыптастыруды растаудың мақсаты болып табылады.

Нормативтік, яғни берілген параметрлерді кешен салалары мен өндірістерін дамытудың нақты қол жеткізілген параметрлерімен салыстыру жолымен өңірлік АӨК дамыту тұжырымдамасын іске асыру барысын сүйемелдеуге бағытталған бақылау арқылы қол жеткізіледі. Әдетте, ұсынылған тұжырымдаманы бастапқы түрде жүзеге асыру мүмкін емес, өйткені уақыт өте келе кешеннің сыртқы және ішкі ортасы өзгереді.

Осылайша, бастапқы қабылданған стратегиялық бағдарламаның параметрлері мен көрсеткіштеріне түзетулер енгізу қажеттілігі пайда болады. Сондықтан, енгізілетін түзетулер сыртқы және ішкі ортаның құбылмалылығы салдарынан серпінді өзгерістер жағдайында Тұжырымдаманың бас мақсатын түбегейлі өзгертуге әкелмейтіндігін бағалау маңызды. Нәтижесінде Тұжырымдаманың параметрлері мен көрсеткіштері нақтыланады, оған қажетті түзетулер енгізу жолымен және жаңа басқарушылық шешімдер қабылданады.

Ұсынылған тұжырымдама, егер оны іске асыру қорытындылары бойынша өңірлік АӨК жалпы өнімінің өсуіне қол жеткізілсе, тиімді деп есептеледі.

Әдебиет
Ансофф И. жаңа Корпоративтік стратегия. — СПб: Питер Ком, 1999.-416 Б— — («менеджмент теориясы мен практикасы»сериясы).
Байбараков Е. Б. Сигарев М. И. Қазақстанның аграрлық өндірісінің тиімділігін арттыруға мемлекеттік қолдау көрсету / / агрорынка мәселелері.№3.с. 39.
Бессонова, Е. В. Аумақтық-салалық тәсіл мемлекеттік реттеу аймақтың АӨК//Е. В. Бессонова/ Вестник Ульянов мемлекеттік ауыл шаруашылығы академиясының. — №2. – 2008. – С. 115-121
Бибатырова И. А. ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу / / Алматы.- «Қазақ университеті», 2004.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *