Томпақ (домалақ) дене (ми эпифизі),corpuspineale (epiphysiscerebri), сүйелді дененің қалыңдаған артқы бөлігінің ортасында орналасқан нейросекторлық құрылым,ортаңғы ми төбесінің жоғарғы төбелерін бір-бірінен бөліп тұратын терең емес бороздада орналасқан және аралық ми эпиталамусына жатады. Томпақ дененің соңының алдыңғы жағынан оң және сол таламустардың (көру төбешіктердің) медиалды бетіне тізгіндер созылады. Томпақ дененің пішіні көбінесе сопақ, кейде шар немесе конус тәрізді. Ересектердегі томпақ массаның массасы шамамен 0,2 г, ұзындығы 8-15 мм, ені 6-10 мм, қалыңдығы 4-6 мм. Үшінші қарыншаның қуысына қарайтын томпақ тәрізді дененің негізінде кішкентай томпақ тереңдеуі бар. Сыртқы жағынан томпақ дене бір-бірімен анастомоздирлеуші қан тамырларының көп мөлшерін қамтитын дәнекер тіндік капсуласымен жабылған. Ағзаның ішіндегі капсуладан дәнекер тінінің трабекулалары енеді, ол томпақ дене ұлпасын (паренхимасын) бөіктерге бөледі. Ұлпаның жасушалық элементтері болып көп мөлшерде қамтылған арнайы бездік жасушалар — пинеалоциттер (пинеоциттер) және аз мөлшерде — глиалды жасушалар (глиоциттер) саналады. Ересектерде, әсіресе кәрілік кезінде, томпақ денеде жиі кездейсоқ қабаттар пайда болады – құмдақ дене («ми құмы»). Бұл қабаттар томпақ денеге көбінесе тұт жидегіне немесе шырша түйініне ұқсастығын көрсетеді, бұл оның атауын түсіндіреді.

Гипофиз, hupophysis (glandulapituitaria), түрік ертоқымының шыбық сүйегінің гипофиздік шұңқырында орналасады және ертоқым диафрагмасын қалыптастыратын қатты ми қабықшасы өсінділері арқылы бас сүйек қуысынан бөлініп тұрады. Бұл диафрагмадағы тесік арқылы гипофиз аралық ми гипоталамусының шұңқырына қосылады. Гипофиздің көлденең өлшемі 10-17 мм, алғы-артқы-5-15 мм, тік-5-10 мм. Гипофиздің салмағы ерлерде шамамен 0,5 г, ал әйелдерде — 0,6 г. Гипофиз сырты капсула жабылған. Гипофиздің дамуына сәйкес екі түрлі бастамадан ағзадаекі бөлікке жіктейді — алдыңғы және артқы.

Алдыңғы бөлігі (аденогипофиз) үлкен, жалпы гипофиз массасының 70-80% құрайды. Ол артқы бөлікке қарағанда тығызырақ болып келеді. Алдыңғы бөлігінде гипофиз қойынауының алдыңғы бөлігін, артқы бөлік шекарасында орналасқан аралық бөлікті (parsintermedia) және жоғарыға созылатын және гипоталамустың шұңқырымен біріктіретін төмпешік бөлігін (parstuberalis) қамтитын дисталды бөлік. Қан тамырларының көптігіне байланысты алдыңғы бөлігінде қызғылт түсті бозғылт сары түс болады. Гипофиздің алдыңғы бөлігінің ұлпасы синусоидальды қан капиллярларының арасында орналасқан бездік жасушалардың бірнеше түрі арқылы көрсетіледі.

Артқы бөлік (нейрогипофиз), lobusposterior (neurohypophysis), гипофиз қойнауының артқы жағында орналасқан жүйке бөлігінен (lobusnervosus) және аденогипофиздің құбырлы туберкулярлы бөлігінің артында орналасқан шұңқырдан (infundibulum) тұрады. Гипофиздің артқы бөлігі нейроглиалды жасушалардан (питуициттер), гипоталамустың нейросекреторлы ядроларынан нейрогипофизге және нейросекреторлыққа дейінгі жүйке талшықтарынан тұрады. Гипофиз жүйке талшықтары (жолдары) мен қан тамырларының көмегімен гипофиздің қызметін реттейтін аралық мидың гипоталамусымен байланысты. Гипофиздің алдыңғы және артқы бөлігінің гормондары дененің көптеген функцияларына, бірінші кезекте басқа эндокриндік бездерге әсер етеді. Гипофиздің және гипоталамикалық ядролардың жүйке және гуморальдық байланыстарының болуы оларды бір гипоталамо-гипофиздік жүйеге біріктіруге мүмкіндік берді.

Орта (ортаңғы) ми. Орта ми (mesencephalon) мидың басқа бөліктеріне қарағанда, қатты күрделі емес. Оның төбесі мен аяқтарын бөліп көрсетеді. Ортаңғы мидың қуысы мидың суағары болып табылады. Орта мидың жоғарғы (алдыңғы) шекарасы — оның вентралды беткейінде көру тракттары мен емізік денелер, ал артқы жағында — көпірдің алдыңғы шеті. Дорсалды бетінде ортаңғы мидың жоғарғы (алдыңғы) шекарасы таламустың артқы шеттеріне (бетіне), артқы (төменгі) шекарадағы жүйке блогының түбіршіктерінің шығу деңгейіне (IV жұп) сәйкес келеді.

Ортаңғы мидың төбесі (төрт жікке бөлініп тұратын ми табақшасын көрсетеді) мидың суағарынан жоғары орналасқан. Бас миының препаратында орташа мидың төбесін үлкен мидың жарты шарының жойылғанынан кейін ғана көруге болады. Ортаңғы мидың төбесі төрт жоғарылаудан тұрады — жарты шар тәріздес төбелер, бороздалар тік бұрышы арқылы бір-бірінен екі қиылысушы арқылы бөлінген. Бойлық борозда орта жазықтықта орналасады және жоғарғы (алдыңғы) бөліктерінде томпақ дене үшін арна қалыптастырады, ал төменгі бөліктерінде жоғарғы ми қыртысының жүгеншігі басталатын орны бар. Көлденең борозда жоғарыдан төменгі бөліктерді ажыратып тұрады. Әрбір төбеден латералды бағытта білікше түрінде қалыңдау кетеді — төбе тұтқасы. Жоғарғы төбенің тұтқасы таламустан төменге қарай орналасқан және латералды имек денеге бағытталады және ішінара бөлігі көру трактқа жалғасады. Төменгі төбенің тұтқасы медиалды имек денеге бағытталады.

Төменгі жұлында ортаңғы мидың жоғарғы екі төбесінекөру жүйкесі соңғы негізгі орын ретінде қызмет атқарады және негізгі көру орталығы болып табылады.Көру орталықтарын алдыңғы миға ауыстырған адамда жоғарғы төбемен қалатын көру жүйкесінің байланысы қозғалтқыш және т.б. рефлекстер үшін маңызды. Осындай мәлімдеме есту ілмегінің талшықтары аяқталатын төменгі екітөбе үшін ұқсас. Осылайша, ортаңғы ми төбесінің табақшасын есту және көру тітіркендіру әсерінен туындайтын түрлі қозғалыс түрлеріне арналған рефлекторлық орталық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Мидың аяқшалары. Мидың аяқшалары көпірденшығатын үлкен мидың оң және сол жартышарларына латералды және алға бағытталатынекі қалың ақ, бойлық ирек білікше түрінде ми негізінде айқын көрінеді.Мидың оң және сол аяқшаларының арасындағы тереңдікаяқшааралық шұңқыр деп аталды. Шұңқырдың түбі қан тамырлары мидың тініне енетін жер ретінде қызмет етеді. Ми препараттарфнда тамырлы қабықты алып тастағаннан кейін аяқшааралық шұңқыр түбін қалыптастыратын табақшада көптеген ұсақ тесіктер қалады, сондықтан тесікшелері бар бұл сұр түсті табақша — артқы тесілген зат деген атауға ие болған. Мидың әрбір аяқшаларының медиалды жағында – көз қозғалтқыш жүйке түбірлері (3-ші жұп) шығатын бойлық көз қозғалтқыш борозда (медиалды борозда ми аяқшалары) орналасады.

Мидың аяқшалары мидың суағарынан вентралды жоғары орналасады. Ми аяқшаларының ортаңғы ми бөлігінің көлденең қимасында қара түсті (жүйке жасушаларындағы меланиннің пигменті есебінен) қара зат айқын ерекшеленеді. Ол мидың аяқшасында көпірден аралық миға дейін созылады. Қара зат мидың аяқшасын екі бөлікке бөледі: артқы (дорсалды) — ортаңғы ми жамылғысы және алдыңғы (вентралды) – ми аяқшасының негізі. Ортаңғы ми жамылғысын орта ми ядролары жабады және көтергіш өткізгіш жолдарынан өтеді. Ми аяқшалар негізі толығымен ақ заттардан тұрады, мұнда төменірек өткізетін жолдар өтеді.

Ортаңғы ми суағары (ми суағары) 1,5 см ұзындықтағы тар канал болып табылады, IV қарыншаның қуысын 111 қосады және ми жұлын сұйықтығын құрайды. Оның шығу тегі бойынша ми суағары орташа ми қабыршағының қуысының туындысы болып табылады. Ортаңғы мидың алдыңғы қимасында ортаңғы ми төбесі сыртынан ақ түстің жіңішке қабатымен жабылған сұр түсті заттардан (жоғарғы төбешіктің ақ және сұр қабаттары мен төменгі төбешіктің ядросы) тұрады.

Орта ми суағары айналасында орталық сұр зат орналасқан, онда суағар түбі аумағында екі жұп бас миыны нервтерінің ядросы орнласқан. акведук түбінің аймағында орналасқан. Жоғарғы төбе деңгейінде орта мидың суағарының вентральды қабырға астында, ортаңғы сызыққа жақында көздің бұлшық еттерінің иннервациясы жүзеге асырылатын көз қозғалтқыш жүйкесінің жұптық ядросы орналасады. Одан вентралды автономды жүйке жүйесінің парасимпатикалық ядросы орналасқан – көз қозғалтқыш жүйкесіне қосымша ядро (Якубовичтің ядросы).

Қосымша ядродан шығатын талшықтар көз алмасының тегіс бұлшық еттерін (бұлшықет, қарашықты тарытатын және кірпіктік бұлшықеттерін) иннервирлейді. Алдыңғы және ІІІ жұптың ядросынан әлдеқайда жоғарыда – торлы түзіліс ядроларының бірі — аралық ядро, олардың жасуша өсінділері торлық-жұлындық жолдың қалыптасуына және артқы бойлық байламға қатысады. Орталық сұр түсті заттың вентралды бөліктерінде төменгі төбелер деңгейінде IV жұптың жұп ядросы –шығыршық жүйкелер ядросы жатыр. Мидан шығыршық жүйкелер төменгі төбелердің артқы жағынан, жоғарғы ми желкенінің жүгеншігінің жағынан шығады.Орталық сұр түсті заттың латералды бөліктерінде үш тармақты жүйке жолдарының (V жұбы) орта ми ядросы орналасады. Ортаңғы мидың көлденең бөлігінде жамылғыда ең үлкен және ең көп байқалатын қызыл ядро, ол қара заттан гөрі біршамадорсалды, созылмалы пішінге ие және төменгі төбеден бастап таламус деңгейіне дейін созылады.

Фронталь қимасында ми аяқшасының жамылғысында қызыл ядродан жоғары және одан латералды жағында медиалды ілмек кіретін талшықтардың байламы табылады. Медиалды ілмек және ортаңғы сұр түсті зат арасында торлы түзіліс бар. Ми аяқшаларының негізі төменгі өткізгіш жолдар арқылы қалыптасады.Мидың аяқшаларының ішкі және сыртқы бөліктері қыртысты-көпір жолының талшықтарын құрайды (ғылыми шолудан«Өткізгіш жолдар» бөлімін қараңыз),атап айтқанда, негіздің медиалды (У5) бөлігінмаңдай-көпір жолы құрайды, латералды бөлікті C / 5 — самай-төбе-желке-көпір nyib. Ми аяқшаларының негізінің ортаңғы бөлігі (3 /5) пирамидалы жолдармен қамтылған. Медиалды қыртыс-ядролық талшықтар, латералды-қыртыс-жұлын жолдары өтеді. Ортаңғы мида кеуденіңбас миыны нервтерігің (ІІ және ІІ жұптар) ядролары бар, бұл көз алмасы бұлшықеттерінің ерікті және еріксіз, сондай-ақ V жұптың орта ми ядросыныңиннервациясын қамтамасыз етеді. Экстрапирамидалық жүйеге қара зат, қызыл ядро, бұлшықет тонусын қамтамасыз ететін аралық ядро және дененің автоматты бейсаналық қозғалысын бақылаушылар жатады. Орталық ми арқылы жоғары көтеретін (сезімтал) және төмен түсіретін (қозғалтқыш) жүру жолдары өтеді.

Медиалды ілмектің бөлігі болып табылатын жүйке талшықтары — проприоцептивтік сезімталдықтың екінші нейрондарының өсінділері болып табылады. Медиалды ілмек ішкі доғалы тәрізді талшықтар есебінен қалыптасады. Соңғылары – бұл жұқа байламдар мен сына тәрізді ядроларының жасуша өсінділері болып саналады және сопақша мидан жалпы сезімталдықтың (ауырсыну және температура) талшықтарымен бірге таламус ядроларына бағытталған. Сонымен қатар, орта ми жамылғысында үш тармақты жүйкенің сезімтал ядроларынан талшықтар өтеді, ол үш тармақты ілмек атауына ие болған және таламус ядроларына бағытталады. Кейбір ядролардың жүйке жасушалырының өсінділері орта мида жамылғы қиылыстарын құрайды. Олардың бірі – жамылғының дорсалды қиылысы, жамылғыми жұлын жолдарының талшықтарына, ал басқалары – жамылғының вентралды қиылысына — қызыл-ядролық жұлын жолдарының талшықтарына тиесілі. Ромбпішінді мидың қылтасы. Ромбпішінді мидың қылтасы орташа және ромбпішінді ми шекараларында пайда болатын түзілімдерді білдіреді. Оған жоғарғы мишық аяқшалары, жоғарғы ми желкені және ілмектің үшбұрышы жатады.

Жоғарғы ми желкені — бұл ақ заттардың жіңішке табақшасы, бүйір жағынан жоғарғы мишық аяқтары мен мишықтың үстіңгі жағының арасында созылған. Алдыңғы (жоғарғы жағында) жоғарғы ми желкені ортаңғы ми төбесіне бекітіледі, мұнда бороздада екі төменгі төбе арасында жоғарғы ми желкенінің жүгеншігі аяқталады. Ми тінінен бүйір жағынан жүгеншіктен жүйке түбірлері шығады. Жоғарғы мишық аяқшаларымен бірге жоғарғы ми желкені мидың IV қарыншасының төбесінің алдыңғы-жоғарғы қабырғасын құрайды. Ромбпішінді ми қылтасының бүйір бөліктерінде ілмектің үшбұрышы орналасады. Бұл — сұр түсті үшбұрыш, оның шекаралары: алдыңғы жағында — төменгі төбешіктің тұтқасы; артқы және үстіңгі жағында — жоғарғы мишық аяқшалары; бүйір жағында — ми аяқшалары, ол мидың аяқшаларының сыртқы беткейінде орналасқан латералды борозда қылтасынан бөлінген. Үшбұрыштың аймағында, тереңдігінде, латералды (есту) ілмектің талшықтары жатыр.

Пайдаланылған әдебиеттер:
Сатыбалдина А.Е. Орталық жүйке жүйесінің анатомиясы. Оқу құралы. Алматы, КазАСТ, 2018. – 100 б.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *