Мемлекеттік аудит — әлеуметтік жобалар мен бағдарламаларды бағалау

Мемлекеттік аудит — әлеуметтік жобалар мен бағдарламаларды бағалау мен бақылаудың тиімді нысаны ретінде.

Мемлекеттік шығыстарды басқару бюджет саясатының маңызды бөлігі болып табылады және бюджет процесінің жай-күйімен, бюджетті жоспарлау, бекіту және атқару тәртібімен, сондай-ақ оның орындалуын бақылаумен елеулі түрде айқындалады.

БОР енгізу мемлекеттік шығыстарды басқару саласындағы реформалардың құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл ретте шығыстарды басқарудан, оларды пайдаланудан алынған нәтижелерді басқаруға көшу жүзеге асырылады. Шын мәнінде, БОР бюджет процесінің барлық сатыларының мазмұнын түбегейлі өзгертеді, соның салдарынан бюджеттің атқарылуы және оның орындалуын бақылау бағдарламалық-нысаналы сипат алады. Бағдарламалық-мақсатты бюджеттеу және мемлекеттік аудитті енгізу – бұл өзара байланысты процестер.

Есеп комитеті мемлекеттік қаржылық бақылаудың жоғары органы бола отырып, атқарушы биліктен тыс бола отырып, бақылау тәртібі кезінде тиімділікке тәуелсіз бақылау жүргізуге үнемі көңіл бөлді, ол қандай да бір жобаларды немесе бағдарламаларды іске асыру кезінде неғұрлым «тар жерлерді» бағалау мен анықтауды ғана емес, сондай-ақ оларды еңсеру жөнінде ұсынымдар әзірлеуді де болжайды.

Жыл сайын есеп комитеті республикалық бюджет көлемінің шамамен 15 пайызын, 10-нан астам бағдарламалық құжаттарды бақылаумен қамтылады. Бұл ретте әлеуметтік салаға бағытталған мемлекеттік қаражаттың пайдаланылуын бақылауға ерекше көңіл бөлінеді. Бұл біздің еліміздің бюджеті әлеуметтік бағыттылыққа ие болғандықтан, білім беруге, денсаулық сақтауға, әлеуметтік қамсыздандыруға және басқа да шығыстарға көзделген бюджет қаражатының қалай пайдаланылатыны халықтың өмір сүру сапасы, оның әл-ауқаты және тиісінше біздің мемлекетіміздің гүлденуі байланысты болады. Алайда, есеп комитетінің бақылау іс-шараларының қорытындылары қаржылық бұзушылықтарға, бюджет қаражатын тиімсіз және мақсатсыз пайдалануға әкеп соғатын көптеген мемлекеттік органдардың жұмысындағы белгілі бір проблемалар мен кемшіліктердің бар екендігін куәландырады.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011 – 2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру барысында 89,2 млрд.теңгенің 10,6 млрд. теңгесі жеке мемлекеттік органдар бөлген жоқ. 2014 жылы 2014 жылға арналған республикалық бюджетті нақтылау кезінде пайдаланылмаған бюджет қаражатын қайта бөлуге қарамастан, 1,2 млрд.теңге игерілмей қалды. Бақылау барысында жалпы сомасы 1,8 млрд.теңгеге бұзушылықтар анықталды. Қазақстан Республикасында Онкологиялық көмекті дамытудың 2012 – 2016 жылдарға арналған салалық бағдарламасының 3 нысаналы индикаторының 2-іне қол жеткізілмегені анықталды. 100 мың халыққа шаққанда онкологиялық патологиядан өлім — жітім жоспар бойынша 101,0 жағдай 103,9 құрады, ал қатерлі ісіктері бар науқастардың 5 жылдық өміршеңдігінің үлес салмағы жоспар бойынша 51,6% — дан іс жүзінде 50,3% — ды құрады. Тек 2014 жылы 21,3 млрд.теңге бөлінді немесе жоспарланғаннан 41,8% — ға кем. Сонымен қатар, 2015 жылдың 1 шілдесіне 7,5 млрд.теңге игерілмей қалды [1].

Мемлекеттік активтерді іске асыру кезінде мемлекеттің, яғни халықтың мүдделері әрдайым ескерілмеген. Ғимараттар мен құрылыстар айтарлықтай төмендетілген бағамен сатылған жағдайлар орын алды. Нәтижесінде мемлекет табысты алмайды, ал бұған қаржы дағдарысы жағдайында жол берілмейді. Сонымен қатар, бұл халықтың әлеуметтік қызмет алуына теріс әсер етеді. Мысалы, «Күзет» акционерлік қоғамы 675 млн.теңге сомасына 2 ғимаратты іске асырды, ал сату сәтіндегі олардың нарықтық құны 2 млрд. теңгеден астам болды. Жіберілген қаржылық пайданың сомасы шамамен 1,5 млрд. теңгені құрады. теңге. Қазіргі уақытта сот талқылаулары жүргізілуде[1].

Біздің елімізде 120-дан астам мемлекеттік және салалық бағдарламалар жүзеге асырылуда. Олардың көпшілігі, өкінішке орай, өз уақытында бюджеттен қаражатты барынша жұмсау мақсатында қалыптастырылды, бұл сондай-ақ Есеп комитетінің бақылау және талдау іс-шараларының қорытындыларымен расталады.

Тұрғын үй құрылысын дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асырудың тиімділігін бақылаумен 21 млрд.теңге сомаға бұзушылықтар анықталды. Біздің бағалауымызша, бұл бағдарлама жеткіліксіз тиімді іске асырылған, өйткені халықтың ипотекалық кредит беруге және тұрғын үй құрылыс жинақтарына қолжетімділігін арттыру жөніндегі міндет толық көлемде шешілмеген. Осы кезеңде бюджеттік кредиттер есебінен іске асырылмаған және пайдалануға берілмеген тұрғын үй алаңдарының үлесі 4 облыс және Астана қаласы бойынша 60-тан 37 пайызға дейін құрады. Осының салдарынан кредиттерді өтеу және тиісінше бюджет қаражатын мақсатсыз пайдалану бойынша проблемалар туындады. Мәселен, Оңтүстік Қазақстан, Атырау облыстарының және Астана қаласының әкімдері алушылардың қаражаты есебінен емес, республикалық және жергілікті бюджеттің субвенциялары есебінен жалпы сомасы 9 млрд.теңге несие өтелді [1].

Бақылаумен «ауыз су» салалық бағдарламасының көптеген іс-шараларының түпкілікті нәтижелеріне қол жеткізілмегені анықталды, өйткені сапалы ауыз су бірқатар соңғы тұтынушыларға (ауылдықтарға) жеткізілмегені анықталды. Мысалы, Батыс Қазақстан облысында судың санитарлық және техникалық талаптарға сәйкес келмеуіне, қызметтерді беру бойынша шешілмеген мәселелерге, жоғары тарифтерге байланысты бірқатар елді мекендердің ауыл тұрғындары ауыз сумен қамтамасыз етілмеген, бұл олардың денсаулығына теріс әсер етеді.

Қазіргі уақытта өндіріс пен халықтың экономикалық белсенділігінің құлдырауы, қаржылық және экономикалық дағдарыс, инфляциялық қысымның күшеюі, халықтың тұтынушылық сұранысының төмендеуі халықтың әлеуметтік осал топтары санының прогрессивті өсуінің белгілі бір тәуекелдері бар. Осы ереже 2015-2017 жылдарға арналған әлеуметтік реформаларды одан әрі тереңдету бағдарламасының талдамалық іс-шараларымен расталады. Мәселен, егер бағдарламаның басында 3 млн.адам немесе халықтың жалпы санының 23% әлеуметтік қамсыздандырумен қамтылса, онда бағдарламаның соңында 4 млн. адам немесе 28 пайыз.

Есеп комитеті Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне халықтың әлеуметтік қорғалуын арттыруға бағытталған мемлекеттің стратегиялық міндеттерін іске асыруға барлық күш-жігерді жұмылдыруды ұсынды.Кейбір шенеуніктердің жауапсыздығы, ал кейбір жағдайларда әлсіздігі салдарынан бюджет қаражаты мен активтерді пайдалану кезінде халықтың әл-ауқатын жақсартуға және қолдауға бағытталған елеулі бұзушылықтарға жол берілген. Сонымен қатар, бюджеттік Кодексте бағдарлама әкімшілеріне үлкен еркіндік бере отырып, одан тәртіп бұзушылық түрлері және тиісінше бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджет қаражатын мақсатсыз, негізсіз және тиімсіз пайдаланғаны үшін жауапкершілігі алынып тасталды. Бұл ретте қолданыстағы заңнамада нәтижелерге қол жеткізбегені үшін тек тәртіптік жауапкершілік көзделеді. Біздің пікірімізше, бұл қаржылық тәртіптің әлсіреуіне және бюджет қаражатын бөлшектеуге әкелуі мүмкін.

Ресейдің Есеп палатасы 2014 жылдан бастап жаңа жағдайларда жұмыс істей отырып, бюджет қаражатын пайдаланудың тәртібін белгілеу мақсатында, негізінен маңызды жобаларды тиімді іске асыру аудитіне көшті. Бұл ретте аудиторлар тиімділіктің бекітілген көрсеткіштерімен және бағдарламалық құжаттармен өзара байланыста нәтижелерге қол жеткізуді тексереді. Олардың қорытындылары бойынша есептер тиісті ұсынымдармен бірге парламенттік тыңдауларға шығарылады. Бұл ретте тексеру материалдары бойынша тексерілген ведомствоның басшысы және баспасөздің қатысуымен осы тексеруді жүргізуге жетекшілік ететін аудитор есеп береді. Нәтижесінде жұртшылық да, әр азамат да, салық төлеуші бюджет қаражатының немесе мемлекет активтерінің қалай жұмсалатыны және оларды пайдалану үшін кім жауапты екені туралы ақпарат алады. Әрине, біздің жұмысымызда ресейлік тәжірибені қолдануға болады, бірақ Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік даму ерекшеліктерін заңнамалық деңгейде ескеруге болады.

Үкімет, мемлекеттік органдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері қызметінің әлеуметтік-экономикалық нәтижелерін өлшеудің нысаналы индикаторларын айқындау және тиісінше бақылау қиындықтары ең алдымен БОР жағдайында жұмыс істеу үшін шешетін негізгі проблемалар болып табылады. Қазіргі уақытта есеп комитеті Ұлттық және халықаралық деңгейлерде экономикалық, экологиялық және әлеуметтік салалардағы тиімділікке бақылау жүргізу кезінде негізгі ұлттық көрсеткіштерді пайдалану бойынша ұсынымдарды әзірлеу бойынша жұмыс тобын құрды.

Дағдарыс жағдайында Үкіметтің Ұлттық экономиканың тұрақтылығын айтарлықтай нығайтатын сөзсіз және жылдам тиімді нәтиже беретін басым салалар мен жобаларға ресурстарды шоғырландыруға бағытталуы қажет. Бұл жағдайда тұрақтылықты, азық-түлік және экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету басты мәселе болып табылады. Әрине, бюджет қаражаты мен мемлекет активтерінің ыдырауына, салықтар мен алымдардың түспеуіне, қираған, орындалмаған стратегиялық жоспарлардың эхомымен және қаражаттың тиімсіз пайдаланылуымен көрінетін басқарушылық шешімдердің ессіз қабылдануына қарсы батыл және тиімді күрес қажет. Ақын өз сөзінде сауатты мемлекеттік басқару мен сапалы жүргізілген мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылау үлкен маңызға ие болып отыр, онсыз әлеуметтік-маңызды мақсаттарға қол жеткізу және мемлекет үшін маңызды міндеттерді шешу, оның ішінде Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру бойынша да мүмкін емес.

Мемлекеттік аудит Мемлекеттік аудит объектісі қызметінің елеулі көрсеткіштеріне баға беру ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік басқару секторының ерекшелігін ескере отырып, соңғысының қызметінде туындауы мүмкін тәуекелдерді бағалау және оларды азайту жөнінде ұсынымдар белгілеу тиіс деп болжануда.

Республикалық бюджеттің атқарылуы жөніндегі есеп комитетінің өкілеттігіне мемлекеттік аудиторларды сертификаттау жөніндегі Ұлттық комиссия туралы ережені әзірлеу, мемлекеттік аудиторларды сертификаттауды жүргізу, олардың қорытындылары бойынша шешімдер қабылдау тәртібі, бірақ ішкі аудит жөніндегі уәкілетті органның келісімі бойынша кіреді.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *