ҚР қаржы жүйесін дамытудың жай-күйі мен перспективалары

Қаржылық қатынастардың өзара байланысты салалары мен буындарының жиынтығы болып табылатын қаржы жүйесі ел экономикасының өсуі мен тұрақтылығына, бүкіл нарықтық экономиканың табысты жұмыс істеуі мен дамуына үлкен әсер етеді [1].

Мәселен, Дүниежүзілік экономикалық форумның 2013-2014 жылдардағы жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы есебіне сәйкес «қаржы нарығының дамуы» факторы бойынша Қазақстан Республикасы 148 елдің ішінен 103-орынды алады. Ең нашар нәтижелер «банктердің тұрақтылығы» (100 орын), «жергілікті қор нарығы арқылы қаржыландыру» (100 орын), «заңды құқықтар индексі» (101 орын) көрсеткіштері бойынша байқалады (2-сурет).

ҚР Қаржы жүйесі

Сурет 1-ҚР Қаржы жүйесі

ҚР Қаржы жүйесі оған кіретін элементтердің (кіші жүйелердің) тығыз байланысымен сипатталады және оның бірде — бірі дербес жұмыс істей алмайды: қаржы, бір жағынан, өндірістік қатынастардың бір бөлігін білдіреді және сондықтан осы қатынастар жүйесінің элементі болып табылады, екінші жағынан-өзінің функционалдық қасиеттері бар өзара байланысты элементтерден тұратын жүйені білдіреді.

Осылайша, бұл жүйе интеграциялық жүйе болып табылады деп айтуға болады. Қаржыда салықтық, бюджеттік, қаржылық жоспарлар (болжамдар), сметалық қаржыландыру, қаржылық көрсеткіштер және т. б. сияқты функционалдық кіші жүйелер ретінде атауға болады.

Қазіргі экономикалық дамудың маңызды факторы жаһандану процесі болып табылады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ұлттық экономикаларды әлемдік кеңістікке табысты интеграциялау үшін экономикалық қызметті басқаруға мүмкіндік беретін берік институционалдық база қажет [2].

Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің әлемдік жүйеге кірігуінің табыстылығына ұлттық экономикалық өсудің мәселелері мен міндеттерін шешу айтарлықтай дәрежеде байланысты. Ең алдымен, бұл бюджет тапшылығын жабу, әлеуметтік-экономикалық дамуды арттыру, қарыздар мен олардың пайызын өтеу жөніндегі барлық міндеттемелерді орындау.

Мұндай интеграцияның салдары бүгінгі күні айқын. Қазақстан Республикасының әлемдік экономикадағы орны белгілі бір шамада оның Қаржы-шаруашылық жүйесінің жай-күйінің деңгейін бағалайтын индикаторлар бойынша әртүрлі рейтингтер мен субрейтингтерді сипаттайды.

Дегенмен, алдыңғы есеппен салыстырғанда Қазақстан Республикасы көрсеткіштердің көпшілігінің нәтижелерін жақсарта отырып, 115-орыннан көтерілді.
2015 жылы Қазақстан экономикасына әсер ететін сыртқы факторлар Әлемдегі экономикалық өсудің баяулауы және геосаяси тұрақсыздық болды. Біз болатын дағдарыс кезеңінде экономикаға ірі қаржылық салымдар қажет, сондықтан құрылымдық қайта құрулар көздерін іздестіру, бюджеттік қаржы бөлу түріндегі мемлекет қаражаты мен кәсіпорындардың меншікті қаражаты арасындағы арақатынасты айқындау бірінші кезектегі проблемалар болып табылады.
ҚР республикалық бюджет кірістерінің үш жылдағы орындалуы келесі деректермен сипатталады: 2012 жылы – 100,7%, 2013 жылы – 100,6%, 2014 жылы – 99,3%. Республикалық бюджеттің салықтық түсімдері 2014 жылы 98,2% — ға орындалды немесе 2013 жылмен салыстырғанда 4,4% — ға және 2012 жылмен салыстырғанда 18% — ға өсті.

2013-2014 жылдардағы дүниежүзілік экономикалық форумның Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінің «қаржы нарығының дамуы» факторы

2-сурет-2013-2014 жылдардағы дүниежүзілік экономикалық форумның Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінің «қаржы нарығының дамуы» факторы

Дереккөз: Дүниежүзілік экономикалық форум, Global Competitiveness Report.

Өз кезегінде, «инвесторларды қорғау» индикаторы бойынша Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ұстанымдарын «бизнесті жүргізу» жыл сайынғы баяндамасының шеңберінде Дүниежүзілік банк пен Халықаралық қаржы корпорациясын бағалау Қазақстанда инвесторлар үшін, оның ішінде олардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қоса алғанда, қолайлы жағдайлар жасалғанын болжауға мүмкіндік береді. Дүниежүзілік Банктің және халықаралық қаржы корпорациясының 2014 жылға арналған «Doing Business» жыл сайынғы рейтингі Қазақстан Республикасының «инвесторларды қорғау» көрсеткіші бойынша 22 – орынды, ал Ресей Федерациясы-115-орынды иеленетінін көрсетті.

Мемлекеттік қаржының жетекші буыны мемлекеттік бюджет болып табылады. Өзінің материалдық мазмұны бойынша-бұл мемлекеттің ақша қаражатының негізгі орталықтандырылған қоры. Бұл арқылы қаржы жүйесінің буыны елдің ұлттық кірісінің 40% — на дейін қайта бөлінеді.

Мемлекеттік бюджет экономиканы басқару құралы ретінде қоғамдық өндіріске қаржылық құжат ретінде, экономикалық тетік ретінде және ынталандыру ретінде ықпал етеді.

Республикалық бюджеттің негізгі параметрлері кірістермен қатар оның шығыстары болып табылады. Республикалық бюджеттің шығыс бөлігінің орындалуы (сыртқы қарыздарды өтеу бойынша шығыстарды есептемегенде) 2012 жылы – 99,2%, 2013 жылы – 99,3%, 2014 жылы – 99,4% құрады.

2014 жылы республикалық бюджет тапшылығы ЖІӨ – ге 2,8% – ды құрады (2012 жылы-3%, 2013 жылы-2%).

Қазақстанның қаржы жүйесінің жұмыс істеуінің өзекті проблемаларының бірі көлемі бойынша елеулі сыртқы борыштың болуы болып табылады, ол елдің экономикалық өсу қарқынына да, мемлекеттік саясаттың барлық бағыттарына да тікелей ықпал етеді. Зерттеулер Қазақстанда сыртқы борышты басқаруда жүйелі тәсіл байқалмағанын көрсетті. Сыртқы қарыз алу мониторингі мен тиісті бақылаудың тиімді жүйесінің болмауы Қазақстан Республикасының Ұлттық экономикалық қауіпсіздігіне қатер төндірді.

Мемлекеттік қарыз 2015 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 5655,4 млрд. теңгені (31,0 млрд. АҚШ долл. ) немесе ІЖӨ-ге 14,9%. Мемлекеттік борыштың жалпы көлемінде сыртқы борыштың үлесі 25,4% – ды құрайды, оның ішінде халықаралық қаржы ұйымдары (ХҚДБ, ЕҚДБ, АДБ, ИДБ) алдындағы міндеттемелер 58% — ды, еурооблигациялар бойынша-32% — ды құрайды, ал қалған 10% — ы шет мемлекеттердің үкіметтеріне және шетелдік коммерциялық банктерге тиесілі.

Мемлекеттің кепілдіктері мен кепілгерліктері бойынша борыш 123,0 млрд .теңгені (0,7 млрд. АҚШ долл.) немесе ЖІӨ-ге 0,3%.

Бизнесті жүргізу үшін қолайлы жағдайлар жасалғанына қарамастан, ЖІӨ мен шоғырландырылған бюджеттің кірістерін талдау (2012 жылы – 7893228568,7 млрд.теңге, 2013 жылы – 8409197253,4 млрд. теңге, 2014 жылы – 10733127478,6 млрд. теңге) экономиканың өсуі кезінде жыл сайын орташа номиналды мәнде 110-120% бюджет кірістерінің ЖІӨ-ге шаққанда үлесі 2012 жылы 26,0% — дан, 2013 жылы 23,8% — дан, 2014 жылы 26,3% — дан қысқарғанын көрсетті.

ҚР-ның дағдарысқа қарсы және құрылымдық қайта құруының маңызды бағыттарының бірі қаржы секторын тұрақтандыру, оны жаңа жаһандық шындыққа сәйкес келтіру болып табылады [3].

Елдің одан әрі даму шарттарының бірі ретінде қаржы жүйесінің тұрақтылығы мен тұрақты жұмысын қамтамасыз ету қажеттілігін Президент «Жаңа онжылдық — жаңа экономикалық өрлеу — Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері»атты халыққа Жолдауында атап өтті. Орта мерзімді перспективада экономиканы дамытуға инвестицияларды қаржыландырудың негізгі көздерінің бірі болуға тиіс қор нарығын дамыту мәселесіне басым назар аударылды.

Бұл ретте қор нарығын дамыту Қазақстанның Азияның жетекші қаржы орталықтарының ондығына кіруі үшін жағдай жасауға және Алматының ТМД мен Орталық Азиядағы ислам банкингінің өңірлік орталығы ретінде қалыптасуына бағытталуы тиіс [4].

Қаржы секторын дамытудың және оның ұзақ мерзімді перспективаға тұрақтылығын арттырудың негізгі бағыттары Қазақстан Республикасының қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасында айқындалған [5].

Маңызды басымдықтар: қазіргі проблемаларды шешу және қаржы секторының бәсекеге қабілеттілігін нығайту, инфрақұрылымды жақсарту және оның өсу ресурстарын кеңейту болып белгіленді.

Орта мерзімді кезеңде негізгі міндеттердің бірі жұмыс істемейтін қарыздардың үлесін пруденциялық нормативке дейін 10% — ға төмендету жолымен банк секторының несие қоржынының сапасын сауықтыру болып қала береді. Банктердің осы талапты орындауы үшін проблемалық қарыздарды реттеу мәселелерін реттейтін заңнама оңтайландырылады, «проблемалық кредиттер қоры»АҚ-ның қызметі жетілдіріледі. Сонымен қатар, проблемалық активтер нарығының тиімді инфрақұрылымын құру жөніндегі стратегия әзірленеді, бұл оларды басқару үшін қосымша мүмкіндіктер жасауға мүмкіндік береді.

Ұзақ мерзімді перспективада қаржы секторын дамыту пайымын іске асыру қаржы секторының жекелеген сегменттерімен жетекші өңірлік позицияларға қол жеткізу есебінен қамтамасыз етілуі мүмкін:

қалыптасуы Қазақстанның бағалы қағаздар нарығының ең өтімді және қол жетімді нарық ТМД және Орталық Азия;
қалыптасуы Қазақстанда неғұрлым өтімді валюта нарығының негізгі валюталардың түрлері;
ТМД және Орталық Азия өңірінің қаржы ресурстарына қажеттілігін қамтамасыз етуге, сондай-ақ қазақстандық кәсіпорындардың инвестициялары мен мүдделерін өңірлік нарықтарға қолдауға және ілгерілетуге қабілетті ірі өңірлік қаржы ұйымдары ретінде қазақстандық қаржы институттарының (банктердің, зейнетақы қорларының, сақтандыру компанияларының және басқа да қаржы институттарының) қалыптасуы.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *