ҚР-дағы бағалы қағаздар нарығы туралы реферат

Жалпы түрде бағалы қағаздар нарығын оның қатысушылары арасында бағалы қағаздарды шығару және айналысқа жіберу жөнінде экономикалық қатынастардың жиынтығы ретінде анықтауға болады. Бағалы қағаздар нарығы-кез келген ел нарығының құрамдас бөлігі.

Бағалы қағаздар нарығы – бағалы қағаздар эмиссиясы және сатып алу-сату жүзеге асырылатын несие капиталы нарығының бір бөлігі. Заңды, жеке тұлғалар мен мемлекеттің ақшалай жинақтарын жинақтайтын бағалы қағаздар рыногы (банктер, арнайы кредиттік институттар және қор биржасы) арқылы жүзеге асырылады және капиталдарды өндірістік және өндірістік емес салуға жіберіледі. РҚАО қаржы ресурстарын қайта бөлудің және капиталды қайта бөлудің тиімді тетігі болып табылады.

Ел дамуының осы кезеңінде бағалы қағаздар нарығы бүгінгі күні ел экономикасын дамытудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады, өйткені мемлекеттік бағалы қағаздардың қуатты нарығы аясында Қазақстандағы акциялар нарығы әзірше жеткіліксіз дамыған. Бағалы қағаздар нарығының негізгі проблемаларының бірі – акционерлік қоғамдардың көп санына қарамастан, еркін айналыстағы акциялардың болмауы, кәсіпорындардың акциялары негізінен кәсіпорынды бақылауды жоғалтуға және қаржылық ақпаратты ашуға мүдделі емес стратегиялық инвесторлардың бақылау пакеттерінде шоғырланған, сондықтан нарықта акциялардың шектеулі саны айналыста. Сондай-ақ бағалы қағаздар нарығында кәсіби қатысушыларды еркін реттеу үшін заңнамалық жүйені жетілдіру қажеттілігі бар.

Зерттеудің мақсаты ҚР-дағы бағалы қағаздар нарығының қазіргі жағдайын, қазіргі проблемалары мен даму перспективаларын зерттеу, Қазақстан қор биржасының қызметі шеңберінде оның даму динамикасын талдау және қазақстандық қор нарығын жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізу арқылы Қазақстан Республикасындағы қор биржасының жұмыс істеуі мен жұмысын жақсартуға бағытталған.

Бұл зерттеу бағалы қағаздар нарығының теориялық аспектілерін, қазақстандық БҚҰ қалыптасуындағы тарихи маңызды оқиғаларды, қазіргі жағдайы мен даму динамикасын, сондай-ақ қр қор нарығын дамыту бойынша автор ұсынған жолды қамтиды.

Бағалы қағаздар нарығы (ағылш. Capitalmarket) — қаржы нарығының құрамдас бөлігі. Бағалы қағаздар көмегімен қаржы қаражатын тартудың ерекшелігі, әдетте, олар рынокта еркін айнала алады» [1, Б.12-16]. Бағалы қағаздар рыногының пайда болуы мен дамуы экономикаға қосымша қаржы ресурстарын (инвестицияларды) тартуға қажеттіліктің өсуімен байланысты, бұл мынадай шарттардың болуын көздейді:

капиталдың еркін қозғалысы;
сатушылар мен сатып алушылардың көп саны және сатып алу мен сату бағасындағы шағын айырмашылық есебінен қол жеткізілетін бағалы қағаздардың өтімділігін қамтамасыз ету;
сатушылар мен сатып алушылардың байланысын қамтамасыз ететін сауда жүйелерінің болуы;
нарықтың ақпараттық айқындылығы». [1,с. 17-21].
Бағалы қағаздар нарықтарын жіктеуді әртүрлі өлшемдер бойынша жүргізуге болады: қағаздардың түрі (қор нарығы, облигациялар нарығы, туынды қаржы құралдары нарығы және мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы) бойынша; ұйымның нысаны (биржадан тыс және биржалық нарықтар) бойынша және бағалы қағаздар қозғалысының сипаты (бастапқы және қайталама нарықтар, үшінші және төртінші нарықтар) бойынша.

КСРО-да форум алдындағы кезеңде мемлекеттік облигациялардың әртүрлі түрлерінің эмиссиясына көптеген сәтсіз әрекеттер жасалды. Мысалы, «1990 жылы халық арасында пайызсыз қарыз тарала бастады, оны өтеу үш жылдан кейін 1920 жылдардағы табиғи займдарға ұқсас ұзақ пайдаланылатын тапшы тауарлармен жоспарланған, алайда елдегі инфляцияның жоғары деңгейі көп ұзамай оны орналастыруды тоқтатуға алып келді» [1, Б. 22-25].

«Тәуелсіздік алған сәтте Қазақстан Республикасындағы жалақы ел халқының жалғыз табысы болып қалды. Мемлекеттік секторда халық шаруашылығында жұмыс істейтін 87% жұмыс істеді, оның 75% — ы мемлекеттік кәсіпорындарда және 13% — ы кооперативтік секторда жұмыс істеді » [2,11-13 б.]. Экономика негіздерін ырықтандыру және нарықтық үлгіге көшу қажеттілігі туындады, осы сәтке байланысты Қазақ ССР-інде мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің 1991-1992жж арналған бірінші бағдарламасы әзірленді, ол мемлекеттік мекемелерді Акционерлік қоғамдар етіп қайта құруды көздейді. Бұл процесс бағалы қағаздар нарығының дамуына түрткі болды және Эмитенттер нарығын құрды. 1993-1995 жылдарға арналған бағдарламаның екінші кезеңіне сәйкес институционалдық инвесторлар – инвестициялық жекешелендіру қорлары пайда болды. Жекешелендірудің үшінші кезеңі 1996-1998 жылдарға арналған мемлекеттік меншікті жекешелендіру мен қайта құрылымдау бағдарламасының қабылдануымен байланысты.

1997 жылы республика егеменді рейтингке ие болды, ол басым көпшілігі шетелдіктер болып табылатын бағалы қағаздардың барлық кәсіби сатып алушылары осы қағаздардың бағасы бойынша бағдар алды, ал 1999 жылдан бастап алғашқы шетелдік бағалы қағаздар жұмыс істей бастады, егеменді еурооблигациялардың ұйымдастырылған қайталама нарығы қалыптасты, корпоративтік облигациялар нарығы дами бастады.

Жекешелендіру нәтижесінде жеке меншік иесі — кәсіпкерлердің қабаты қалыптасты, мемлекеттің экономикалық рөлі мен функциялары өзгерді, бәсекелестік орта ішкі нарықтың едәуір бөлігін қамтыды, ел экономикасына шетелдік инвестициялардың едәуір көлемі тартылды.

Алайда, «мемлекет есептеген қор нарығын дамытуда сапалы өсім институционалдық инвесторлардың бағалы корпоративтік қағаздарға деген қызығушылығының болмауына,» көгілдір фишкалар «акцияларының ұсыныстарының шектелуіне және акционерлерге кәсіпорынды бақылауды жоғалту мүмкіндігінің қарсы болуына, сондай-ақ халықтың қаржы институттарына сенімсіздігіне, капиталды арттырудың осы әдістерін пайдалануға хабардар етпеуге және дайын еместігіне байланысты ішкі жинақтардың әлеуетін әлсіз іске асыруға байланысты болған жоқ» [2, 15-18 б.].

Бұл факторлар қор нарығын дамытуға сапалы мазмұн беруге, сондай-ақ ҚР қаржы секторын дамытудың 2007-2010 жылдарға арналған тұжырымдамасын әзірлеуге тиіс жаңа заңдарды қабылдаудың басты нүктесі болды, онда мынадай мақсаттар қойылған: бағалы қағаздар нарығына қатысушылар үшін салық заңнамасын жеңілдету, жаңа қаржы құралдарын енгізу, IPO дамыту.

Қазақстандық қор нарығының ерекшелігі, біріншіден, онда коммерциялық банктер бір мезгілде үш ипостаста: Эмитенттер, инвесторлар және кәсіби қатысушылар ретінде әрекет етеді. Мұны қаржылық тұрғыдан неғұрлым қуатты болып табылатын және аз күрделі базасы мен қаржылық тұрақтылығы бар басқа құрылымдармен салыстырғанда клиенттермен жұмыс істеуге неғұрлым бейімделген Екінші деңгейдегі банктерді басым жағдайға ие кестеде байқауға болады.

Екіншіден, қолданылып жүрген заңдарға сәйкес кәсіби делдалдардың – брокер-дилерлердің–банктердің және брокер-дилерлердің– банктік емес ұйымдардың екі түрінің болуы қазақстандық қор нарығының ерекшелігі болып табылады.

Үшіншіден, отандық қор нарығына оның сәйкессіздігі тән, ол мемлекеттік бағалы қағаздар рыногының корпоративтік рыноктан үстем жағдайынан көрінеді. Ал мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу-сату және орналастыру туынды қаржы құралдары нарығының ұлғаюымен салыстырғанда өзінің маңыздылығын төмендетті.

Қазіргі уақытта және дағдарысқа дейінгі 2008 жылғы жағдайды өзгертудің маңыздылығын атап өту қажет (сурет.1 және 2 күріш).

Бұл банктердің валютамен жасалатын мәмілелерді қалайтындығымен байланысты, себебі шетел валютасымен жасалатын операцияларды жасау кезінде ұйымның меншікті капиталына «қысым» болмайды, ал мемлекеттік бағалы қағаздардың болуы негізінен РЕПО мәмілелерін жасау үшін қажет (сурет.3). Мембумагтар сауда – саттығының көлемінің қысқаруы зейнетақы жүйесінде болып жатқан өзгерістерге байланысты-ЖЗҚ инвестициялық тәуекелдерін шектейтін жаңа нормативтер және мультипортфельдер жүйесін енгізу.

Төртіншіден, қазақстандық қор нарығының ерекшелігі қазақстандық кәсіпорындар құрылымының ерекшелігімен байланысты, ол компаниялардың көпшілігінде директорлар Кеңесінде басым болып отырған ірі меншік иелері басым. Бұл фактор Директорлар кеңесінің менеджментке тиімді бақылауы және менеджерлердің акционерлер алдында есеп беруі туралы жеткілікті дәрежеде емес екенін көрсетеді. Бұдан басқа, көптеген қазақстандық кәсіпорындардың жоғары берешектерінде, тиімді инвестициялық жобалардың жоқтығында, эмитенттердің олардың нақты жағдайын көрсетпейтін бухгалтерлік есепті жүргізуінде көрініс табатын бағалы қағаздардың эмиссиясын және нарықтық айналысын кеңейтуге ықпал етпейтін эмитенттердің төмен сапасы байқалады.

Осылайша, отандық БҚН ерекшелігін талдау елде өзінің қор нарығының қазақстандық моделі қалыптасатынын куәландырады. Бағалы қағаздар нарығын талдай отырып, қазіргі уақытта «KASE» Қазақстандық қор биржасының негізгі проблемасы инвесторлардың жеткіліксіз белсенділігі (жинақтаушы зейнетақы қорлары мен сақтандыру ұйымдарын қоспағанда) және баға белгілеудің нарықтық емес сипаты болып табылатынын анықтауға болады.

Қазақстан экономикасының нарықтық құрылымға көшуімен, меншіктің жаңа түрлерін қалыптастыруға бағалы қағаздарға, бағалы қағаздар нарығына, қор операцияларына көп көңіл бөлінеді. Батыс елдерінің тәжірибесін зерделеу белсенді жүргізілуде, біздің елімізде осындай құрылымдардың қалыптасуы талдануда. Қор биржасына көп көңіл бөлінеді, өйткені қор биржасы экономикалық және саяси өмірдің объективті көрсеткіші болып табылады. Қор биржаларының экономика үшін маңызы өте зор. Басты себеп-барлық елдердің халық байлығының өте көп бөлігі қозғалмалы құндылықтарға айналғаны.

Қазіргі таңда Қазақстанның қор нарығының қызметінде «бағалы қағаздар нарығының өзін дамытуға және оның жұмыс істеуіне» байланысты бірқатар проблемаларды бөліп көрсетуге болады[4,45-51 Б.]. Қор нарығын дамыту деп сауда көлемінің өсуі емес, оның заңнамалық, техникалық, технологиялық базасының жақсаруы, жаңа құралдар мен қызметтер жасау түсініледі.

Бұл жұмыста қор нарығының өтімділік, сауда-саттық рәсіміне тартылған листингілік компаниялар мен бөлшек инвесторлар санының жеткіліксіздігі, сондай-ақ заң шығару саласындағы ұсыныстар мәселелері қозғалды.

Әлеуетті инвесторларды ұлғайту жөніндегі шараларды қарастырардың алдында оларды жіктеуді жүргізуді ұсынамын, өйткені белгілі бір инвесторларды инвестициялау мақсаттарын түсіну маңызды деп санаймын.

Негізгі шаруашылық қызметтің бағыты бойынша инвесторлар жеке және институционалдық болып бөлінеді. Пайда мен мерзімдерді алу мақсатында одан әрі:

негізінен пайыздар, дивидендтер және купондар есебінен пайда алатын ұзақ мерзімді жеке инвесторлар;
қысқа мерзімді жеке инвесторлар – төрелік есебінен (уақытша және кеңістіктік));
ұзақ мерзімді институционалдық инвесторлар көп жағдайда компанияны басқаруға мүдделі;
қысқа мерзімді институционалдық инвесторлар 2 түрге бөлінеді: бағалы қағаздармен немесе валютамен алыпсатарлықпен айналысатын және ұйымның өтімділігін басқаратын.
Осылайша, инвестор өз мақсаттарына сүйене отырып бағалы қағаздарды сатып алатынын атап өтуге болады, демек, әр түрлі инвесторларға түрлі құралдар қажет. Бірақ қазақстандық нарық» қысқа мерзімді » қатысушы-алыпсатарлықтарды белсенді тартуды және көп мөлшерде тартуды көздемейді, өйткені азаматтардың көпшілігі бағалы қағаздар нарығында операциялар жүргізуге мүдделі емес, сонымен қатар хабардар емес және қаржылық сауатсыз, сондай-ақ биржада «ойнауға» деген ниеті жоқ.

Сондықтан Қазақстан Республикасының Бағалы қағаздар нарығының өтімділігін арттыру және жеке инвесторлардың санын арттыру үшін шараларды жетілдіру мен жүзеге асырудың мынадай жолдарын талқылауды ұсынамын.

Біріншіден, «халықтық IPO» бағдарламасының алғашқы қорытындыларына көзқарасымды ұсынамын, ол «компания акцияларын тек Қазақстан азаматтарына сату үшін алғашқы көпшілік ұсынысын» болжайды[5,12-15 б.]. Бағдарламасы туралы алғаш рет мүмкіндік беретін акцияларын иемденуге ірі ұлттық компаниялардың, деп мәлімдеді мемлекет Басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы ақпанда өткен XIII съезінде «Нұр Отан»партиясы. 2011 жылғы шілдеде «Самұрық-Қазына «ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ Директорлар Кеңесі кейіннен ҚР Үкіметінің қаулысымен бекітілген еншілес және тәуелді компаниялардың акцияларын қор нарығына орналастыру бағдарламасын мақұлдады.

«Халықтық IPO «» мемлекеттік кәсіпорындардың ашықтығын арттыруды және олардың қызметіне қоғамдық бақылауды күшейтуді көздейді. Акцияларды сатып алуға Қазақстан Республикасының азаматтары ғана басым құқылы, екінші кезекте бағалы қағаздарды елдің жинақтаушы зейнетақы қорлары сатып алады» [5,б.22-28].

«Халықтық IPO» нәтижесінде бұрын «ҚазМұнайГаз» АҚ тиесілі акциялары нарыққа бірінші болып шыққан «ҚазТрансОйл» компаниясында (ҚТО) алғашқы жеке акционерлер пайда болды. «IPO барысында шамамен 38,5 млн акция немесе Компанияның жарияланған акцияларының жалпы санынан 10% минус бір акция ұсынылды» [6, 52-63 Б.]. Олардың басым бөлігін зейнеткерлер құрайтын жеке тұлғалар «28 миллиард теңгеден бөлу кезінде басымдыққа ие екенін ескере отырып, 19 миллиард теңге сомасына өтінім берді (акционерлердің шамамен 67% — ы)» [6, 65-66 Б.].

Мұнда «өз акцияларын сату, шығарылымы басқа елде тіркелген өз облигацияларын орналастыру немесе кейіннен оларды орналастыра отырып, Қазақстанда өз облигацияларын шығаруды тіркеу» арқылы капитал тарта алатын сыртқы инвесторлар мен эмитенттерді тарту қажеттілігіне назар аударғым келеді [7, 21-25 б.]. Қазақстанның ұйымдастырылған қор нарығында айналысқа (орналастыруға) басқа мемлекеттердің заңнамасына сәйкес шығарылған корпоративтік бағалы қағаздар жіберіледі, егер бұл бағалы қағаздар KASE ресми тізіміне енгізілсе, яғни листингілік бағалы қағаздар болып табылса; немесе егер шетелдік компанияның облигацияларын шығару Қазақстанда тіркелсе, онда бұл облигациялар биржадан тыс нарықта немесе KASE «листингілік емес бағалы қағаздар» секторында орналастырылуы және айналыста болуы мүмкін.

Шетелдік инвесторлар туралы айтатын болсақ, олар негізінен кәсіпорынды бақылауды жоғалтқысы келмейтін кәсіпорындардың көптеген басшыларының ұстанымына кедергі келтіреді және шетелдік иелері білікті менеджерлерді олардың орнына шақырудан қорқады және осы фактор қызметкерлердің бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Нәтижесінде инвестиция тартып, тиімді жұмыс істей алатын көптеген кәсіпорындар азып-тозуда.

Кәсіпкерлік нысанда шетелдік капиталды тарту «бірлескен кәсіпорындар құру (оның ішінде шетелдік инвесторларға қазақстандық Акционерлік қоғамдар акцияларының ірі пакеттерін сату жолымен); ҚР аумағында шетелдік капиталға толығымен тиесілі Кәсіпорындарды тіркеу; концессиялар немесе өнімді бөлу туралы келісімдер негізінде шетелдік капиталды тарту жолымен жүзеге асырылуы тиіс.; шетелдік инвесторларды елдің белгілі бір өңірлеріне белсенді тартуға бағытталған еркін экономикалық аймақтар (АЭА) құру туралы » [8, 12-15-б.], оған шетелдік инвестицияларды қолдау жөніндегі мемлекеттік шаралар ықпал етуге тиіс.

«Халықтық IPO» бағдарламасына балама ретінде жеке инвесторлардың санын арттырудың мынадай нұсқасын ұсынамын: «ел экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру және әлеуметтік — экономикалық дамудың жергілікті бағдарламаларын іске асыру, инфрақұрылым объектілерінің жұмыс істеуінің еуропалық стандарттарын жаңғырту және оларға қол жеткізу үшін экономикаға инвестициялар тарту мақсатында мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы ынтымақтастықты дамытуды ынталандыру үшін заңнамалық негіз құру мақсатында пайдаланылатын мемлекеттік — жеке бағдарламалардың облигациялары» [9, 32-39-б.].

Бұл схеманың артықшылықтарын атап өту керек: Біріншіден, Егер МЖӘ аясында инвестициялар Қазақстанның ішінде тұйықталып, шет елге шығарылмаса, яғни жеке инвесторлар мен зейнетақы қорларының ақшасына МЖӘ құралдарын қаржыландыру өте дұрыс болар еді, өйткені бұл өте дұрыс болар еді, өйткені осылайша ақша республика ішінде іс жүзінде циклданып, өзін-өзі генерациялай бастайды. Мұндай жағдайда олардың айналымы мынадай түрде көрінеді: ақша инфрақұрылымдық жобаларда болады, инфрақұрылымдық жобалар экономиканың дамуына, ЖІӨ-нің өсуіне ықпал етеді, тиісінше жұмыс орындарының саны артады, зейнетақы аударымдары көп болады, нәтижесінде ақшаны қайта инвестициялау мүмкіндіктері пайда болады. Іс жүзінде бұл экономиканы сыртқы қарыз алмастан шығаруға мүмкіндік береді, олармен әлі күнге дейін өзекті проблема тұр, әлемдік дағдарыстардың әсерін нивелирлейді. Ішкі рынокқа бұрылу бизнес пен халықтың мемлекеттік кепілгерлігі бар институттарға деген сенімін нығайтады, бұл инвестициялық тәуекелдерді айтарлықтай бақылау.

Сонымен қатар, мемлекет кепілдігі – салынған активтерді қайтару КЕПІЛІ. Осылайша, тәуекелдер азайтылады. Бұл бағалы қағаздар нарығына оң әсер етеді: қандай да бір шамада жаңа эмитенттердің болуы нарықтың жандануына алып келеді.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *