Қорқыт ата — әдеби-музыкалық мұра қалдырған әйгілі тарихи тұлға. Ұлы ойшыл, қобызшы, жырау-ертегіш, оның әуендері, күйлері әлі күнге дейін халық арасында естіледі.

Қорқыт туралы көптеген аңыздар мен аңыздар бар, олар қыпшақ (қазақтар, қарақалпақтар) түркі халықтарының, әсіресе оңтүстік оғыз тармағының: түркімен, әзірбайжан мен түріктердің арасында кездеседі. Біздің ұлы ата-бабаларымыз Сырдарияның жағасында, шамамен, VIII-IX ғасырларда дүниеге келген және өскен. Ол оғыз тайпасының кай (қайыспас) руынан. Әкесі Қарақожа деп аталды. Қыпшақ тегінің анасы.

Қорқыт ұзақ өмір сүрді, – дейді «Қорқыт ата» мемориалдық кешені мұражайының ғылыми қызметкері Олжас Бегалиев. Сәбидің дүниеге келер алдында күннің тұтылуы орын алды, айнала өте қараңғы болды, жаңбырмен дауыл басталды,громды жауып, найзағай қатып қалды. Адамдар қатты қорқады. Ал Қорқыт туған кезде осы табиғи құбылыстардың бәрі аяқталды, айнала тыныш, жарқын күн жарқырады. «Ол барлық қорқытқан кезде осы әлемге келді, ол бізді қорқытты, сондықтан оны Қорқыт деп атаймыз», — деп шешті адамдар.

Қарияның өмірі әдемі аңыз ғана емес, тарихи құжаттар Қорқыт өмір сүруін растайды. Қорқыт туралы алғашқы жазбаша дәлел-оғыздардың «Китаби деде Коркуд»батырлық эпосы. Эпос негізінен екі қолжазба бойынша белгілі: дрезденский, 12 ертегіден және Ватикан — 6 ертегіден тұрады. Түркі халықтарында «Оғыз-наме» («Оғыз туралы аңыз») ортақ халық эпосы бар. Кітапта көптеген әңгімелер, мақал-мәтелдер, дана сөздер бар. Бұл қызықты, эпоста Қорқыт ертегісі де, кейіпкер де сөз сөйлейді. Бұл оның ерекшелігі. Ендеше, » Бәйт тайпасында Қорқыт атындағы білетін болжаушы өмір сүрді, оның барлық пайғамбарлықтары жүзеге асырылды. Ол Огыз тайпасының ең күрделі мәселелерін шешуге қол жеткізді». Адамдар Қорқыттың батасын алмастан, қандай да бір қиын жұмыс үшін қабылданбаған,олар оның жазаларын мүлтіксіз орындады. Ертегі огыз-Қыпшақ ұлысының ыдырауын көрсетеді. Барлық оқиғалар Сырдария жағасында, Орта Азия мен Кавказ аумағында орын алады. Оларда сол шеттердің тайпалары қалай жасалғаны туралы баяндалады. «Бамсы-байрақ» жыры Алпамыс туралы аңызды еске түсіреді, «Үйсін Қожа» қазақ тайпасының атасы туралы баяндайды.

Қорқыт ата туралы аңыздар қазақтардың, қырғыздардың және басқа да түркі халықтарының арасында сақталған, – деп жалғастырды О. Бегалиев. — Кітапта қазіргі қазақ тілінде кездесетін географиялық атаулар жиі кездеседі. Бұл кітаптың уақыт өте келе біртұтас қазақ этносына қосылған көптеген түркі тайпалары мекендеген біздің жерімізбен тығыз байланысын дәлелдейді.
1922 жылы В. В. Бартольд жасаған мұралардың орыс тіліне толық аудармасы 1962 жылы жарыққа шықты, ал 1986 жылы көрнекті қазақ ғалымдары Ә. Марғұлан, Н. Келімбетов, А. Қонратбаев оны қазақ тіліне аударды.

Қорқыт үш ханның визирі болды, Мемлекет мәселелерімен айналысты, қоғамдық заңдардың негізін қалады. Ұлы ойшыл туралы Ватикан мұрағаттарында құжаттық деректер сақталған. Қорқыт ата халқының есінде ең алдымен күй жасаушы, қобыздағы ойын дәстүрінің негізін қалаушы.
Қорқыт адам өмірінің қайғысына ортақтасып, байлық та, білімділік та оны сақтамаса да, үйден шығып, өлмеске баруды шешеді деген аңыз бар. Деген ой келеді бүкіл соңында, мучила соң, мен іздеп, шексіз өмірдің мудрец кетеді адамдардың. Ол барлық жерде құлау мен өлімді көреді: орманда-шіріген және құлаған ағаш жедел өлім туралы айтады, далада-сілекей, күннің астында өртеу, тіпті таулар да олардың қирауын күтіп тұрғанын айтады. Оны көріп, ести отырып, жалғыз терзия кезінде ол ширгай ағашынан — бірінші қобыз шығарды.

Егер аңызға сенсек, Қорқыт жаңа музыкалық аспапты құруға көп уақыт бөлді, — деп атап өтті ғылыми қызметкер. — Бір күні ұйқыдағы періште ағаш құралды түйе терісіне орап, ал жылқы қылынан Ішекті жасауға бел буды. Осының бәрін орындап, Қорқыт өз құралынан керемет әуен алып шықты. Содан бері Қорқыт қобызы болды.
Өз ойлары мен сезімдерін қарт адам музыкаға құйды. Ол осы әуендерге жан салды, ал қобыз ішегінің керемет және әсерлі дыбыстары адамдардың жүрегін қозғап, оларды жалтыратты. Барлығы Қорқыттың күйлерін мұқият тыңдады. Аспандағы құстар ұшуын тоқтатты, жел соқты. Өлім музыкаға да назар аударды, бірақ оған жақындамады. Қобызда ойнай отырып, Қорқыт өлімнен аулақ болды. Сонымен, ол ақиқат ашып, одан кейін үлкен мәдени мұра – қобыз қалдыра отырып, өлмеске жол тапты. Аян туған Сырдария өзенінің жағасындағы стартқа келді, одан кейін Қорқыт ата бұл жерді «Жер орталығы»деп атады. Ұзақ ұйқысыздық түндер үшін ол, ақырында, күшті ұйықтайды. Бірақ оның әуені өлгеннен кейін де естіледі. Аңыздарға сәйкес, Қорқыттың өтініші бойынша оның қабіріне қобыз салынған.
Қорқыт мұрасы қазақ музыкалық өнерінде сақталған. Жиырма шақты шығарма белгілі, олардың он бірі магнитофондық таспаға жазылған. Осы күнге дейін «Тәңір күйі» («Кюи небу»), «Аққу» («Белый лебедь»), «Елім-ай, халқым-ай», «Арыстан-баб», «Қорқыт кюй», «Қорқыт сарыны», «Қорқыт толғау» және т.б. тамаша күйлер жеткен. Әр шығарманың өз тарихы бар. Мысалы, «Желмая» күйі — Қорқыттың сыйлаған түйеге арналған. Қорқыт оны бала ретінде өсірді. Бота подрастал және барлық жерде бара үшін оның данагөй қария болғандығы айтылады. «Елім-ай, халқым-ай» күйін жасай отырып, Қорқыт өз халқына тыныштық пен амандық тілеген. Және далаға соғыс пен зілзала құлайды деген көзқарас келгенде, ол қайғы-қасіретке құяды. «Қорқыт» күйі туралы аңыз-әңгімеде өлмес өнерінің көмегімен өлімнен құтылудың сәті түскен эпизод бар. Осылайша данагөй күн мен түнді ойнап, Сырдарияның суларында орналасқан кілемге жүзіп, өлімді жібермейді. Осы сияқты жасау тек Қорқыт аңыздары бойынша жүзеге асырылды. Бұл оның философиялық армандарының өнерінде көрініс.

Қорқыт ата — Ысқақ Дүкенұлы, Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаев, Нышан Шәменұлы, Манат Қошаев, Тәттімбет атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының
— Ұлы ертегіш және Дана туралы қазіргі уақытта 700 — ге жуық ғылыми зерттеулер жасалды, — деп жалғастырды О. Бегалиев, — негізгі ғылыми еңбектердің авторлары-В. Бартольд, В. Жирмунский., Ш. Уәлиханов, Ә. Марғұлан, А. Конратбаев және басқа да. Қорқыттың жасы туралы нақты деректер жоқ. Кейбіреулер ол 95 жыл өмір сүргенін, ал басқалары 190 – нан астам, оған 400 жасқа дейін беретіндер де бар екенін айтады.
Коркыттың төрт жүз өсиеттері мен афоризмдері Берлинде неміс ғалымы Х. Ф. Дицпен басылып шықты. Оның өлеңдері Дрезден, Ватикан кітапханаларында сақталады. «Қорқыт ата кітабы»Батыс Еуропа, Шығыс халықтарының тілдеріне аударылды.

Қорқыт туралы аңыздар мен әңгімелер түркі халықтарының арасында, әсіресе қазақтар арасында кеңінен таралған. Даналықтың көзқарасы бойынша, адамдар адамдық қасиеттерді сақтауы тиіс. Адам үшін ең қауіпті – адамгершілікті жоғалту. «Егер қонақтар болмаса, онда үй құлап қалса, шөп өссе, егер оны жылқы қыспаса, онда жақсы үй құлап кетсін; тамақтануға жарамсыз су, ложбинаға жүгіртпесін; әкесінің атын үтіктеп тұрған Ұлы жақсы тусын». «Как бы не хотел адам, ол тұрғындарды сайлауға қатысуға шақырады-ға артық. Әлемге саяхат жасай отырып, Қорқыт әр адамның туған жерінде жақсы деген ойға келді.
Қорқыт-атақты ақын, теңдесі жоқ музыкант, терең философиялық мәні бар аңыз кейіпкері, біздің руханиятымыздың алтын іргетасына айналды. Күйдің негізін қалаушы, қобыздағы ойынның негізін қалаушы, ол бай әдеби-музыкалық мұра қалдырды. «Сыр елі — жыр елі» деп аталады. –
бұл әндер мен ертегілердің, былин мен аңыздар өлкесі». Мұнда Сыр бойындағы жыршы-әншілердің дәстүрі пайда болды, мұнда көптеген ұлы шығармашылық тұлғалар — әдебиет, поэзия, музыка және көп қырлы өнердің басқа да түрлерінің жарқын өкілдері өмір сүрді және жасады. Бұл дәстүр ұрпақтан ұрпаққа беріледі, сондықтан біздің облысты қазақ халқының мәдениеті мен рухани мұрасын сақтаушы деп атайды.
Біздің ұлы формалар шебері көмегімен захоронен төменгі Ірімшік. Оның кесенесі, 1300 жыл тұрып, қирады. 1866 жылы шығыстанушы Әбубәкір Диваев Ташкенттен Қазалы қаласына жол жүріп, Қорқыт зиратына барды. Ол өкінішті күйде тапты.

Ғалым оған ілесіп жүрген губернатордың көмекшісі подполковник Арзамасцевтен екі фотосурет жасауды сұрады, олардың біреуі жағадан, екіншісі өзен мұзынан жасалды, – деп жалғастырды О. Бегалиев. — Фотосуреттердің бірін мемориалдық кешен жанындағы мұражайда көруге болады.
Ғалым Ә. Марғұланның пікірінше, Қорқыт жерленген жердің алғашқы фотосуреттері 1862 жылы жасалған және Бүгін «Түркістан» альбомындағы (1862 ж.) осы фотосуреттің көшірмесі Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану мұражайының қорында сақталған. Ғалым Қорқыт пен оның замандастарының бейіті алдымен оның әйелінің бейітіне жақын, содан кейін солтүстікке қарай орналасқанын жазады. Ол өз жұмысында «Қорқыт қызметі және ол барған орындар» деп жазады: «Қорқыт мазары VII-VIII ғасырлардағы сәулет ескерткіштерінің үлгісі бойынша салынған болатын. Оның негізі төртбұрыш түрінде салынған, ал қабырғалары керамикалық кірпіштен тұрғызылған. Қазақ халқының тарихына сәйкес Қорқыт қабірінің жанында өзенге жақын жерде оның кіші әпкесінің қабірі орналасқан. XIX ғасырдың соңында ғимарат өзеннің төгілуіне байланысты шайыла бастады, бірақ беріктігінің арқасында жарты ғасыр бойы тұрып қалды. Оның қабырғалары 1925 жылдан бастап қирай бастады және 1952 жылы су тасқыны кезінде толығымен шайылды. Бүгінде қабырғаның артқы бөлігінің сынықтары мен фрагменттері әлі күнге дейін Сырдария жағасында жатыр.

Қорқыт ата бұрынғы жерлеу орнында 1980 жылы Қармақшы ауданы Жосалы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 шақырым жерде сәулетші Б. А. Ибраевтың және физика-акустик С. И. Исатаевтың жобасы бойынша ескерткіш тұрғызылды. Биіктігі 8 метр ғимарат 4 тік стеладан тұрады. Стелдің ортасында қобыз орналасқан, ол желдің екпіні кезінде дыбыстар шығарады. Ескерткіш авторлары Ә. Марғұланның еңбектерінде сипатталған халық аңызында: «Қорқыт қобыз онымен жерленді, және қобыздың еркі бойынша күйлерді Қорқыт сияқты ойнады». Мемориалдық кешен директорының міндетін атқарушы Айдос Ниязовтың айтуынша, 1997 жылы қалпына келтіру жұмыстары кезінде мұнда амфитеатр, тілек пирамидасы, мұражай, қонақ үй салынды.
— Архитектуралық ансамбль мемориалдық кешен болды, — деп атап өтті А. Ниязов. — 2000 жылдан бастап ол облыстық мұражайдың филиалы ретінде жұмыс істейді. 2014 жылы Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша кешен толығымен жөндеуден өтті. Мұражайдың жаңа ғимараты, әкімшілік және басқа да нысандар салынды.

Енді ескерткіш биіктігі 12 метр құрдай гранитінен жасалған төрт тік стеладан тұрады. Әрбір стела Жарық жақтарына бағытталған. Кеңейтілетін кең таралған раструбтар биемен байланысты. Орталық бөлігінде —
жел кезінде Қобыз дыбысына ұқсас дыбыстар шығаратын қырық металл құбырдан тұратын орган. Егер құс ұшуының биіктігінен қарайтын болсақ, кешенде қобыз бейнесі бар. Екі ғимарат-мұражай және әкімшілік – бұл екі құлақ-Ішекті реттегіш. Баспалдақ-ішектер, «Қошқар» ескерткіші Ішекті көтеретін арнайы сүйекше, ал арка қобыздың шайырын бейнелейді.
Мемориалға бүкіл әлемнің адамдары, оның қасиетті орны болып саналады. «Қорқыт ата» кешені жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді. Биыл ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі аясында кешен жанынан этноауыл ашылды. Оған әр елден он мыңға жуық туристер келді. Этноауыл жеті киіз үйдің бірыңғай кешені болып табылады. Әрбір киіз үйдің өз атауы бар. Концерт залы, спорт және балалар алаңы. «Қорқыт ата» мемориалдық кешені мен этноауыл халықаралық көрменің туристік объектілері болды. Бұл жерде «Қорқыт және Ұлы Дала әуені»халықаралық фольклорлық музыкалық фестивалі аясында қонақтарды қарсы алу және музыканттардың өнер көрсетуі дәстүрге айналды.

Кешен «Қазақстанның киелі географиясы»жобасының тарихи-мәдени нысандарының макросакралды тізіміне енгізілген.
Қорқыт ата-ұлы ойшыл және ертегі. Ол ежелгі түркі халықтарын рухани біріктірді. Сыр өңірінің аңыздары мен аңыздарына бай өз тарихын ғасырлар тереңінен алған Түркі әлемінің жүрегі болды. Бұл қасиетті өлке бабалар мұрасының мәңгі өшпес жадын сақтайды. Қорқыт ата атындағы дәлелі бола шексіз құрмет пен назар, жад ұлы тұлға, із тарихында ғана емес, қазақ халқының, бүкіл түркі өркениетінің.