Қазақстандағы несиелерді қайтару және банктік кредиттеуді дамыту

Банк кредиттерінің негізгі үлесі айналым капиталын сатып алуға бағытталады: банктердің айналым қаражатын сатып алуға арналған несиелері 2015 жылдың басында республика бойынша кредиттік салымдардың 1/4 жиынтығын құрады. Сондай-ақ 2014 жылы азаматтардың тұтынушылық мақсаттарға арналған кредиттердің үлес салмағының банк кредиттерінің жиынтық массасында 19,5% — дан 21,3% — ға дейін біршама ұлғаюы анықталды. Негізгі қорларды сатып алуға бағытталған кредиттер үлесінің төмендеуі экономиканың нақты секторы кәсіпорындарының жабдықтары мен материалдық активтерінің жоғары тозуы жағдайында жағымсыз үрдіс болып табылады. Ескі моральдық ескірген Негізгі капиталды кәсіпорын жүктейді,жоғары сапалы өнім шығаруға мүмкіндік бермейді. Сондай-ақ 2014 жылы жаңа құрылыс пен қайта құруға бағытталған кредиттердің 12,6% — дан 8,2% — ға дейін төмендеуі байқалды.

Валюталар бөлінісінде ұлттық валютада кредит берудің өсуі байқалады, бұл негізінен дағдарыстық құбылыстардан кейін 2008 жылы Кредиттер банктер негізінен ұлттық валютада берілетіндігімен түсіндіріледі (7-сурет).

Валюта түрлері бойынша ҚР ЕДБ 2009-2014 жж. несие қоржынының құрылымы %

7-сурет-ҚР ЕДБ 2009-2014 жж. валюта түрлері бойынша несие қоржынының құрылымы, % — бен[2]

Соңғы бес жылда 2014 жылы ұлттық валютадағы кредиттердің ең үлкен үлес салмағы байқалғанын байқауға болады. Егер 2009 жылы Шетел валютасындағы кредит беру үлесі шамамен 57,2% — ды құраса, 2014 жылы бұл көрсеткіш жиынтық несие қоржынының 29,2% — ын құрады.

ҚР Екінші деңгейдегі банктерінің кредиттері бойынша сыйақы ставкаларын талдау кезінде дағдарыс кезеңінде олар дағдарысқа дейінгі 2006 ж.11,9-дан 2008 ж. 14,7% — ға дейін көтерілгенін, бұл нақты сектордың дағдарыстағы жағдайын күрт нашарлатқанын атап өтуге болады. Сонымен қатар, басқа елдерде кредитке пайыздық мөлшерлемелер керісінше, осы елдердің орталық банктерінің қайта қаржыландыру ставкасын барынша азайтудың арқасында төмендетілді. Ұлыбританияда, мысалы, 2007 жылы несие үшін пайыздық мөлшерлеме 5,52%, 2008 жылы – 4,63, 2009 жылы – 0,63% құрады. АҚШ-та ставкалар 2007 жылы 8,05-тен 2008 жылы 5,09-ға дейін және 2009 жылы 3,25% — ға дейін төмендеді.

ҚРҰБ деректері бойынша сыйақы мөлшерлемесінің орташа өлшемді мәні 2008 жылы өсу шыңына жеткеннен кейін 2009 жылы 14,1% – ға дейін төмендеді, 2010 жылы 12,7% — ды, 2014 жылы 12,1% — ды құрады.

2015 жылдың қыркүйегінде ҚР Ұлттық Банкі жаңа мөлшерлемені – базалық мөлшерлемені (бір күндік РЕПО ставкасын) ±5% дәлізімен 12% деңгейінде белгіледі. Екінші деңгейдегі банктер кредиттер бойынша сыйақы ставкасын айқындау кезінде бағдар ретінде базалық ставканы пайдаланатын болады деп күтілуде. 2015 жылдың қазан айында базалық мөлшерлеме 16% — ға дейін көтерілді. Өтімділікті беру бойынша тұрақты қол жеткізу операциялары бойынша мөлшерлеме 17% – ды, өтімділікті алу бойынша тұрақты қол жеткізу операциялары бойынша тиісінше 15% — ды құрады, яғни Ұлттық банк пайыздық мөлшерлемелердің дәлізін ±1 т. т. дейін азайтуға шешім қабылдады. ақша нарығының пайыздық ставкаларының құбылмалылығын төмендету және нарыққа нақты сигнал беру үшін. Экономикалық деректер мен өсу перспективаларын назарға ала отырып, Ұлттық банк инфляцияны орта мерзімді мақсатты дәлізде 6-8% ұстау үшін базалық ставканы 16% — ға дейін арттыруды шешті.

Сонымен қатар, жоғары пайыздық мөлшерлеме ұзақ мерзімді кредит беру көлемінің өсуін іс жүзінде тежейді, алайда Қазақстан экономикасының көптеген салалары жаңғырту мен құрылымдық өзгерістер үшін қаржы ресурстарын қажет етеді. Оң экономикалық нәтижеге қол жеткізу үшін экономикалық өсуді ынталандыруға бағытталған ақша-кредит саясатын іске асыруды жалғастыру қажет. Сонымен қатар, өндірістік емес және өндіруші секторлардың басымдығынан тұратын қазақстандық экономиканың құрылымдық теңгерімсіздігі қазақстандық экономиканың сыртқы экономикалық конъюнктураға тәуелділігімен қиындататын макроэкономикалық тәуекелдің негізгі факторы болып қала береді. Инвестициялық белсенділіктің сақталып отырған төмен деңгейі, әлемдік экономиканың болжанып отырған жаһандық баяулауы, сондай-ақ сыртқы сұраныстың қысқаруы перспективада жалпы экономикалық өсімнің төмендеуіне және Қазақстан экономикасында бар сәйкессіздіктердің күшеюіне алып келуі мүмкін. Экономиканы банктік несиелендірудің дамуына кедергі келтіретін негізгі себептерге жатқызуға болады:

банктердің ірі өнеркәсіп объектілеріне дербес кредит беру үшін ұзақ мерзімді және жеткілікті ресурстар көлемін шоғырландыруға қабілетсіздігі;
Екінші деңгейдегі банктердің кредиттік портфеліндегі жұмыс істемейтін қарыздардың жоғары көлемі;
кредит салымдарының құрылымындағы сәйкессіздік, қолда бар қайта қаржыландыру мақсатында негізінен кредиттер беру, олардың жай-күйін нашарлататын өнеркәсіпке, ауыл шаруашылығына банк кредиттерінің үлесінің күрт төмендеуі;
жоғары кредиттік тәуекелдер және кәсіпорындардың тұрақсыз қаржылық жағдайы. Демек, екінші деңгейдегі банктердің кредиттік қаражаты есебінен осы салалар кәсіпорындарының қаржы ресурстарына қажеттілігін қанағаттандыру мүмкіндігі және несие қабілеттілігінің нашарлауы орын алады.
Экономиканың нақты секторын банктік кредиттеудің қазіргі проблемаларын шешу үшін пайыздық ставкаларды субсидиялау не экономиканың нақты секторының кәсіпорындары үшін кредиттер бойынша мемлекеттік кепілдіктер беру, қызмет көрсетілмейтін кредиттерді қайта құрылымдау және т. б. арқылы банктердің балансындағы жұмыс істемейтін активтердің үлесін төмендету сияқты бірқатар шараларды қабылдау қажет. Банк кредиттерінің қайтарымдылығын қамтамасыз етудің қазіргі заманғы жай-күйін талдай отырып, Қазақстан Республикасында несие құнының кері қозғалысының толықтығы мен уақтылығын қамтамасыз етудің әртүрлі нысандары пайдаланылатынын атап өткен жөн: кепіл, сақтандыру, кепілгерлік және т.б. мүлік пен құқықтардың түрлі түрін кепілге ала отырып берілетін қарыздардың үлесі қамтамасыз етуге арналған барлық қарыздардың 50% — дан астамын құрайды. Қалғандарының арасында негізгі үлесті үшінші тұлғалардың кепілгерлігімен берілген қарыздар – 26,8% және сақтандырылған қарыздар -10,2% алады.

Банк секторының неғұрлым маңызды проблемасы кредиттік портфельдің төмен сапасы болып қалуда (3-кесте). Сондықтан тұтастай алғанда банк жүйесінің және жеке коммерциялық банктің, атап айтқанда, жиынтық несие портфелін сауатты және тиімді басқаруға көп көңіл бөлінеді. Қазақстан Республикасының қаржы секторын 2030 жылға дейінгі дамыту тұжырымдамасында банк секторын одан әрі дамыту мәселелерінің бірі банктердің кредиттік белсенділігіне кері әсер ететін жұмыс істемейтін қарыздардың жоғары деңгейіндегі және ұзақ мерзімді қорландыру көздерінің тапшылығын шешу болып табылады [4].

Сонымен қатар, 2014 жылдың басына дейінгі кезеңде Қазақстанның банк секторында банктердің бөлшек несиелендіруге деген қызығушылығының артуы байқалды. Тұтынушылық кредит беру кредиттік тәуекелдердің жоғары деңгейін құрайтын банктер қызметінің бағыттарының бірі болды,өйткені жекелеген қарыз алушылардың қаржылық жағдайы аурудың, жұмыстың жоғалуының немесе басқа да кіріс көздерінің салдарынан тез өзгеруі мүмкін. Бұдан басқа, тұтынушылық кредит берудің өсу қарқыны халық табысының өсу қарқынынан айтарлықтай асып түсті.

Өз кезегінде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі тұтынушылық кредит берудің өсу қарқынын төмендету жөнінде шаралар қабылдады, олар кредит нарығының қызып кету мүмкіндігіне жол бермеуге бағытталған:

тұтынушылық кредит беруді жүзеге асыру кезінде капиталды қалыптастыру бойынша жоғары талаптарды енгізу және тиісті пруденциялық нормативті енгізу арқылы 30% — дан аспайтын мөлшерде қамтамасыз етілмеген тұтынушылық қарыздардың өсу қарқынын шектеу;
қарыз алушының (жеке тұлғаның) жиынтық борыштық жүктемесінің шекті шамасын енгізу, қарыз бойынша оның ай сайынғы төлемі ай сайынғы табыстың 50% — ынан аспауы тиіс.
2009-2014 жылдар кезеңінде банктердің Қазақстанның шағын кәсіпкерлігіне берген кредиттерінің үлес салмағы екінші деңгейдегі банктердің экономикаға кредиттік салымдарының жалпы көлемінде 20% — дан аспайды (5-сурет). 2010 және 2013 жылдары өткен жылдармен салыстырғанда шағын бизнесті несиелеу көлемінің күрт төмендеуі байқалды. 2013 жылы ШК несиелеудің құлдырауы экономиканы несиелеудің жалпы көлемінің өсуі аясында тіркелген. Бұл факт банктердің 2009-2010 жж.шағын кәсіпкерлікке жыл сайынғы кредиттер берудің төмендеуінің салдары болып табылады, бұл шағын кәсіпкерлікке берілетін кредиттер бойынша портфель мөлшеріне әсер етті.

Қазақстанның экономикасы мен шағын кәсіпкерлік субъектілеріне банктердің кредиттері

5-сурет-банктердің экономикаға және Қазақстанның шағын кәсіпкерлік субъектілеріне кредиттері [2]

Кәсіпкерлік сектор іскерлік белсенділіктің баяулауын және алынатын жалпы табыстың өсу қарқынының төмендеуін көрсетеді, бұл өз кезегінде олардың өздерінің борыштық міндеттемелеріне қызмет көрсету қабілетін ықтимал төмендетеді және банктердің проблемалық берешегінің сапасын қалпына келтіру мүмкіндігін шектейді. Шағын және орта бизнес секторының құрылымдық әлсіздігі және оның ЖІӨ-нің өсуіне қосқан үлесінің төмендеуі банктердің несие портфеліндегі кредиттік тәуекелдің шоғырлануын арттыру факторларының бірі болып отыр.

Қазақстанның банктері мен кәсіпкерлігінің кредиттік қатынастарында мынадай негізгі проблемалар сақталуда: ШОК субъектілері үшін қолайсыз кредит беру шарттары, кредиттер бойынша жоғары пайыздық мөлшерлеме, кредиттік өтінімдерді беру және қарау рәсімдерінің ұзақ мерзімі мен күрделілігі, әсіресе өңірлерде, кәсіпкерлік саласында кредиттік тәуекелдердің жоғары шоғырлануы, кепілмен қамтамасыз етудің болмауы немесе жеткіліксіздігі, сондай-ақ кредиттік өнімдер туралы ақпараттың төмен қолжетімділігі, сапасы және оның көлемінің шектеулілігі.

Мұндай жағдайларда ШОК қаржыландыру көлемін арттырудың айқындаушы факторы мемлекеттік қолдау болып табылады. Шағын және орта бизнеске банктік кредит беруді жандандыру үшін мемлекет банктік кредиттерді субсидиялау және кепілдендіру бағдарламасын іске асырады, оларды кейіннен екінші деңгейдегі банктерге орналастыру үшін халықаралық қаржы институттарының транштары тартылады және т. б. Екінші деңгейдегі банктер (ЕДБ) арқылы қаражатты шартты орналастыру БАҒДАРЛАМАСЫ Қазақстан Республикасында шағын және орта кәсіпкерлікті (шок) қаржылық қолдау жөніндегі мемлекеттік саясатты іске асыру құралдарының бірі болып табылады. Бағдарлама «Даму «кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ-ның Екінші деңгейдегі банктерге кейіннен шок субъектілеріне кредит беру үшін белгілі (нысаналы және шектеу) шарттарда қаржы ресурстарын (қорландыру) беру жолымен жүзеге асырылады. Бұл ретте серіктес банктермен жұмыс істеудің негізгі қағидаттарының бірі олардың ішкі процедураларына және Қор тарапынан кредиттік процеске араласпау саясаты, сондай-ақ қабылданған шешімдердің тәуекелдері үшін олардың толық жауапкершілігі болып табылады. Бағдарлама шок қаржылық қолдау жөніндегі мемлекеттік шаралардың тиімділігін арттыру мақсатында әзірленді. Соңғы жылдары банк жүйесінің республика экономикасының жекелеген секторларын қаржыландыруға қатысуы біршама өзгерді, бұл 6-суретте көрсетілген.

Қазақстан Республикасының экономика салалары бойынша Екінші деңгейдегі банктердің кредиттік салымдары

6-сурет-Қазақстан Республикасының экономика салалары бойынша Екінші деңгейдегі банктердің кредиттік салымдары [2]

6-суретке сәйкес өнеркәсіпке, ауыл шаруашылығына және саудаға банктік кредиттер үлесінің 2000-2014 жж. кезеңінде күрт төмендегенін атап өтуге болады. Осылайша, 2000-2014 жылдар кезеңінде екінші деңгейдегі банктердің несиелік салымдарының құрылымы Қазақстанның өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы сияқты экономика салаларының пайдасына емес өзгерді. Демек, мұндай үрдіс кәсіпорындардың технологиялық процестерінің материалдық-техникалық базасын қалыптастыруға, шикізаттың сапасына, жаңа өнім шығаруға, ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін ескере отырып, кәсіпорындарды техникалық қайта жабдықтауды білдіретін күрделі салымдар бағдарламаларын (инвестициялық бағдарламаларды) іске асыруға теріс әсер етеді. Ауыл шаруашылығында банктік кредит беру көлемінің төмендеуі өндіріс процесіне, кешенді механикаландыруға және шикізатты жергілікті өңдеуді ұйымдастыруға кері әсерін тигізеді.

Қазақстанның Екінші деңгейдегі банктері саладағы өсу қарқынының баяулауы аясында сауда кәсіпорындарын несиелендіруді қысқартады. 2015 жылдың қаңтар-шілде айларында сауда кәсіпорындарына берілген кредиттер көлемі 2014 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9% — ға қысқарып, 1,6 трлн.теңгені құрады. теңге. Бұл ретте кредиттердің құны артты-2014 жылдың қаңтар-шілде айларында орташа өлшемді мөлшерлеме 9,6% — дан 14,0% — ға дейін өсті. Соңғы жыл ішінде салаға кредит беру серпіні 2008-2009 жағдайды еске салады, екі жылдан кейін бизнес-субъектілерге қарыз берудің қысқару үрдісі байқалады, ол одан кейін тағы 2 жылға созылды. ҚР тауар айналымы ағымдағы жылдың алғашқы 7 айында өсім қарқынының күрт қысқарғанын көрсетті. Егер алдыңғы 5 жыл ішінде (2010 жылдан бастап) бөлшек және көтерме саудадағы тауарларды өткізу көлемі орташа есеппен жылына 20% — ға ұлғайған болса, 2015 жылдың қаңтар-шілде айларында тауар айналымы бөлшек саудадағы бар болғаны 6% — ға және көтерме саудада 4% — ға өсті. 2-кестеде кредит беру объектілері бойынша банктік кредиттер туралы деректер берілген.

Банктердің экономиканы дамытуға қатысуы көбіне экономика мен халықты Кредиттеу жағдайымен айқындалады. Қазіргі уақытта Қазақстанда қаражат тартудың баламалы рыноктарының дамымағандығынан банктік кредиттеу елдің іскерлік белсенділігі мен экономикалық өсуінің негізгі факторы болып табылады. Алайда, Қазақстанның Екінші деңгейдегі банктері мен экономикалық субъектілердің кредиттік өзара қарым-қатынастары кредит беру мүмкіндіктерін жеткіліксіз белсенді пайдаланумен сипатталады. Көп жағдайда мұндай жағдай банк кредиттерін қайтармау проблемасына байланысты қалыптасты.

Дағдарыстан кейінгі кезеңде көптеген елдерде банктік кредит беру көлемінің төмендеуі байқалды, бұл көптеген факторлардың әсерімен байланысты, олардың ішінде кредиттік тәуекелдердің ұлғаюы және кредиттік портфельдер сапасының нашарлауы.

Қазақстанда 2010-2014 жылдар аралығында жұмыс істемейтін қарыздардың үлесі банктердің жиынтық кредиттік портфелінің 21-ден 32% — ын құрады [1]. Жұмыс істемейтін қарыздардың жоғары көлемі банктерге резервтерді ұлғайтуға, активтерді орналастырудың баламалы тәсілдерін іздеуге мәжбүр етті. Бұдан басқа, ол банк секторының несие ресурстарын шоғырландыруда және экономиканы несиелендіруде мүмкіндіктерін төмендетті. Демек, Қазақстанның банк секторын одан әрі дамыту жұмыс істемейтін қарыздардың жоғары деңгейі, кредиттік тәуекелдердің өсуі, отандық банктердің кредиттік белсенділігінің төмендеуі проблемаларын шешуге тікелей байланысты.

Осыған байланысты кредиттік процесті жетілдіру жолдарын, кредиттердің қайтарымдылығын қамтамасыз етудің әртүрлі факторларын талдау және болжау әдістерін кешенді зерттеу және әзірлеу қажеттілігі туындайды.

Қазақстанның Екінші деңгейдегі банктерінің кредиттердің қайтарымдылығын қамтамасыз ету жөніндегі қызметін ұйымдастыру жүйесін кешенді зерттеу үшін Қазақстандағы банктік кредиттеудің қазіргі жай-күйі талданды, сондай-ақ кредиттердің қайтарымдылығын айтарлықтай әсер ететін факторлар анықталды.

Қазақстан Республикасы банк жүйесінің жиынтық активтері мен кредиттерінің көрсеткіштері 1-суретте көрсетілген.

2008-2015 жж. аралығындағы Қазақстанның банк жүйесінің жиынтық активтері мен кредиттері

1-сурет-2008-2015 жж. аралығындағы Қазақстанның банк жүйесінің жиынтық активтері мен кредиттері [2]

Қазіргі кезеңде Қазақстанда банктік кредит беру көрсеткіштеріне талдау жасай отырып, 2010 жылы қазақстандық банктер ұлттық экономикаға кредит беру көлемін төмендегенін атап өтуге болады.

Банктік кредит беруді қысқартудың негізгі себептеріне мыналарды жатқызуға болады: банктер жүргізетін қайта құрылымдау және өз кредиттерін баланс үшін есептен шығару; банктерде Сыртқы қарыз алуды қайта қаржыландыру бойынша қиындықтар туындауы; экономикалық күтулердің белгісіздігі аясында кредиттік тәуекелді қабылдау бөлігінде банктердің консервативті кредит саясаты; елдегі ЖІӨ-нің өсу қарқынының баяулауы; халық табысының төмендеуі; банктер қоржынындағы сапасыз кредиттердің жоғары деңгейі; нақты сектор мен халық тарапынан кредиттер бойынша төлем қабілетсіздігі.

Қазақстанның екінші деңгейдегі банктерінің (ЕДБ) экономиканы несиелендіруі 2008-2010 жылдары үш жылдан кейін 2011 жылдан бастап ЕДБ экономикасына кредит беру көлемінің өсуінің оң серпіні байқалды. Егер 2010 жылы несие беру қарқынының төмендеуі байқалса, 2011 жылы несие белсенділігі толығымен қалпына келтірілді. Бұл ретте, 2011 — 2012 жылдары банктік несиелендірудің ұлғаюына біріншіден, мемлекеттің жалпы жүйелік тұрақтандыру шаралары ықпал еткенін атап өткен жөн.

Алайда, өсім ең алдымен «БТА Банкі» АҚ есебінен қамтамасыз етілді, ол есептен шығарылған кредиттерді балансқа қайтаруды жалғастырды. Екіншіден, несие қоржынының ұлғаюының нәтижесі банктердің күрделі қаржы жағдайына тап болған клиенттерді қолдау үшін жүргізген әлеуметтік-бағытталған іс-шаралары болып табылады. Осылайша, қарыз алушылар қарызды қайта құрылымдаудың мынадай тәсілдерін пайдалана алады: кредит беру мерзімін ұлғайту, ай сайынғы төлем мөлшерін уақытша азайту, төлем бойынша мерзімін ұзарту, қарыз бойынша сыйақы ставкасын төмендету, болашақ кезеңдерге берешек сомасын бөлу және жоғарыда аталған схемалардың кез келгені әрбір қарыз алушы үшін жеке қолданылған айыппұл санкциялары мен өсімпұлдарды төлеуге ұсынбау. Тиісінше, банк клиенттері мен жалпы ел халқы үшін осындай жеңілдететін жағдайлар есебінен жаңа кредиттерге, әсіресе тұтынушылық кредиттерге деген сұраныс өсті.

Банк несиелері көлемінің ұлғаюы 2014 жылдың сәуіріне дейін жалғасты. Келесі кезеңде банктік кредит беру көлемінің төмендеу үрдісі байқалады. Бұл ретте жиынтық Банк активтері көлеміндегі кредиттердің үлес салмағы 2014 жылдың басына 86,1% — дан 2015 жылдың қыркүйегіне 69,9% — ға дейін төмендеді.

2015 жылғы тамыз айының соңында ЕДБ жиынтық несие қоржынының көлемі 9,3% – ға артты. Абсолюттік мәнде өсім 1158,0 млрд.теңгені құрады, оның көзі негізінен шетел валютасындағы қарыздар бойынша бағамдық айырма болды.

Банк секторының даму көрсеткіштерін ЖІӨ көлемдерімен салыстыра отырып, мыналарды атап өтуге болады. 2008 жылдан бастап ЖІӨ — дегі банктік кредиттер үлесінің төмендеу үрдісі, 2012 жылдан бастап баяу өсу үрдісі байқалды (2-сурет). 2013 жылы банк секторы кредиттерінің ЖІӨ-ге қатынасы 2005 жылдың деңгейіне жетті.

2007-2014 жылдар кезеңіндегі Қазақстанның өнеркәсіп өндірісінің көлеміне ЕДБ кредиттерінің және ЕДБ кредиттерінің өнеркәсіп салаларына қатынасы

2-сурет-2007-2014 жылдар кезеңіндегі Қазақстанның өнеркәсіп өндірісінің көлеміне ЕДБ кредиттерінің және ЕДБ кредиттерінің өнеркәсіп салаларына қатынасы [2]

ЖІӨ-ге қатысты кредиттер деңгейі, оның мәні 2009 жылы 45% — ы жеткілікті төмен болды, қазіргі уақытта 32% — дан кем. Яғни банктердің кредиттік белсенділік деңгейінің төмендеуі байқалады, ол көбінесе теңгерілмеген кредит беруге, несие қоржынын әртараптандырудың төмендігіне, қысқа мерзімді қорландыруға, экономиканың нақты секторында кредиттік тәуекелдің жоғары шоғырлануына байланысты.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *