Қазақстандағы мемлекеттік аудит туралы мәлімет

Қазақстандағы мемлекеттік аудит: қазіргі заманғы экономика үшін жаңа міндет.

Бюджеттік жоспарлау, сондай-ақ бюджеттің атқарылуы мәселелері біздің еліміз үшін өзекті болып қалуда. Әлемдік дағдарыс жағдайында мемлекеттік кірістер мен шығыстардың барлық жүйесін қайта қарау, бюджеттің кіріс бөлігін кеңейту, салық саласының ашықтығын арттыру, шығыстарды оңтайландыру, бюджет қаражатын тиімсіз пайдалануды болдырмау қажет. Бюджет алушылардың қаржылық тәртібін қамтамасыз етуге арналған мемлекеттік қаржылық бақылау органдарына ерекше рөл беріледі.

У. Черчилльдің «кез келген дағдарыс – бұл жаңа мүмкіндіктер» сөзі Мемлекет басшысының 2015 жылғы 30 қарашадағы «Қазақстан жаңа жаһандық шындықта: өсу, реформалар, даму» Жолдауында белгіленген елдің одан әрі әлеуметтік-экономикалық дамуының басым бағыттарын толық көлемде көрсетеді. Және биылғы Жолдау-ерекшелік емес.

Шынында да, бұл басты стратегиялық құжаттың негізгі ерекшелігі күрделі геосаяси жағдай жағдайында отандық экономиканың өсуінің жаңа көздерін іздестіру болып табылады. Маңызды стратегиялық құжат елдің ұзақ мерзімді перспективада одан әрі дамуына бағытталған ауқымды бағдарламаларды іске асыру жөніндегі маңызды міндеттерді қамтиды. Ұлт Көшбасшысы дағдарысқа қарсы және құрылымдық өзгерістердің бес бағытын алға қойды. Әңгіме қаржы секторын тұрақтандыру, бюджет саясатын оңтайландыру, экономикалық бәсекелестікті жекешелендіру және ынталандыру, жаңа инвестициялық және әлеуметтік саясат туралы болып отыр. Мемлекеттік меншікті ауқымды жекешелендіруді жүргізу, капиталдарды заңдастыру, еркін бәсекелестік үшін қолайлы жағдайлар жасау, банкроттық рәсімін жеңілдету жөніндегі шаралар кешені анықталды [1].

Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан мемлекеттік қаржылық бақылау жүйесін реформалау, озық халықаралық тәжірибеге сәйкес мемлекеттік аудитке көшу оған мемлекеттің қаржы ресурстарын сапалы басқаруды қамтамасыз ету жөніндегі жаһандық қондырғыларға барынша сәйкес келуге мүмкіндік береді. Пәрменді қаржылық бақылау – елдің одан әрі дамуы мен халықтың әл-ауқатын жақсартудың қажетті шарты. Бұл маңызды функцияның өзгеруі-мемлекеттік сектордың тиімділігін арттырудың нақты қадамы.

Халықаралық тәжірибе мемлекетте биліктің әртүрлі деңгейлерінде бақылаушы органдар, негізінен, бюджет-қаржы саласында өте тиімді жұмыс істейтінін куәландырады. Нақты елде қалыптасқан мемлекеттік қаржылық бақылаудың қолданыстағы жүйесі мемлекет дамуының тарихи аспектілеріне байланысты өз ерекшеліктері бар [3]. Сонымен қатар, әлемдік тәжірибеде мемлекеттік қаржылық бақылау органдары бұрыннан демократиялық қоғамның ажырамас құрамдас бөлігі және қоғамдық қаржы қаражатын басқарудың міндетті элементі болды. Демек, мемлекеттік қаржылық бақылауды жүзеге асырудың және оның жұмыс істеуінің әлемдік тәжірибесін зерделеу біздің ел үшін айтарлықтай үлкен қызығушылық тудырады [4].

Бүкіл әлемде жалпыға бірдей қабылданған мемлекеттік және муниципалдық қаржылық бақылау функцияларының қатарына мыналар жатады: — бюджет қаражатының түсуін бақылау; бюджет қаражатының жұмсалуын бақылау; мемлекеттік және муниципалдық меншіктің пайдаланылуын, оны жекешелендірудің, мемлекет меншігіне алудың жүргізілуін бақылау; мемлекеттік және муниципалдық бюджеттен тыс қорлардың пайдаланылуын бақылау; банктер мен өзге де Кредиттік мекемелердегі бюджет және бюджеттен тыс қорлар қаражатының қозғалысын бақылау.; салық салу бойынша жеңілдіктер мен алынған дотацияларды пайдаланудың тиімділігі мен заңдылығына бақылау жасау; қаржылық бұзушылықтар мен теріс пайдаланудың жолын кесу [5].

Бүгінгі күні дамыған елдерде мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының көпшілігі тиімділік аудитін мемлекеттік бюджеттік бақылауды жүргізудің маңызды әдістерінің бірі ретінде кеңінен пайдаланады. Оның маңызды мақсаты қолда бар мемлекеттік ресурстарды пайдаланудан әлеуметтік маңызы бар нәтижені, мысалы, халықтың денсаулығы мен өмір сүру сапасын жақсарту, білім беру сапасын арттыру немесе қылмыс деңгейін төмендету түрінде анықтау болып табылады. Бірқатар дамыған елдерде жоғары қаржы бақылау органдарының тексерулерінің жалпы санындағы тиімділік аудитінің үлесі 50 % — дан асады [6].

Қалыптасқан экономикалық жағдай мен ресурстардың шектелуі жағдайында мемлекеттік бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігін арттыру бірінші кезектегі міндет болып отыр. Бұл ретте қоғамның игілігі үшін бюджет ресурстарын ұтымды пайдалануға ықпал ететін қаржылық бақылау органдарына ерекше рөл беріледі. Сонымен қатар, бүгінгі күні қолданыстағы мемлекеттік қаржылық бақылау жүйесі тек алдын алуға емес, постфактум бюджет қаражатын пайдаланудың бұзылуын анықтауға бағытталған. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 12 қарашадағы № 392-V «мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы» заңы ең озық әлемдік тәжірибе негізінде мемлекеттік аудиттің кешенді жүйесін құруға бағытталған. Заң мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылауға байланысты қоғамдық қатынастарды реттейді, мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдарының өкілеттіктері мен қызметін ұйымдастыруды анықтайды [7].

Мемлекеттік аудиттің мақсаты бюджет қаражатын, мемлекет активтерін және квазимемлекеттік сектор субъектілерін басқару мен пайдаланудың тиімділігін арттыру болып табылады. Қазақстанда мемлекеттік аудит қаржылық есептілік аудитіне, тиімділік аудитіне,сәйкестік аудитіне бөлінеді. Дамыған елдердегі мемлекеттік аудит туралы жоғарыда келтірілгендей, мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының көпшілігі мемлекеттік бюджеттік бақылауды жүргізудің маңызды әдістерінің бірі ретінде тиімділік аудитін кеңінен пайдаланады,ал Қазақстанда барлық 3 типті қолдану күтілуде.

Мемлекеттік қаржылық бақылаудың отандық жүйесінің трансформациялық процестері уақыт ағымымен сипатталады. Осы процестер шеңберінде қалыптастырылатын қағидалар мен тетіктер оған экономика саласындағы серпінді, ұлттық мүдделерге барабар болуға мүмкіндік береді.Тұтастай алғанда, мемлекеттік аудит қандай да бір сәйкессіздіктерді айқындай отырып, мемлекеттік қаржы ресурстарын пайдаланудың себептерін, резервтерін және әлеуетін барынша бере отырып, тиімділікпен анықтайды. Заң жобасы мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылау жүргізуге бірыңғай талаптарды айқындауды көздейді, бұл бақылау органдарының жұмысын жүйелендіру үшін өте маңызды. Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау стандарттарын мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдары, мемлекеттік аудит жүргізуге тартылған жеке және заңды тұлғалар қолдануға міндетті [8].

Мемлекеттік аудитті енгізу жолымен» жүйені қайта жүктеу » көптеген проблемалық мәселелерді шешуге мүмкіндік беруі тиіс. Нәтижесінде бұл қазіргі басқару жүйесін толыққанды бағалауға және оны одан әрі тиімді дамыту жөніндегі бағыттарды айқындауға әкеледі.

Мемлекет басшысы н. Назарбаевтың Жолдауы Қазақстанның жаңа экономикалық саясатына арналған Нұрсұлтан Назарбаев әлемдегі қалыптасқан күрделі жағдай жағдайында елдің одан әрі экономикалық дамуы үшін маңызды кезең ашады. Жаһандық экономикалық дағдарыстың кезекті толқыны қарсаңында Жолдау таяу болашақта қоғамның даму қауіп-қатерлеріне және әлеуетті тәуекелдеріне алдын ала жауап болып табылады. Жаңа экономикалық саясат әлемдік экономиканың жағымсыз үрдістерінің әсерін еңсеруге ғана емес, сонымен қатар таяу онжылдықта туындайтын қауіп-қатерлерді ескере отырып, біздің еліміздің кешенді дамуына да бағытталған.

Мемлекет басшысы барлық белгіленген міндеттерді қосымша қаржы ресурстарынсыз табысты іске асыру айтарлықтай қиын екенін атап өтті. Сондықтан да елдің Ұлттық қорынан қосымша қаражат бөлу туралы шешім қабылданды, өйткені қазіргі жағдайда бұл қаражатты барлық қазақстандықтардың игілігі үшін пайдалану қажеттігі туындап отыр. Сыртқы нарықтардағы жағдай қолайлы, ал мұнай мен экспорттық өнімнің бағасы жоғары болған жылдары Қазақстан Ұлттық қорға өз шикізатын өндіруден және сатудан түскен табысты үнемдеді. Осының арқасында бүгінде біздің еліміз мықты қаржылық «қауіпсіздік жастығына» ие және жинақталған қаражат есебінен жобаларды іске асыруға мүмкіндігі бар.Қаражаттың едәуір көлемін жаңа кәсіпорындар құруға, жол салуға, әлеуметтік жалға берілетін тұрғын үй салуға, апатты мектептер мен үш ауысымды оқыту проблемаларын шешуге, денсаулық сақтау, білім беру, Ауыл шаруашылығын дамыту бағдарламаларын одан әрі іске асыруға және басқа да мақсаттарға бағыттау жоспарланып отыр. Осы міндеттердің барлығы-біздің азаматтарымыздың әл-ауқатының кепілі және мемлекет тарапынан оларға қамқорлық көрсету. Осыған байланысты ел Президенті Н. Назарбаев Назарбаев бюджет алушылардың алдына екі негізгі міндет қояды – салынған бюджет қаражаттарынан қайтарымды арттыру және халық алдындағы барлық әлеуметтік міндеттемелерді қамтамасыз ету. Бұл ретте Мемлекет басшысы қаражаттың тиімді жұмсалуын қатаң бақылау қажеттігіне баса назар аударады. Бұл жағдайларда мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының рөлі, сондай-ақ бюджет қаражатын жұмсаудың ашықтығын, оларды пайдаланудың нәтижелілігін қамтамасыз ету және осыған байланысты елде қаржылық тәртіпті нығайту жөніндегі міндеттерді іске асыру үшін жауапкершілік артады. Сонымен қатар, бұл жасалған қаржылық бұзушылықтарды анықтау жөніндегі бақылау функцияларын олардың алдын алу мен алдын алуға қайта бағдарлауды талап етеді. Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдарының функциялары тәуекелдерді басқару жүйесін қолдануға, Талдамалық құрамдас бөлікті күшейтуге және бұзушылықтардың алдын алуға бағытталуға тиіс. Мемлекеттік аудиттің басты міндеті бұзушылықтардың алдын алу және ден қою шараларын қабылдау.Мемлекеттік қаржылық бақылау жүйесінің мемлекеттік аудитке көшуі республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетіне халықаралық танылған стандарттардың талаптарына сәйкес өз қызметінде екпіндерді Талдамалық құрамдас бөлікке ауыстыра отырып, өз қызметін неғұрлым тиімді және сапалы жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамаларын толық қолдай отырып, Есеп комитеті жоғары қаржы бақылау органы ретінде барлық күш-жігерді жаңа Жолдауды жүзеге асыруға, Ұлт Көшбасшысының жаһандық және өршіл ойларын тиімді іске асыруға бағыттайды[9].

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *