Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамыту

Қазақстан дәстүрлі түрде агроөнеркәсіп елі болды, ал тың жерлерді игеру оны жалпы одақтық еңбек бөлінісінде ірі астық және ет өндірушілердің біріне айналдырды.

Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік кезеңінде елдің агроөнеркәсіптік кешенінде айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізілді: нарықтық қатынастар негізінде өндірістің тұрақты өсуі байқалады, Еңбек өнімділігі мен өнімділігі ұлғаюда, негізгі қорларды жаңарту және саланың инфрақұрылымын қалпына келтіру жүргізілуде, негізгі азық-түлік өнімдері бойынша Өзін-өзі қамтамасыз етуге қол жеткізілді, дәнді, майлы дақылдар, балық аулау өнімдері экспортының айтарлықтай өсуі болды.

Елдің дамудың жаңа кезеңіне кіру бағыттарын айқындай отырып, Қазақстан Республикасының Президенті өз Жолдауларында Қазақстан экономикасының барлық салаларында жан-жақты жедел жаңғырту міндетін бірнеше рет қойды.

Ауыл шаруашылығы Қазақстан экономикасының негізгі салаларының бірі болып табылады. Аграрлық сектордың даму деңгейі әрдайым қазақстандық қоғамның экономикалық және қоғамдық – саяси тұрақтылығының айқындаушы факторы ретінде әрекет етіп келеді.

Ауыл экономикасын көтеру мақсатында соңғы он жылда қаржы ресурстарымен бекітілген АӨК және ауылды дамыту және қолдау бойынша мемлекеттік және салалық бағдарламалар қабылданды.

Республика экономикасын дамытудың басым бағыттарының бірі бола отырып, ауыл шаруашылығының зор әлеуеті мен үлкен резерві бар. Қазақстанның түрлі климаттық жағдайлары қалыпты жылу белдеуінің барлық дерлік дақылдарын өсіруге және мал шаруашылығын дамытуға мүмкіндік береді.

Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК) — ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру мен қайта өңдеуге және одан түпкілікті тұтынушыға жеткізілетін өнім алуға бағытталған экономиканың бірнеше салаларын біріктіретін ірі салааралық кешен. Бұл ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салаларын қамтитын, ауыл шаруашылығы өндірісімен тығыз байланысты, ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауды, сақтауды, қайта өңдеуді, оны тұтынушыларға жеткізуді жүзеге асыратын,Ауыл шаруашылығын техникамен, химикаттармен және тыңайтқыштармен қамтамасыз ететін, ауыл шаруашылығы өндірісіне қызмет көрсететін ел экономикасы салаларының жиынтығы.

Агроөнеркәсіптік кешен төрт саланы қамтиды:

Ауыл шаруашылығы-Өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығы, фермерлік шаруашылықтар, жеке қосалқы шаруашылықтар және т. б. қамтитын АӨК өзегі.
Ауыл шаруашылығын өндіріс құралдарымен және материалдық ресурстармен қамтамасыз ететін салалар мен қызметтер: трактор және ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, минералдық тыңайтқыштар, химикаттар өндіру және т. б.
Ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеумен айналысатын салалар: тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп үшін шикізатты бастапқы өңдеу жөніндегі салалар.
Инфрақұрылымдық блок-ауыл шаруашылығы шикізатын дайындаумен, тасымалдаумен, сақтаумен, тұтыну тауарларын сатумен, ауыл шаруашылығы үшін кадрлар даярлауды, АӨК салаларында құрылыс салуды айналысатын өндіріс.
Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі жағдайды жалпы талдау мынаны көрсетті:

Қазақстанның аграрлық секторы келесі сипаттамаларға ие:

ауыл шаруашылығы мақсатындағы жердің жалпы көлемі – 222,6 млн. га., оның ішінде 24 млн. га (85 %);
ауыл халқының саны-7.3 млн. адам немесе ел халқының жалпы санынан 47,2 % ;
топырақ және өсімдік жамылғысының көлденең және тік аймақтануы күрт байқалады. Орман-дала және дала аймақтарында барлық жерлердің 10% — ы, шөлейт және шөлейт аймақтарда-шамамен 60% — ы, тау облыстарында-шамамен 5 %;
елдің барлық егіншілік аймақтары жылдық жауын – шашынның аздығымен сипатталады-150-320 ММ.;
теңізге шығудың болмауы, бұл сыртқы нарықтарға қол жеткізу үшін елеулі қиындықтар туғызады;
маусымаралық кезеңде қант, өсімдік майы, құс еті , көкөністер мен жемістер сияқты өнімдер түрлерін қоспағанда, тамақ өнімдерінің көпшілігін қамтамасыз етудің өзін-өзі қамтамасыз етілуі;
солтүстік өңірлердің дәнді дақылдар мен мал шаруашылығын өсіруге мамандануы; суарудың елеулі маңызы бар оңтүстік өңірлер өсірілетін дақылдардың (дәнді, майлы, жеміс-жидек дақылдары, көкөністер, мақта);
мал шаруашылығы саласы Қазақстан үшін дәстүрлі болып табылады, бұл ретте малдың 90% — ы халықтың үй шаруашылықтарында жатыр;
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау әлемнің көптеген елдеріне тән. Алайда мамандар оның әр түрлі нысандары мен мақсаттарын белгілейді. Мәселен, индустриялық экономикасы жоғары дамыған мемлекеттер ұлттық азық-түлік тауарларының бәсекеге қабілеттілігін және ауылдық аумақтарды дамытудың тұрақтылығын қолдауға ұмтылады. Яғни келіп түсетін дотациялар, субсидиялар мен жеңілдіктер нарықтық өзін-өзі реттеуді талап етілетін нәтижелілікпен қамтамасыз ете алмайтын міндеттерді шешеді

Экономикасы өтпелі елдерде ауыл шаруашылығына деген көзқарас өзгеше. Мұнда өндірісті қайта құрылымдау және жедел жаңғырту міндеттері қойылып, ол әлемдік нарық талаптарына сәйкес келеді және осы елдердің халқын қолжетімді азық-түлікпен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз ете алды.

Қазақстанда агроөнеркәсіптік кешенді қолдау және дамыту бойынша 2013-2020 жылдарға арналған «Агробизнес-2020» бағдарламасы әзірленді, «Мемлекет Басшысының 2012 жылғы 14 желтоқсандағы «Қазақстан – 2050 «Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру жөніндегі шаралар туралы»Қазақстан Республикасы Президентінің 2012 жылғы 18 желтоқсандағы № 449 Жарлығына сәйкес.

Бұл бағдарламада Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республикасында агроөнеркәсіптік кешенді дамыту жөніндегі 2013 — 2020 жылдарға арналған «Агробизнес-2020» бағдарламасын қаулы етті»;

Бағдарламаның мақсаты Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешені (АӨК) субъектілерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін жағдайлар жасау болып табылады. Қойылған мақсатқа сәйкес келесі міндеттер әзірленді: АӨК субъектілерін қаржылық сауықтыру; АӨК субъектілері үшін тауарлардың, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің экономикалық қолжетімділігін арттыру; Өсімдік шаруашылығындағы тауарлардың, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің экономикалық қолжетімділігін арттыру; астық сақтау жөніндегі қызметтердің физикалық қолжетімділігін арттыру; АШТӨ үшін судың экономикалық қолжетімділігін арттыру.; мал шаруашылығында және тауарлы балық шаруашылығында тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің экономикалық қолжетімділігін арттыру; ауыл шаруашылығы шикізатын терең қайта өңдеу өнімдерін өндіру үшін тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің экономикалық қолжетімділігін арттыру; қаржы қызметтерінің экономикалық қолжетімділігін арттыру; басым инвестициялық жобаларды іске асыру шеңберінде тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігін арттыру; білім беру қызметтерінің, аграрлық ғылым нәтижелерінің және консультациялық көрсетілетін қызметтердің экономикалық қолжетімділігін арттыру.

АӨК субъектілерін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйелерін дамыту: фитосанитариялық қауіпсіздік жүйесін дамыту; Ветеринариялық қауіпсіздік жүйесін дамыту. АӨК мемлекеттік реттеу жүйесінің тиімділігін арттыру: ауыл шаруашылығына агрохимиялық қызмет көрсету тиімділігін арттыру; АӨК субъектілерін ақпараттық қамтамасыз ету жүйелерін дамыту; ауыл шаруашылығы дақылдарын мемлекеттік сорттық сынау тиімділігін арттыру; АӨК субъектілері үшін мемлекеттік қызметтер көрсету жүйесін дамыту; суармалы жерлердің мелиоративтік жай-күйін мониторингілеу және бағалау тиімділігін арттыру; ауыл шаруашылығында техникалық реттеу жүйесін дамыту; АӨК-де мемлекеттік бақылау және қадағалау жүйесінің тиімділігін арттыру; Органикалық ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісін және айналымын дамыту үшін жағдайлар жасау; ауыл шаруашылығы кооперациясын дамыту; агроөнеркәсіптік кешен саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту.

Бағдарламаны іске асыруға республикалық және жергілікті бюджеттерде көзделген жалпы шығыстар 3122,2 млрд теңгені құрайды, оның ішінде::

2013 жыл-339,7 млрд. теңге; 2014 жыл-466,0 млрд. теңге; 2015 жыл — 322,7 млрд. теңге;
2016 жылы-340,7 млрд. теңге; 2017 жылы-383,5 млрд. теңге; 2018 жылы — 406,9 млрд. теңге;
2019 жыл-414,3 млрд. теңге; 2020 жыл — 448,4 млрд. теңге
Агроөнеркәсіптік кешеннің даму деңгейі көбінесе елдің экономикалық және азық-түлік қауіпсіздігі деңгейін анықтайды.

Топырақ-климаттық, әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың әртүрлілігі, тарихи қалыптасқан ауыл шаруашылығы өндірісін табиғи-экономикалық аймақтар бойынша орналастыру мен мамандандыру қазақстандық өңірлердің АӨК даму деңгейлерінің айтарлықтай саралануына себепші болады және ел экономикасының осы маңызды секторының даму стратегиясын әзірлеу кезінде олардың ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Бұл ретте өңірлік агроөнеркәсіптік кешенді дамыту стратегиясы бірінші кезекте Агроөнеркәсіптік өндірісті жүргізудің тұрақтылығын және өңірді ауыл шаруашылығы өнімдерімен, шикізатпен және азық-түлікпен қамтамасыз ететін өндірістік әлеуетті ұтымды пайдалану есебінен экономиканың аграрлық саласындағы өніміне төлем қабілеті бар сұранысты неғұрлым толық қанағаттандыруға бағытталуы тиіс.

Агроөнеркәсіптік кешенді өңірлік дамыту стратегиясының функцияларына бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етуді, ресурстарды бөлуді, басымдықтар мен негізгі мақсаттарды таңдауды, өңірдің (кәсіпорынның) күшті жақтарын капиталдандыруды және оның әлсіз жақтарын еңсеруді жатқызуға болады.

Нарықтық экономика жағдайында өңірлік АӨК-ні дамыту өзіне пайда алуды, тұрақты қаржылық жағдайды, халықты қолайлы баға бойынша тамақ өнімдерімен сенімді жабдықтауды, сондай-ақ саланың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін стратегиялар шеңберінде қабылданған аграрлық саясатқа сәйкес жүзеге асырылуы мүмкін.

Кез келген стратегияның негізінде нарықтағы бәсекелестік Күшін еңсеруге және тұтынушыларды тартуға мүмкіндік беретін бәсекелестік артықшылықтар жататынын атап өткен жөн. Бәсекелестік артықшылықтарға өңірдің ерекшелігіне байланысты әртүрлі формалар ие болуы мүмкін, бірақ оларға негізгі күш жұмсау қажет.

Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекелестік артықшылықтарын талдау әртүрлі объективті себептерге байланысты олар дәстүрлі тиімсіз экономикалық жағдайларда тұр деп айтуға негіз береді:

ауыл шаруашылығы өнімдерінің басым бөлігі тез бұзылатын болып табылады;
өндірілетін өнім бағасының өсуі көбінесе оның төлем қабілеттілігімен шектеледі;
өнім ассортименті бірдей, бұл сала ішінде бәсекелестікті күшейтеді;
Өсімдік шаруашылығы саласын стратегиялық дамыту мыналарды қамтуы тиіс: өндірістің негізгі құралы және әрбір өңірдің ұлттық игілігі ретінде топырақтың құнарлылығын сақтау және ұдайы өндіру; ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру: (алқап, тұқым, тыңайтқыштар және т.б.); әрбір өңірде агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың техникалық-технологиялық деңгейін арттыру.

Мал шаруашылығы саласын стратегиялық дамыту мыналарға негізделуі тиіс: жұмыс істеп тұрғандарын қайта жаңарту және жабық жұмыс режимін қамтамасыз ететін жаңа үлгідегі кешендер құру жолымен мал шаруашылығы салаларын дамыту; сүтті және етті мал шаруашылығын басым дамыту.

Агроөнеркәсіптік кешенді жетілдіру мен жаңғыртудың негізгі шараларына біз жатқыздық: үлкен шығындарды талап ететін жаңғырту үшін мемлекеттік және жеке қаражатты да тарту қажет; қаржыландырудың негізгі көзі мемлекеттік бағдарлама болуы мүмкін; жаңа енгізілімдерді енгізу кезең-кезеңімен жүргізілуі тиіс, яғни өндірістік қуатты арттыру, өнімнің өзіндік құнын төмендету, өндірістің материалдық шығындарын біртіндеп үнемдеу, өйткені жаңалықтарды енгізу бойынша дайындық жұмыстары жүргізіліп жатыр; жаңа енгізілімдерді енгізу процесін ұйымдастыру.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *