«Қазақ философиясы қандай философия?» деген сұраққа Ғұмар Қараштың «Өмір пәлсапасы» деген бір өлеңімен қысқа жауап беруге болады:

Мысалы мынау жалған бір жел қайық,
Қылт етіп, қия бассаң кетер тайып.
Таяныш тұрағы жоқ болғаннан соң,
Бұлайша мысал етсек болар лайық.
Таянып тұрақсызға көңіл қойып,
Жүрмеңіз мәңгілікті жұртқа сайып.
Тіршілік бес күн небар тиген еншің
Пайдалан мейлінше қанат жайып.
Аз еншің, өкінішті жолға шашпа,
Келуі қайта айналып алмағайып.
Қалмайды ізі-жолың бұ жиһанда,
Кеткен күн тағдыр суы жуып, шайып.
Нені іздеп келіп едің, қайда кеттің,
Бұл жұмбақ шешуі жоқ таңғажайып.
Анық сол: атқан таңдай әзі ғұмыр
Уақыты бітсе кетер әлі ақ байып.

(Ғұмыр Қараш. Замана. – Алматы: Ғылым, 1994. 122 б.). Ойшыл дүниені жел қайыққа теңейді. Орынды емес пе? Дүние – тұрақсыз, аумалы-төкпелі, бір күйде болмайды. Тұспалдап, мысалдап сөйлеу философияда да орын алады. Мәңгілік ғұмыр жоқ: «тіршілік бес күн небар тиген еншің», сол қамшының сабындай қысқа ғұмырды қалай өткізу керек, немен толтыру керек? «Нені іздеп келіп едің?» Өмірдің мәнін, мұратын адамның есіне салып отыр ойшыл ақын.

ХХ ғасырда «экзистенциализм», «экзистенциалдық философия» деген ұғымдар кең тарады. Көпшілік мұндай философия, философиядағы мұндай тенденция тек біздің заманымызда орын алған деп есептейді. Шындығында, экзистенциалдық мәселелер философияда ежелден бері қойылып, қарастырылып келеді. Шығыста – буддизмде, батыста – грек, рим философиясында экзистенциалдық мәселелер қарастырыла бастаған. Мұндай мәселелер арнаулы философиялық еңбектердің ғана емес, ауыз, жазба әдебиетінің, діни кітаптардың, аңыз-әңгімелердің, шешендік сөздердің, ақындар айтысының, мақал-мәтелдердің арқауы болып келеді: жан мен тән, өмір мен өлім, өмірдің мәні, өмірдің ауыртпалықтары – нәпсі, ләззат, азап, уайым, жалғыздық, үрей, арамдық, зұлымдық, тағдыр, құлдық, бақыт, бақытсыздық, ар, ұят, жігер, намыс, сенім, қанағат, ізгілік, т.т. Осы мәселелер төңірегінде ойланбаған қазақ данасын табу қиын. Қорқыт пен Иассауидің, жыраулардың толғауында, Ыбырай мен Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінде, Шәңгерей мен Ғұмар Қараштың, Мағжан Жұмабаевтың өлеңдерінде осындай өмір алға тартқан мәселелер жырға қосылады, сөз болады.

Қазақ даналарының қай-қайсысы да – сөзі мен ісінде, адамшылығы мен өмір салтында алшақтық болмаған тұтас, кесек тұлғалар. Философияда қашанда осындай тұтастық бағаланады. Даналар өздерінің болмыс-бітімін, шама-шарқын, парызы мен борышын абайлап, бар өмірін, дарынын, күш-жігерін сол азаматтық борышын ақтауға сарқа жұмсаған. Асан Қайғыны алып қарайық. Көшпенділердің ішінен шыққан философ, өмірдің, дүниенің, адамның түпкі мәнін терең ұққан кемеңгер ойшыл, халық үшін қам жеген көсем, суырып салма ақын. Бұхар жырау, тарихшы Манаш Қозыбаев тауып айтқандай, «сайын даланың данасы», хандар сыйлап, ақыл сұраған кемеңгер, көмекейі бүлкілдеп, сөйлегенде аузынан жыр төгілген ақын, хан екен деп райынан қайтпаған, айта жағын айтып өткен ержүрек жырау, сұңғыла дипломат, қайраткер. Махамбет – шешен, «аса жұртты меңгерген көсем», әрбір сөзі ұранға айналған жалынды жырау, елі үшін егескен «еңіреген ер». Айта кету керек – ғалымдық дәреже кітаппен де, оқумен де келеді. Ғалым болу үшін көп әріге барудың қажеті жоқ, үйде отырып та кітапқа шұқына беруге болады. Кант өзінің Кенигсбергінен ұзап алысқа бармапты; сөйтіп те әлем таныған ғалым философ болды. Ал дана болу үшін ғылым-білім жеткіліксіз, даналық тар аяға сыймайды, оған өріс, кеңістік керек; даналық өмірдің қызығы мен шыжығын, ащысы мен тұщысын, рахаты мен бейнетін түсінуден туады. Ғұмар Қараш кім еді? Ағартушы, ұстаз, көрнекті ақын, ойшыл-философ, публицист. Ыбырай мен Абайдың атқарған істерін, халқына, ұрпақтарға тигізген әсерін, қай салада, қалай, қайтіп көрінгенін білмейтін қазақ жоқ шығар. Қазақ философиясы, сонымен, біздің ойымызша, нағыз экзистенциалдық философия.

Қазақ философиясының экзистенциалдық сипатын аша түсетін кейбір мәселелерге, ұғымдарға тоқтала кетейік. Қазақ ойлауындағы өзекті мәселелер өмір мен өлім хақында. Бір қызығы – қазақ даналығында бұл экзистенциалдар бірге, қатар қарастырылып отырады. Өмір адам үшін – ауыр сынақ; сол сияқты тіріге де, өліге де өлім де – сынақ; тіріге – тірлігі үшін: тірлігінде мән-мағына бар ма, жоқ па? өліге – артында ізі қалмаса, не үшін жер басып жүрді екен? «Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген мақал бар. Өткен адамның ізін басу, ісін жалғастыру, жамандығын жасырып, жақсылығын асыру – кейінгі ұрпақтың міндеті. Қазақ өлген адамды жамандауға тыйым салады. Өлген адам жөнінде айтсаң, жақсылығын айт, айта алмасаң, үндеме. Қоңқа би бірде қасына жас Төлені ертіп, жол жүріп келе жатады. Бір жерде көп адам жиналып, өлген адамды қойғалы жер қазып жатады. Қоңқа би Төлені жіберіп, жиналған топтан сұра дейді: – Көметіндері өлген адам ба, тірі адам ба екен? Баланың сұрағына азалы топ наразы болып, «не шатып тұрсың?» – деп біреуі жекіреді. Сонда бір ақсақал: – Баланың сөзінде мән бар, оны сұратып тұрған қария тегін адам емес екен, содан жөнін сұрайық, – деп қарияны алдыртады. Қоңқа биден сұрағының мәнісін сұрағанда, ол: – Ә, оны дұрыс сұрайсыңдар. Тірі адам ба дегенім – артында өзіндей болатын бала-шағасы бар ма, ас-су беретін мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі адам ба дегенім – өзіндей болып өсетін артында бала-шағасы жоқ болса, ас-суын беретін мал-жаны жоқ болса, мұның аты шын өлік, шырақтарым. Осының қайсысы екенін білгім келіп еді.

Абайға ден қойсақ:
Жас қартаймақ, жоқ тумақ, туған өлмек,
Тағдыр жоқ, өткен өмір қайта келмек.
Басқан із, көрген қызық артта қалмақ,
Бір құдайдан басқаның бәрі өзгермек.

Құдай – жетілген құдірет, абсолют, оған өзгерудің қажеті жоқ. «Туған өлмек» деп, тірі адам қол қусырып, қарап отыра алмайды, бірігіп табиғатты игереді, еңбек етеді, өседі, жетіледі, отбасын құрады, бала өсіреді, өтпелі өмірді бастан кешудің неше түрлі амалын ойлап табады.

Шәкәрімді тыңдап көрейік:
Тумақ, өлмек – тағдырдың шын қазасы,
Ортасы өмір, жоқтық қой – екі басы.
Сағымдай екі жақтың арасында
Тіршілік деп аталар біраз жасы.

Ғұмар Қараш та, Шәкәрім де ХХ ғасырда Батыс философиясында сөз болатын тіршілік жөнінде ойланып толғанады. Адам деген қызық-ақ! Оның көбірек көңіл бөлетіні – оған қатысты, өзі жасап жатқан осы шақ емес, өткен шақ пен болашақ. Оның дүниеге келуі де, ертең уақыты жеткенде дүниеден озуы да заңды және бұған ол қарсы тұра алмайды. Кьеркегор мынадай риторикалық сұрақ қояды: «Мен қайдамын? Дүние деген не? … Кім мені мұнда әкеліп тастаған? Неге менің келісімімді сұрамады?…». Тағы бір данышпанның – Паскальдің жазғаны бар: «Біз ешқашан да осы шақпен өмір сүрмейміз, өне бойы болашаққа үміт артып, ол кешігіп қалғандай, тезірек келуін қалаймыз немесе өткен шаққа алаңдап, ол тым ерте кетіп қалғандай, оның қайта оралуын тілейміз. Біздің өзімізге тиісті емес кезеңге көңіл бөліп, өзіміз өмір сүріп отырған осы шаққа көңіл бөлмеуіміз ақылға сыймайды және өткенді аңсап, қазіргімізді елемеуіміз – құр әбігершілік. Мұның себебі – осы шақ әрқашан да дерлік адамға ауыр… Өз ойларыңызға үңіліп көріңіз, – дейді Паскаль, – одан табатыныңыз өткен шақ пен болашақ. Осы шақ жөнінде біз тіпті ойламаймыз…» (Паскаль Б. Мысли. – Библиотека Всемирной литературы – Ларошфуко, Паскаль, Лабрюйер.., 1972, С.148). Ал адамның өзін-өзі танытып, бойындағы қабілетін жүзеге асыратын кезі – өмір сүріп отырған уақыты. Қазақ ойшылдарының көпшілігі өмір жөнінде толғанғанда нақ осы шақты сөз етеді. Дүниені, өмірді әдебиетте ағып жатқан суға теңейді (Гераклит, Абай). Бірақ бұл әр адамға әр түрлі боп келетін, асулары, белестері бар ағыс. Ақын-жыраулар әр белеске мән беріп, оның адамға артар жүктерін атап көрсетіп отырады (Бұқар жырау, Шал ақын, т.б.). Бұқар жыраудың белгілі жолдары:

Жиырма деген жасыңыз
Ағып жатқан бұлақтай,
Отыз деген жасыңыз
Жарға ойнаған лақтай,
Қырық деген жасыңыз
Ерттеп қойған құр аттай,
Елу деген жасыңыз
О да бір көшкен ел екен,
Алпыс деген жасыңыз
Қайғылы, мұңлы күн екен,
Сексен деген жасыңыз
Қараңғы тұман түн екен,
Тоқсан деген жасыңда
Ажалдан басқа жоқ екен.

Қазақ ойының философиялық сипатын аша түсетін экзистенциалдық ұғымдардың бірі – жалған дүние. Орыс әдебиетінде, «Тауратта» «суета сует» деген осы қазақ ұғымына балама болып келетін сөз бар. Бәрі – өткінші, алдамшы, дүние бір күйде тұрмайды, ауытқи береді, өмірдің өзгеруін қазақ «аумалы-төкпелі» деген тамаша философиялық теңеумен білдіреді. Шал ақынның толғауын тыңдап көрейік:

Дүние деген шолақ депті,
Жан кеудеге қонақ депті,
Ахирет деген бір киім
Алып қайтар сол-ақ депті.
Дүние деген осы,
Ешкімнің емес досы,
Болар еді досы,
Аумаса егер қосы….
Дүниеге қызығамыз несін біліп,
Аз күнгі қызығына есерленіп,
Жалаңаш кеп, жалаңаш қайтамыз ғой,
Мойынға төрт қары бөз тесіп іліп.

Дүниенің, өмірдің диалектикасын қазақ ойшылдары ғылыми сараптау арқылы емес, поэзия тілінде бейнелеумен шебер суреттеп береді. Шәңгерей Бөкеев қарапайым төрт жолға терең мағынаны сыйғыза біліпті:

Ағаш едің құрма өскен,
Ұршық болдың шуда өскен.
Бір қалыпта тұрмақ жоқ,
Шығармалық мұны естен.

Міне, диалектика, міне, даналық, түсінік. Көптеген философиялық категориялар (жалқы, болмыс, өзгеріс, бірдеме, іс-қимыл) бір шумаққа сыйып кеткен. Ғұлама жазушымыз Зейнолла Қабдолов Шәңгерейдің осы жолдары жөнінде: «Тамаша! Кішкене нәрседен ақын үлкен философия туғыза білген», – деп ризашылық білдіре жазады.

Махамбеттің «Жалған дүние» деп аталатын өлеңінен де көп сыр аңғарылады:
Қоғалы көлдер, құм, сулар
Кімдерге қоныс болмаған?
Саздауға біткен құба тал
Кімдерге сайғақ болмаған?
Басына жібек байлаған
Арулар кімнен қалмаған?
Таңдап мінген тұлпарлар
Иесін қайда жауға салмаған? – деп, өмірдің ащы шындығын жайып салады. Сонымен бірге қазақ ойлауында түңілу, тоқырау, сары уайымға салыну сирек кездеседі. Керісінше, өмірдің қатал заңдарына қасқайып қарсы тұру байқалады. Мұны Махамбет өлеңінің жалғасынан көре аламыз:

Ішелік те желік
Мінелік те түселік,
Ойналық та күлелік,–
Ойласаңдар, жігіттер,
Мынау жалған дүние
Кімдерден кейін қалмаған?!.

Исатайдан айырылып, жалғыз қалып, қашып-пысып жүрсе де, Махамбет «Өткенге бекер өкініп, құр жылаудан сән бар ма?» деп өзін-өзі жұбатады.

Қазақтың дүниеге көзқарасының оптимистік сыңайын «жалған дүние» ұғымымен қатар қарама-қарсы мағынада қолданылатын «жарық дүние» деген ұғымнан аңғаруға болады. Бұл ұғымның философиялық-эстетикалық мағынасы жөнінде қазақ халқының көркемдік-эстетикалық мәдениетін көптен зерттеп жүрген Қанат Нұрланова «Жарық дүние» деген эсселерінде жазады. Жарық дүние бір жағынан, бүкіл әлемді бейнелесе, екінші жағынан, адам әлемін, адамның туғаннан өлгенге дейінгі тіршілігін аңғартады. Адам алдымен жер басып тірі жүргеніне шүкіршілік етеді, өйткені ең басты байлық, ең басты бақыт осы. Сонымен бірге адам қалай болса солай өмір сүргісі келмейді, ол көңілінде әр күнін, әр сәтін есте қаларлықтай етіп өткізгісі келеді. Адам анаған да, мынаған да қызығады, ұмтылады, талаптанады, сөйтіп жүріп, қателеседі, сүрінеді, тауы қайтады; тек қайсар, жігерлі адам ғана кедергілерге қарсы тұрып, мақсатын жүзеге асыра алады; бірақ ондайлар – азшылық. Көпшілік тағдыр тәлкегіне шыдай алмай, амалы құрып, ағымға ілесе береді, өмірді өз бетімен жібереді.

Бір кезде ежелгі грек ойшылы Эпикур құдайдың адам өміріне қатысы жоқ, жақсылық та, жамандық та адамның өзінен, сондықтан құдайдан бостан босқа қорқудың қажеті жоқ деп адамдарды жұбатпақ болғанды; өлім де, оның ойынша, құдайдың жазасы емес, табиғат заңы және оның да адамға қатысы жоқ. Сол сияқты Шәкәрім де қит етсе, дүниені жамандап, «дүние –жалған», «сұм, алдамшы» деп дүниені кінәлауды жоққа шығарады; өмірдің тауқыметі адамның өзіне байланысты дейді. Үнділердің карма заңы да осыны паш етеді. Шәкәрімнің «Дүние мен өмір» деген өлеңі басқа да көптеген өлеңдеріндей, осы жағынан философиялық пайымдаудың үлгісі болып табылады:

Білімділер насихат көп жазады,
Адам үшін уайым жеп жазады.
Байқап, оқып отырсам, соның бәрі:
«Дүниені сұм, алдамшы» деп жазады.

Философияның әдебиетпен, өнермен астасып жатуы, бұрынғы тарауларда әңгіме болғандай, философия тарихында жиі кездеседі. Лукреций Кар мен Данте бұған мысал бола алады. Франция философиясы бұрын да (Вольтер, Руссо, Дидро), қазір де (Сартр, С. де Бовуар, А. Камю) әдебиетпен астасып жатыр. Орыс, қазақ философиясында бұл заңдылыққа айналған. Бұрынғыларды айтпағанда, қазіргі қазақ әдебиеті (М. Мақатаев, Қадыр Мырза Әлі, т.б.) философиялық пайымдауларға толы. Қазақ философиясының ерекшелігі – оның дені шешендік сөз, өлең-жыр болып келетіні.

Философиялық ойды қара сөз, ұғымдар арқылы жеткізіп берудің қиындығын, философиямен жақынырақ танысқан адам біледі. Ал поэзия тілінде, поэзия болғанда төгіліп ағып тұрған суырып салма көркем поэзия тілінде философияны баяндау – философия тарихында сирек кездесетін құбылыс. «Билер шығармашылығы мен шешендік өнер бірге дамыды, – деп жазады Ғ. Есімов. – Билердің практикалық қызметі тапқырлыққа, шешендікке құрылған. Шешендік көркемдікті, оның ішінде поэзияны қажет етті. Оның басты себебі – халықтың санасында ерекше орын алған өнер саласы – поэзия. Сондықтан өлең-жырға малынып өскен ұрпақтар өздерінің күнделікті тұрмысындағы қайшылықтың күрделі шешімдерін де поэзияға тіркеген» (Есімов Ғ. Хакім Абай. (Даналық дүниетаным). – Алматы, 1994. 32 б.). «Бұқар жырауды, – дейді академик М. Қозыбаев, – кейбір зерттеушілер Демосфенмен теңейді. Сөз жоқ, Демосфен – ғұлама философ, ойшыл тұлға. Бірақ Бұқар дана тұлғасы Демосфеннен әлдеқайда бөлек. Демосфен және оның әріптестері – қара сөздің шешендері. Ал Бұқар жырау болса, поэзия дүлдүлі, шешендікті көсемдікке ұштастырған жан. Ол өткенді саралап, бүгінгіні даралап, болашақты аралаған көріпкелдің өзі» (Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. – Алматы, 1994. 45 б.). Бұл пікірге қосылмауға болмайды.

ХІХ ғасырда айдауда қазақ жерінде жүрген поляк жазушысы Адольф Янушкевич «жабайылар» деп аталған көшпенділердің рухани өмірімен танысып, олардың шешендігіне, ақындығына бас игенін ашық жазады: «Осыдан бірнеше күн бұрын өзара кермар екі топтың сөз шарпысына куә болып, Демосфен мен Цицеронның атын да естімеген сахара шешендерінің ділмарлығына таңырқап, қол соғып едім, ал бүгін көз алдымда жыр толғаған ақындардың талантына қайран қалып отырмын… Жабайы варвар дегеніңіз осы ма? Ғұмыр бойы мал соңында салпаңдау маңдайына жазылған болашағы тұлдыр халқыңыз осы ма? Жо-жоқ! Ақиқат басқаша! Жаратушы бойына осыншама қабілет дарытқан халық цивилизациядан қақас қалмақ емес; көшпенді тірлік кешкен номад қазір өзіне қомсына қарайтын халықтар арасындағы құрметті орнын иеленер күн де туар…» (Қара: Бес ғасыр жырлайды, Т.1., – Алматы, 1984. 5б.).

Қазақ халқының шығармашылығымен жақсы таныс В. Радлов, Г. Потанин, Г. Мейендорф, М. Аткинсон, П. Мелиоранский, А. Берм сияқты орыс және батыс Еуропа ғалымдары, жиһанкездері мен этнографтары қазақ поэзиясының байлығын, мазмұндылығын әрі тереңдігін ризашылықпен атап көрсетеді.

Поэзияда, шешендік сөздерде, билер мұрасында орын алған қазақ философиясынан нені аңғаруға болады? Шынайы, ащы шындықты. Дүниеге шаранамен келген адам дүниеден бөз оранып өтетіні рас. Қазақ дәстүрінде өлген адамды үлде мен бүлдеге орап көму деген болмайды, екі құлаш ақ мата жетіп жатыр. Дүниеден озған адамды қазақ аза тұтады, қайғырып, шығарып салады, қастерлейді, бейітінің басына белгі қояды. Бірақ өлген адамға деген ықыласын даңғойлықпен, бәсекелестікпен білдірмейді. Бұл соңғы кезде орын ала бастаған қазақ салтына ешбір қатысы жоқ дарақылық. Қазақ сүйген адамын есте сақтауға тырысады, сөздерін, ісін, қылығын кейінгі ұрпақтарға өнеге болсын деп айтып жүреді.

Билер мен ақын-жыраулардың сөзінде де шындық жатыр. Бернияз деген ақынның мына сөздеріне құлақ асалық; алып тастар, артық кеткен бір сөзі бар ма?

Қызғалдақтай қызық өмір,
Күні келсе, солмай ма?
Еркін жүрген ерке көңіл,
Қайғы-зарға толмай ма?
Тасқан қайтып, толған солып,
Сарғайтпай ма сондайда?
Алтын жастық жалған болып,
Аһ ұрар күн болмай ма?…
Қалай қашып құтыласың бұл шындықтан?

Қазақ ойшылдары көпшіліктің тілімен, бір ауыз сөзбен, мақалмәтелмен, бір шумақ өлеңмен маман-философтар өздерінің трактаттарында, еңбектерінде қарастыратын мәңгілік философиялық мәселелердің ғажап түйіндерін тауып бере білген. Платонның «бұл дүниеде өлмейтін, өшпейтін не бар?» деген сұрағына Бұқар жыраудың атынан былай деп жауап беруге болады: «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді». Шынында да, Ілияс Омаровтың, Өзбекәлі Жәнібековтың, Сағат Әшімбаевтың, Мұхтар Арынның есімдері олар дүниеден өткенмен де ұмытылмай, жас ұрпақтардың санасына сіңіп жатыр. «Әрі қысқа, әрі нұсқа» деп қазақ осындай нақыл сөздерді айтады. Бұқар жыраудың мына екі ауыз сөзі бүкіл халықтың көкейінде тұрған ойын білдіріп тұрғандай: «Тар пейілді кеңімес, кең пейілді кемімес». Қазақ пейілдің кеңдігіне, адамның тарылмауына көп мән береді: «Кең болсаң, кем болмайсың» деген нақыл сөз бар. Қазақ сөзіне, мақал-мәтеліне көп нәрселер сыйып тұр. Олар әркімге түсінікті, бірақ оларды түсіну үшін адамның көкірегінде сана, саңылау болу керек. Қазақ сөзі адамдарды саналылыққа, парасаттылыққа, сезімталдыққа, аңғарғыштыққа үйретеді, тәрбиелейді. Шешендер, билер, жыраулар әр сөзін тәптіштеп түсіндіріп жатпайды, адамның өзінің ақылына салып қояды, байыбына өзі барып жетсін дегендей пейіл танытады. ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Үмбетей жырау үнді, қытай даналығының, христиан, мұсылман діндерінің белгілі қағидасын бір сөзбен былай білдіреді: «Сырт тазасы не керек, тазарт әуел ішіңді». Ниетіңді, пейіліңді тазарт! Арам ойдан аулақ бол. Ешуақытта ескірмейтін ұлағатты сөз.

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, – Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.