Еліміз егемендік алған кезден бастап, біз, кейбір қазақ философтары, «қазақ философиясы» деген мәселемен тікелей айналыстық. «Қазақ философиясының ерекшеліктері», «Қазақ философиясына алып баратын сара жолдар» деген сұрақтар төңірегінде ойланып, толғандық. Классикалық батыс философиясымен шектеліп қалмай, «философия» деген ұғымның ғылымнан басқа қырларына назар аудардық.

Мен «Даналық пен түсініктің үлгілері», «Философия тарихына шолу» деген еңбектерімде және тоқсаныншы жылдары жарық көрген мақалаларымда философияның ғылымнан басқа анықтамалары ретінде даналықты, түсінікті, дүниеге көзқарасты және тәлім-тәрбие қызметін ұсынып, осы тұрғыдан бүкіл философия тарихына шолу жасадым. Сөйтіп, қазақ философиясына осы жолмен шығуға болатынын көрсеттім. Менің докторлық диссертациямның тақырыбы – «Философия тарихындағы даналық проблемасы» болды.

Қалыптасқан пікірлерге сүйенер болсақ, қазақ халқының дана, шешен халық екендігіне, дүниенің, болмыстың, өмірдің, адамның мән-жайын жете түсінген философ халық екендігіне көзіміз жетеді. Бірақ философия деген күрделі дүние. Қазақ халқының тарихынан, мәдениеті мен әдебиетінен, өмірі мен көзқарасынан біз кез келген философияны, философиялық бағыттарды, мектептерді таба алмаймыз. Тіпті ХІХ ғасырдың орта шеніне дейінгі әдебиеттен, билердің, ақын-жыраулардың ел аузында сақталған мұраларынан біз философия немесе пәлсапа деген сөздерді де кездестіре алмаймыз. Бірақ бұған қарап, қазақ халқында философия болмаған, ол философиялық ойлаудан шет қалған десек, қателескен болар едік.

Қазақ философиясының сипатын, формасын, мазмұнын анықтау үшін біз әуелі философияның мән-жайына үңілуіміз керек. Алғашқы тарауда атап өткеніміздей, философияға әр тұрғыдан қарап, әр түрлі анықтамалар беруге болады. Солардың қайсысын қазақ философиясын анықтауға үлгі етіп алуға болады, қазақтар қандай философияға әуес болып, оны қалай жүзеге асырады? – мәселе түбі осыған саяды. Әрине, қазақ халқында кәсіби, батыс дәстүріндегі философия болған жоқ. Бірақ әркімге түсінікті, көпшілікке бағытталған философия болды және бар.

Философияның кең тараған анықтамасы, негізгі ерекшеліктерінің бір қыры – оның ғылым ретінде дамып, жетілуі. Бірақ барлық кезде, барлық жерде, барлық философиялық мектептерде, философтардың бәрінде де философия ғылым ретінде көрінген жоқ. Сократ білім жайын, пайда болуын, ақиқатқа айналуын өз әңгімелеріне арқау етті; өзі де ақиқаттың жарық көруіне жол ашып, таным заңдылықтарын анықтап берді. Соған қарамастан біз оның ілімін ғылыми философия деп анықтай алмас едік. Кім Сократтың әлемге танымал философ екендігіне шүбә келтіре алады? Монтеньнің «Тәжірибелерінде» бастан аяқ өмір жайлы, өмір сүрудің қиындықтары мен қайшылықтары жайлы, өзінің бастан кешкен тағдыры жайлы әңгіме болады. Одан біз философияға тән, философияға қатысты сұрақтардың, жауаптардың, ойлардың неше түрін таба аламыз. Монтень өзі жөнінде, қоршаған орта, уақыт жөнінде, өзінің дүниеге, басқа адамдарға қатынасы жөнінде, қалай қателесіп, сүрінгені, ұятқа қалғаны, қиналғаны, не дегенмен, өзін-өзі қолға алып, кез болған қиындықтарды жеңіп, өзіне-өзі оралғаны жөнінде ағынан жарылып ақтарылады. Өзіне ұнаған, өзі үлгі тұтатын философтардың (Сократ, Платон, Эпикур, Зенон, Цицерон, Сенека, Плутарх, т.б.) сөздері, өсиеттері, бастан кешкендері жөнінде пайымдаумен болады. Осы жағынан Монтень – нағыз философ, бірақ оның «Тәжірибелерін» ғылыми туынды деп ешкім айта алмайды. Паскаль – өзінің математикалық, физикалық зерттеулерімен нағыз ғалым болды. Оны «француз Архимеді» деп атаған. Бірақ өзінің «Ой түйіндерінде» ол ғылым мен философияның шекарасын айқын жүргізеді, философияны ғылымнан гөрі дінге жақындатып жібереді.

Осы бір мысалдардың өзінен философияны ғылыммен ғана байланыстырудың жеткіліксіздігі көрінеді. Маркс – философ, бірақ ол өзін философпын деп есептеген жоқ. Достоевский – философ, бірақ ол философияны ғылым деп түсінген жоқ.

Өзінен-өзі түсінікті, қазақ философиясына ғылым тұрғысынан қарауға болмайды. Ақын-жырауларды, би-шешендерді айтпағанның өзінде оқу, білімді насихаттаумен болған Ыбырай мен Абайдың шығармаларында философиялық ойлау ғылымға жанаспайтын жолмен өрбіп отырады. Әңгіме олардың дүние, адам, қоғам жөніндегі мәселелерді ғылыми тұрғыдан қарай алмағандығында емес. Әңгіме оларды қызықтырған, шығармаларына арқау болған мәселелерде. Айталық, бала тәрбиелеу мәселесі. Мұнда қандай ғылыми нұсқаулар, рецептер болуы мүмкін? Мұнда керегі басқа – өмір тәжірибесі, халықтық дәстүр, даналық пен түсінік. Макаренконың «Педогогикалық поэмасында» тәлім-тәрбие, тәжірибе бар, бірақ ғылым жоқ. Руссоның «Эмилі» де бұған мысал бола алады. Адам мәселесінің өзін алайық. Қазақ ойшылдарының көңіл бөлгені бұл мәселенің ғылыми жолмен шешілетін жақтары емес: адамның жаралуы, өсіп-дамуы, табиғатқа, қоғамға қатынасы, әлеуметтік рөлдері, т.б. Жоқ. Олар өз шығармаларында адамның көңіл күйіне, қуанышы мен ренішіне, қайғы-қасіретіне, сүйініші мен күйінішіне, достығы мен махаббатына, сенімі мен үмітіне, мұраты мен мақсатына, Абайдың сөзімен айтқанда, «адамның кейбір кездеріне» көңіл бөледі. Осындай экзистенциалдық мәселелермен қазақ билері, ақындары, жыраулары философияға енді. Бұл мәселелердің біржақты ғылыми шешімі болуы мүмкін емес. Шоқан – ғалым. Сонымен бірге ол – сезімтал ойшыл; халықтың ділі, діні, әдет-ғұрпы, мәдениеті, дәстүрі жайлы ойларымен ол философияға жақын.

Кеңес кезеңіне дейінгі қазақ философиясынан методологиялық зерттеулерді де табу мүмкін емес. Қазақ ойлауында табиғи сезімталдық, аңғарғыштық, абайлау, қиял, интуиция бар. Абай ақыл, ақылға жүгіну жөнінде көп айтады. Сібірде айдауда жүрген оқымысты Леонтьевпен индукция және дедукция жөнінде айтысады. Бірақ ақылға әрдайым қайрат пен жүректі қосып қояды. Бұл – орынды. Абайда ақылды дәріптеп, сезімді кеміту, болмаса сезімге жол ашып, ақылды елемеу атымен жоқ. Өлеңдерінде ақыл, қайрат және жүрек деп жырлаған ақын, қара сөзінде де бұларға қайта оралып отырады.

Соңғы кезге дейін біз философияны идеологиялық форма деп танып, оның идеологиялық қызметіне ерекше мән бердік. Осы тұрғыдан кеңестік, маркстік-лениндік философия ғылымның да, өнер мен әдебиеттің де қызметіне бағыт сілтеп, араласумен болды. Генетикаға, кибернетикаға қарсы шығып, тыйым салатын философия қандай болуы мүмкін? Бұл, әрине, идеологияға айналған философия. Платоннан, Аристотельден, болмаса, Гегель мен Канттан біз мұндай парықсыздықты көре алар ма едік? Қазақ философиясында идеологиялық сарын байқалады. Бұхар жырау, Махамбет, Абай сияқты біреудің талабымен емес, жүректің қалауымен халқын бірлікке, ерлікке, еңбекке, оқуға, өнерге шақырған идеологтарды шам алып іздесең де таба алмассың. Бірақ идеология белгілі бір таптың, топтың мүддесін білдіруге тырысады; маркстік философия, мысалы, жұмысшы табының мүддесін көздеді. Сөйтіп, сыңаржақтылыққа ұрынды. Қазақ ойшылдары, даналары халықты тапқа, топқа бөліп, алалаудан аулақ болды; олар бүкіл халықтың, «қалың елі, қазағының» атынан сөйледі, көкейкесті ойларын «бір кісі емес, жалпақ жұртқа» (Абай) арнады. Қазақ даналары халықты ру-руға, жүз-жүзге бөлуді де қостамады; керісінше, бүкіл халықтың бірлігін, тұтастығын көздеді. Абай «мал үшін тілін безеп, жанын жалдап», байлар мен билерді мақтап, сый-сияпат іздеген ақындарды қатты сынайды, халық қамын ойламай, жеке бастың қамын ойлағаны үшін кінәлайды. Тағы бір айта кететін жайт – идеологиялық формаға айналған философия қалай болғанда да белгілі бір философиялық бағыттың (материализм не идеализм, рационализм не сенсуализм, т.б.) жағында болады. Қазақ ойшылдарының көзқарасын материализмге де, идеализмге де жатқызуға болмайды; әңгіме олардың шығармаларында, ойларында ешбір философиялық мазмұн жоқтығында емес; олардың көзқарастарын идеологиялық тұрғыдан қарауға болмайтынында.

Қазақ даналығынан, ойлауынан біз материализмді де, идеализмді де көре алмаймыз. Осыдан келіп, қазақтарда философия болмаған деген қорытынды жасау ағаттық болады. Дәстүрлі материалистік не идеалистік бағыттардан тыс тұрған философия да болады деп есептейміз. Абай, біздің ойымызша, бұлардың қайқайсысынан да, стихиялы түрде болса да жоғары тұрды; олардың сыңаржақты шырмауына ілікпеді. Ол реалист болды.

Философияны сипаттайтын тағы бір қасиет – оның рационалдық-теориялық білімдер жүйесі болып келетіні. Философиялық көзқарас негізінде категориялар жүйесі арқылы паш етіледі: материя – сана, болмыс – субстанция, объект – субъект, форма – мазмұн, мән – құбылыс, себеп – салдар, т.б. Батыс Еуропа дәстүрінде тәрбие­ ленген маман-философтар мұндай дәстүрлі категорияларсыз философия болуы мүмкін емес деп шыға келеді. Қазақ философиясында (әңгіме Кеңес дәуіріне дейінгі философия жөнінде болып отырғаны белгілі болар) материя, қозғалыс, субстанция, болмыс, субъект, объект, себептілік сияқты философиялық категориялар жөнінде сөз болмайды, бірақ бұдан онда философиялық ұғымдар кездеспейді деген пікір тумауы керек. Билер, ақын-жыраулар, Ыбырай, Абай сияқты ойшылдардың туындыларында жиі кездесетін ұғымдарды атап өтейік: ел, жер, адам, «Мен», дүние, жалған, тағдыр, заман, уақыт, өмір, өлім, жақсылық, жамандық, жан, тән, көңіл, ниет, қанағат, ар, ұят, намыс, жігер, т.б. Жер жөнінде қазақ даналары көп ойланған. Асан Қайғы: «Жер қадірін кім білер?» дейді. Жер қадірін білмеу қазір жерді саудаға салуға әкеліп соқтырды. Тіпті Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Ғұмар Қараштың шығармаларынан біз экзистенциалдық философияның толық категориялар жүйесін шығара аламыз. Мұны олардың өлеңдерінің аты да айтып тұр. Шәкәрімде: «Жастық», «Кәрілік», «Ашу мен ынсап», «Махаббат пен құмарлық», «Дүние мен өмір», «Өкініш», «Жан менен дене», «Көңіл», «Нәпсі», «Қорқыныш», «Адамшылық», т.б. Ғұмар Қарашта: «Ғаділдік», «Жомарттық», «Жігер», «Әдеп», «Надандық», «Ұят», «Өтірік», «Тәкаппарлық», «Көңіл», «Талап», «Махаббат», «Тағдыр», «Мұрат», «Қорқыныш», т.б.

Қазақ философиясында батыстағыдай онтология да кездеспейді. Болмыс жөнінде сөз болады: тек адам болмысы жөнінде. Қазақ ойшылдары болмыс ретінде тіршілікті, дүние ретінде өмірді сөз қылады.

Соңғы кездерге дейін кеңестік және отандық әдебиетте «Қазақ философиясы» деген атау болмай келгені қазақ философиясында батыстық философияға тән жоғарыда аталып өткен негізгі белгілердің, салалардың, бағыттардың болмауына байланысты. Сонда бір кезде Мұхтар Әуезов айтқандай, билер мен шешендерді, ақындар мен жырауларды айтпағанның өзінде, Абайды да, Ыбырайды да, Шәкәрім мен Ғ. Қарашты да біз философтар санатына кіргізе алмайды екенбіз. Мұхаңның өзінде, оның «Абай жолы» сияқты классикалық туындысында, зерттеушілер (Ә. Нысанбаев, А. Тайжанов, М. Бурабаев, т.б.) ашып көрсеткендей, ғажап философиялық, халықтық көзқарас жатқаны белгілі.

Философияның қоғаммен, қоғам дамуымен, өркениетпен, мәдениетпен, ғылыммен тығыз байланысты екені даусыз. Бірақ философияның халық туындысы екенін де, адамдардың санасезімімен, көңіл күйімен, әдет-ғұрпымен, салт-жораларымен, дінімен байланысты болып келетінін де естен шығармауымыз керек. Философия – теориялық-ғылыми сала, сондықтан ол тек дамыған өркениетті елдерде ғана орын алған деген түсінік – сыңаржақты. Соңғы кезде тарихшыларымыз көшпенділердің де өркениеті болғанын дәлелдеп жүр. Сол сияқты көшпенділердің де өзіндік философиясы болған: Қорқыт – философ. Асан Қайғы – философ.

Жоғарыда атап өткеніміздей, философияның өрісі кең, мүмкіндігі мол. Оны тек жоғарыда аталған салалармен (гносеология, онтология, логика, методология) және бағыттармен (материализм, идеализм, рационализм) шектеп қалуға болмайды. Өзінің үш мың жылдық тарихында философия басқа да қырларымен көрінген.

Бұл арада ең алдымен даналықты атап өтуіміз керек. Даналықсыз философия философия болудан қалады. Даналықтың «философия» деген сөздің түбірінде жатуы тегін емес. Пифагор да, Сократ та философияға анықтама бергенде, оның сыртқы дүниеге қатынасына, яғни ғылыми функциясына назар аудармайды, оның адамға, адамның тұрмыс-тіршілігіне, адамның алдында тұрған міндеттеріне назар аударады. Ғылымда сыртқы дүниедегі құбылыстар жөнінде терең білім бар, бірақ онда даналық жоқ, өйткені қай ғылымда да адам адам ретінде орын алмайды, объект, зат, тұтас дүниенің, табиғаттың, қоғамның бөлшегі ретінде қарастырылады.

Аристотель, Бэкон, Декарт, Лейбниц, Гегель, Маркс ілімдерінде философия ғылым дәрежесіне көтерілді; материя, болмыс, субстанция, уақыт, қозғалыс, даму, рух, табиғат, қоғам жөнінде терең теориялық тұжырымдар жасалды. Бірақ ғылыми зерттеулерге баса көңіл бөлген философия бірте-бірте даналықтан, адамнан, сөйтіп, өзінен-өзі алыстады; ғылымға, логикаға, методологияға, саясатқа айналып кетті. Мұны аңғарған кейбір философтар: ертеде – Сократ, Эпикур; Қайта өрлеу дәуірінде – итальян гуманистері Монтень, Паскаль; Жаңа дәуірде – Кант, Фейербах, Кьеркегор, Ницше; Ресейде – Достоевский, Толстой; ХХ ғасырда – экзистенциализм, герменевтика өкілдері философияны сыртқы дүниеден ішкі дүниеге, адамға қарай бұрмақ болып, көп әрекет жасады. Қазіргі қазақ философиясы да «адамға қарай бет бұрсақ» деп (Ә. Нысанбаев пен Т. Әбжановтың бір кітабы осылай аталады), дабыл қағуда. Сөйтіп, философияда антропологиялық, экзистенциалдық бағыттар пайда болды. Бірақ философияны адамға бұру онда даналықты жандандыру екенін біреу ескерсе, біреу ескере бермейді.

Даналықтың екінші жағы, философияның тағы бір анықтамасы – түсінік. Даналықтың да, түсініктің де қадір-қасиетін аша білетін ілім – философия. Сократтың ілімін адам жанын түсіну деп сипаттауға болады. Сол сияқты Платонның ілімі – идеяны, Эпикурдің ілімі – өмір талабын түсіну болып табылады. Кант – таным, Гегель – рух табиғатын, Маркс – тарихты түсінуге тырысты. Достоевский, өзі айтқандай, өмір бойы адам жұмбағын шешумен, түсінумен айналысты.

Адамның адам болып жетілгенін, жетіскенін Декарт айтқан ойлаумен бірге, түсінікпен де өлшеген дұрыс-ау дейміз. Әйтпесе, ойлауға машинаны да «үйретіп» алуға болады.

Даналықты, түсінікті, осы қырынан көрінген философияны қазақ ойлауынан, атап айтқанда, билер мен шешендерден, ақынжыраулардан, Ыбырай мен Абайдан, Шәңгерей мен Шәкәрімнен, Ғұмар Қараштан таба аламыз. Осы тұрғыдан біз «қазақ философиясы» деп ауыз толтырып айта аламыз. Философия ежелгі заманнан бері тәлім-тәрбие, ұстаздық кәсібімен айналысып келеді. Көптеген оқымыстыларда философия өмір сүру өнері болды. Тәрбие ісімен, «адамды түзетумен» қазақ философиясы да талмай, тынбай айналысып келеді.

Даналықтан, түсініктен туатын философияның тағы бір атқаратын қызметі – адамның дүниеге, тарихқа, қалыптасқан жағдайларға, адамдарға қатынасын, яғни көзқарасын бейнелеу. Көзқарасынан адамның кім екені, шыққан биігі, қалай, не үшін өмір сүретіні, нені қадір тұтып, неге ұмтылатыны, Кант атап көрсеткендей, нені біліп, не істей алатыны, неге үміт артатыны білініп тұрады. Көзқарастан адамның «Мені» «мен мұндалап» әлемге өзін паш етіп тұрады. Паскаль айтқандай, «Менің бар екенімді басқа елдер, бүкіл дүние қалайша білмейді» – деп, адамда өзін бағалайтын асқақ сезім болу керек.

Қазақ философиясы дүние, адам, өмір, уақыт, заман жөніндегі көзқарас түрінде де өзін-өзі таныта алады. Кеңес дәуірінде ғылыми әдебиетте «Қазақ философиясы» деген ұғым қолданысқа енбеді дедік. Қазақ халқының қоғамдық пікірлері туралы айтылып жүрді. Бұл дербес дүние ретінде философия қазақтарда жоқ дегенді білдіреді.

«Қазақ философиясы» дегенде біз, сөз жоқ, қазақтың әйгілі билері мен шешендерін, ақын-жырауларын тілге тиек етеміз. Себебі олардың сөздері, жыр-толғаулары өсиет-өнегеге, тағылымға, даналыққа, түсінікке толы болып келеді. Бірақ Кеңес дәуірінде би-шешендер, жыраулар туралы айтуға болмады. Оларды үстем таптың, бай-болыстардың, сұлтандардың уәзірі, уағызшысы деп есептеп, оларды насихаттауға тыйым салынды.

Қазақ философиясы туралы сөз болғанда Шәкәрімге, Ахмет Байтұрсыновқа, Міржақып Дулатовқа, Мағжан Жұмабаевқа, т.б. тоқталу керек. Бұлар жөнінде де айтуға болмады. Өйткені олар «халық жауы» деп айыпталып, атылды; шығармаларын оқуға тыйым салынды.

Шоқан, Ыбырай, Абай туралы, әрине, айтылды. Бірақ оларды ойшыл-философтар деп айта алмай, біреуі – ғалым, біреуі – ұстаз, ағартушы, біреуі – ақын деп сипаттауға тура келді. Егер де біз оларды халыққа ойшылдар, философтар деп таныстырсақ, шығармаларын осы тұрғыдан түсіндірсек, онда олар қазақтардың көзін ашып, дүние, өмір, адам туралы ойлануға, қалыптасқан жағдайға сын көзімен қарауға, өздерінің тұрмыс-тіршілігін, басқа халықтардың, айталық, орыстардың жағдайымен салыстыруға үйретер еді. Сөйтіп, қазақ халқының өзіндік санасы оянар еді. «Біз кімбіз?», «Қандай елміз?», «Қайдан шықтық?», «Қайда барамыз?» деген сияқты сауалдарға жауап іздер еді.

«Қазақтарда философия болған жоқ» деген пікірдің негізінде не жатыр? Бірнеше себеп-сылтауларды келтіруге болады. Қазақтардың көшпенді тұрмыс шеккенін алға тартады. Сондықтан оларда мектеп, институт болған жоқ, ал бұларсыз философия сияқты зияткерлік қызмет болуы мүмкін емес деп ойлайды. Бұл пікірдің негізінде философияны тек ғылым ретінде танитын сыңаржақты көзқарас жатыр.

Тағы бір «дәлелі» – қазақтардың көбі оқи, жаза білмеді, сауатсыз болды дегенге тіреледі. Мұнымен келісу қиын. Қазақтарда мектеп те болды, сауаттылар да, орыс орталықтарында оқыған зиялы адамдар да болды. Абылай ханның, Төле, Қазыбек сықылды дана билердің орыс, қытай билік өкілдеріне жазған хаттары да табылып жатыр. Қазақ халқы өз арасынан Жүсіп Баласағұн, Махмут Қашқари, Қожа Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғани сияқты ғұламаларды дүниеге әкелді. Олардан жазба ескерткіштердің өшпес үлгілері мұра болып қалды. «Отырар кітапханасы» туралы бізде ғана емес, шет елдерде де жазылып жүр.

Қазақ халқының мәдениеті мен ой өрісінің дамуына, татармоңғол басқыншылығы мен үш ғасырдай Ресейге бодан болғанымыз үлкен тосқауыл болды. Қазақ мәдениеті, қазақ философиясы туралы, профессор Тұрсын Ғабитовтың жуырда шыққан екі кітабы жанжақты мәлімет береді: Ғабитов Т.Х. Қазақ философиясы. – Алматы: Раритет, 2011. – 280 б. және Ғабитов Т.Х. Қазақ мәдениетінің рухани кеңістігі. – Алматы: Раритет, 2013. – 400 б.

Кеңес дәуірінде қазақ философиясы туралы сөз болмауының тағы бір себебі – сол кезде үстемдік құрған еуропоцентристік көзқарас: ғылым да, философия да, өркениет те Батыста, Еуропада ғана дамыған деген тайыз түсінік. Көшпенділердің де философиясы, мәдениеті, өркениеті болғаны туралы қазір жер-жерде айтылып та, жазылып та жүр.

Қазақ халқының ой-өрісін, ойлау қабілетін қазақ халқының біртуар, қайталанбас перзенті Шоқан өте жоғары бағалаған, ол қазақтардың моральдық қасиеті, ақыл-ой қабілеті отырықшы елдердің шаруаларынан кем түспейді. «Қазақтар ақынжанды болып келеді, ой-қиялы жүйрік», – деп жазған еді.

Қазақ философиясын танымаудың мәнісін мен былай түсіндірер едім: онда сөз болатын мәселелер тым қарапайым, жұпыны, күнделікті тіршіліктің түйікілдері, көпшілікке белгілі жайттар: өмірөлім, жан мен тән, жақсы-жаман, обал-сауап, ар-намыс, достық-махаббат сияқты нәрселер. Бұлардың астарында қандай философиялық мән-мазмұн болуы мүмкін? Мұның бәрі өмір туралы, адам туралы, адам болмысы туралы сыр шертеді. Философияға одан артық не керек? Адамнан тыс нәрселердің бәрі философиядан да тыс қалады. Сыртқы заттарды философия адаммен байланысты, адам ұғымын ашу мақсатында қарастырады. Қазақ ойшылдары ғана емес, ойшыл-философ ретінде танылатын Конфуцийдің, Будданың, Сократтың Монтеньнің, Руссоның, Достоевскийдің туындыларында, сөздерінде өмір, дүние, адам жайлы, қарапайым нәрселер туралы әңгіме болады.

Қазақта «Түйеші тайы мен тайлағын айтады. Шаштараз қайшы мен қайрағын айтады, Үй алдында отырған қариялар қайдағы мен жайдағыны айтады» деген сөз бар. Осы қайдағы мен жайдағыда қаласаңыздар да, қаламасаңыздар да терең философиялық мән бар. Көпті көрген қариялар айналадағы адамдар туралы, өмірде орын алған шым-шытырық оқиғалар туралы пікір алысып, біреудің жақсылығын, біреудің жамандығын, адалдығын не арамдығын сөз етіп отыр. Әйтеуір философияға қатысы бар, философияны қызықтыратын нәрселер.

Қазақ философиясы ел аузында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа тараған шешендік сөздерде, поэзия туындыларында, мақал-мәтелдерде бой көрсетіп қалады. Бұларды көркем туынды ретінде әркім бағалайды, бірақ олардың философиялық мәніне ешкім үңіліп жатпайды. Гегель «түп тамырына үңіл!» деп дұрыс айтады: («Зри в корень!»). Философияның кәсібі осы болса керек.

Қазақ философиясын елемеуге қатысты тағы бір мәселе бар. Бишешендердің, жыраулардың, Махамбеттің, Абайдың, Шәкәрімнің сөздері, өлеңдері басқа тілде, соның ішінде өзімізге жақын орыс тілінде де түпнұсқадағыдай, қазақ тіліндегідей терең мәнді, көркем болып шықпайды.

Қазыбектің Жоңғар ханы Қоңтажыға айтқан уытты сөздерін орысшаға болмаса басқа тілге күшті болсаң аударып көр! Бұдан біз нені көреміз? Қазақ тілінің кедейлігін, тайыздығын ба? Жоқ, керісінше, байлығын, құнарлығын, пәрменділігін. Қазыбек Қоңтажыны сөзбен жеңді емес пе?!

Киевте университетте оқып жүргенде орыс, украин курстастарым: «Абайды мақтай бересің, онда айтарлықтай ештеңе жоқ қой», – деп айтатын еді. Менің айтуыммен олар Абайдың өлеңдерімен, сөздерімен аударма күйінде танысқан. Бірақ көңілдері толмап еді. Шынында да, түпнұсқадағы Абай мен орыс тіліндегі Абай – екі түрлі.

Осы кезге дейін Бұқар жыраудың, Махамбеттің, Абайдың, Шәкәрімнің, би-шешендер сөздерінің орыс тіліндегі ойдағыдай, түпнұсқадағыдай аудармасы жоқ. Гегельдің Огюст Конттың өтінішіне: «Менің, «Логикамды» қысқартып, түсінікті етіп және француз тілінде шығаруға болмайды», – деп келісім бермеуі орынды сияқты. Жақсы, қазақ философиясын жұртшылыққа таныттық делік. Асан Қайғы мен Қазтуғанды, Шалкиіз бен Бұқар жырауды, Төле би мен Қазыбекті естіп, білген адам қазақ даналығына күмән келтіре алмасы анық. Ендігі мәселе мынау болуы мүмкін: «Қазақ философиясы қандай философия?». Бұл сұраққа жауап беру үшін қазақ философиясының ерекшелігіне тоқталу керек.

1. Қазақ философиясы ауыз әдебиетімен, жазба әдебиетімен, шешендік өнермен, билер сөздерімен, мақал-мәтелдермен тығыз байланысты дамып келді. XV-XVII ғасырларда қазақ халқында ауыз әдебиеті, қара өлеңдер, шешендік сөздер кең өріс алды. Қазақтар жас шағынан сөзді тыңдауға, есте сақтауға, басқаларға жеткізуге үйренді. Үлкендер балаларды, жастарды қастарына қосты, ертіп жүрді, баулыды, әңгімелерін тыңдатты. Өкінішке орай, бұл дәстүр қазір ұмытылды. Қазақ жерінде суырып салма ақындар, шешендер көп болды.

2. Қазақ философиясының басты ерекшелігі, негізгі анықтамасы даналық болып табылады. Асан Қайғыны, Бұқар жырауды, Төле би мен Қаз дауысты Қазыбекті, Әйтеке мен Сырымды, Абай мен Шәкәрімді, т.б. ойшылдарымызды, Маркстің сөзімен, «жүзеге асқан даналық» деп тануымызға болады. Қазақ философиясы – даналық және бастан аяқ даналық болып қалды, болашақта да осы жолдан таймауы керек. Батыс философиясы даналықтан басталса да, кейін ауытқып, ғылым жолымен кетті.

3. Даналықтың белгісі, нақты көрінісі – түсінік: әр нәрсенің, құбылыстың, істің мән-жайын түсіну, сөйтіп, әрекет жасау, қарым-қатынас құру. Түсінік те – философияның бір анықтамасы. Жоғарыда айтқанымыздай, философия білімнен де, танымнан да гөрі түсінікке айрықша мән береді. Түснік болмаса, білім де, таным да нақты нәтиже бермейді.

Қазақ философиясында терең мағыналы түсінік бар. Қазақ даналары адамды, дүниені, өмірді, уақытты, айналада болып жатқан нәрселерді жете түсіне білген. Сахарадан шыққан жап-жас Шоқанның адамды, тарихты, өнерді, дінді түсінуі таң қалдырады. Билердің, Ыбырайдың, Абайдың әр нәрсені түсінуі ерекше әсер қалдырады. Өмірдегі күрделі құбылыс – махаббатты Абай қалай түсінеді?! «Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ, Саған жар менен артық табылса да…». Ғажап қой.

Қазақ түсінігінде адамға өлшеулі ғұмыр берілген. Күн өткен сайын адам өмірі бір күнге қысқара береді, о дүние жақындай түседі. Бүгінде адамдар күн өткен сайын қуанады, тезірек демалыс болса екен, тезірек жаз шықса екен деп асығады. Қайда асығамыз? Тек о дүниеге. Сондықтан бұрынғы бабаларымыз «Бүгін тағы бір күн өтеді-ау, ажал аяңдап жетеді-ау» – деп әр күнді елеп, өкінішпен шығарып салады екен. Қарапайым мысал, бірақ көп жайтты аңғартып тұр. Адам уақытқа тәуелді. Ол қалауынша уақытты ұзартып не қысқарта алмайды. Уақытты бағалау керек. «Қанша уақытымыз босқа өтіп жатыр» деп ойлану керек.

4. Қазақ философиясын мен көптен бері экзистенциалдық философия деп анықтап жүрмін. Асан Қайғыда, Бұқар жырауда, билер сөздерінде және шешімдерінде, Махамбетте, Абайда, Зар заман ақындарында экзистенциалдар, экзистенциалдық тақырыптар жиі кездеседі: өмір жұмбақтары, адам тағдыры, адамның көңіл күйі, мұң мен зар, дағдарыс, тығырыққа тірелу, т.б. Шортанбайға жүгінсек:

…Алуан-алуан жай шықты,
Қайыры жоқ бай шықты.
Сауып ішер сүті жоқ,
Мініп-түсер күші жоқ,
Ақша деген мал шықты…

Бүгін де біз осы жайға тап болып жатырмыз. Аз уақытта байып алған «жаңа қазақтар» бәрін ұмытып кетті: ұятты да, борышты да, обал-сауапты да, дінді де, дос-жолдасты да.

5. Қазақ философиясы – халықтық философия. Ақынжыраулар, би-шешендер, Ыбырай, Абай, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, т.б. көкейкесті ойларын халыққа бағыштады, халықтың мұңын жоқтап, қамын көкседі. «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деп Абай халықтың халін, болашағын ойлап қамықты, «Оян, қазақ!» деп Міржақып Дулатов халқын алға жетелегісі келді, Ахмет Байтұрсынов «маса болып ызыңдап, халқына маза бермеді», халқының қатарға қосылғанын қалады. Қазақ ойшылдары нағыз зиялылар болды, халқын бай мен кедейге, ру мен жүзге бөлмеді. Қазақтың болашағы ынтымақта, бірлікте екенін уағыздаумен болды.

6. Қазақ философиясын «тәлімгерлік философия» деп атауға болады. «Түзетпек едім адамды» деп Шәкәрім ғана емес, барлық қазақ ойшылдары айта алар еді, айтып та кетті. Ғылым, білім, мәдениет қарыштап дамыған қазіргі замандағы тәрбие жыраулар мен билер, ағартушылар заманындағы тәрбиедей пәрменді, беделді емес. Өкінішті-ақ, бірақ шындық солай. Ол кезде жақсы, үлгілі адамдар: батырлар, билер, шешендер, көсемдер, сал-серілер қаптап шықты. Ұлдардың ғана емес, қыздардың тәрбиесі де ойдағыдай болды: арлы, ұятты, инабатты арулар, болашақ аналар өсіп шықты. Ол кездегі жастар екі айтқызбаған, үлкендердің сөзін жерге тастамаған.

7. Қазақ философиясында құндылық мәселесі де айрықша орын алады. Не қымбат? Не асыл? Не мәңгілік? – деп билер де, ақын-жыраулар да, Абай да өзіне де, басқаларға да жиі-жиі сұрақ қояды және құнды деп, қымбат деп олар байлықты, дүние-мүлікті, шен-шекпенді атамаған, ар-ұятты, ата-ананы, туған жерді, Отанды, сүйген жарды, сыйластықты алға тартқан. Қазақ ойшылдары сөздің қадірін, жердің қадірін, ынтымақтың, ауызбірліктің қадірін атап өткен.

8. Қазақ философиясында авторлық ұстаным бар, «Мен» бар, субъект бар. Біз ұлағатты сөздерді «анау айтты», «мынау айтты» деп атын атап, түрін түстеп жатамыз.

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, – Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.