Экономикалық өсу факторы ретінде Қазақстанның бюджеттік жүйесін тұрақтандыру

Қазіргі заманғы шындық жағдайында Қазақстан Республикасының алдында жаңа сын-қатерлер туындайды:

Мұнайға әлемдік бағаның 111 АҚШ долларынан төмендеуі нәтижесінде мұнай суперкүлгілерінің болмауы. 2012 жылы баррель үшін 35 долларға дейін.
әлемдік экономикадағы экономикалық өсудің баяулауы нәтижесінде қазақстандық экспорттық өнімге сұраныстың төмендеуі. Қазақстандық өнімнің экспорты 2015 жылы ғана 38% — ға немесе 31 млрд. 2014 жылмен салыстырғанда (79,0 млрд. 2014 ж. дейін 48,8 млрд. долл. 2015 жылы), негізінен отын-энергетикалық материалдардың экспорты есебінен.
Бұл сын-қатерлер ел бюджеті мен бүкіл экономика үшін елеулі проблемалар туғызады. Атап айтқанда, 2015 жылы елдегі макроэкономикалық жағдайдың нашарлауы және ЖІӨ өсу қарқынының төмендеуі байқалады (1-кесте):

Қазақстан Республикасында 2010-2015 жылдардағы ЖІӨ өсу қарқыны (пайызбен)*

Сонымен қатар, Қазақстан өзінің алдына әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына кіру мақсатын қойды. Бұл мақсатқа қол жеткізу елдің бәсекеге қабілеттілігін Елеулі арттыруды және халықтың өмір сүру сапасын жақсартуды талап етеді, бұл өз кезегінде мемлекеттің зор қаржылық шығыстарын талап етеді.

Қазақстанның Бюджет жүйесі осы күрделі жағдайларда елді дағдарыс жағдайынан шығарудың маңызды құралы болуға және ел алдына қойылған ауқымды міндеттерді іске асыруды қамтамасыз етуге тиіс.

Қазақстан қазіргі уақытта 2015-2019 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық дамудың ауқымды мемлекеттік бағдарламасын (ИИДМБ) іске асыруда. Екінші бесжылдық жобаларын іске асыру үшін қажетті инвестициялардың жалпы көлемі 52 млрд. АҚШ. Қол жетімді ресурстар 38-44 млрд. Индустрияландырудың басым секторларын қаржыландырудың болжамды тапшылығы 8-ден 14 млрд. АҚШ. «Бәйтерек» холдингі сарапшыларының бағалауы бойынша ресурстар тапшылығы:

55% — жеке сектордың ресурстары есебінен; 27% — шетелдік көздерден;

18 % — мемлекеттік қаражат есебінен. Бұл ретте ИИДМБ-ны қаржыландырудың жалпы қажеттілігі 8 трлн.теңге, оның ішінде 1,5 трлн. теңге немесе мемлекеттік көздерден 18,8%.

Егер 2013-2015 жылдарға арналған мемлекеттік бюджет динамикасын талдасақ, онда келесілерді көруге болады (2-кесте):

Біріншіден, бюджет кірістерін талдау кезінде 2014 жылғы ақпанда Қазақстанда теңге 20% — ға жуық, бір доллар үшін 155 теңгеден 1 доллар үшін 185 теңгеге дейін девальвация жүргізілгенін ескеру керек. 2015 жылғы 20 тамызда ҚР Үкіметі ұлттық валютаны еркін жүзуге жіберу туралы шешім қабылдады, нәтижесінде келесі теңге девальвациясы орын алды және 1 доллар үшін 255 теңге жаңа бағамы белгіленді, ол 2016 жылы 1 доллар үшін 360 теңгеге дейін төмендеді. Осыған байланысты дүкен сөрелеріндегі баға өсе бастады. 2014 және 2015 жылдары бюджет кірістерінің ұлғаюы негізінен ұлттық валюта бағамының өзгеруімен түсіндіріледі.

Сонымен қатар, Қазақстан экономикасы әлі де мұнай бағасына, Ресей мен Қытайдың экономикалық дамуына байланысты. Әр түрлі бағалаулар бойынша және мұнай бағасының тәртібіне байланысты 2016 жылы теңге бағамы америкалық валютаға қатысты 280-ден 375 теңгеге дейін құрауы мүмкін. 2016 жылы 2015 жылы қалыптасқан жағымсыз үрдістер сақталады-бұл жаһандық шикізат нарығындағы құбылмалылық және Қазақстанның негізгі экспорттық тауарларына сұраныстың қысқаруы, Ресей мен Батыстың санкциялық қарсы тұруының жалғасуы аясында Ресей рублі бағамының тұрақсыздығы.

Қазақстан бюджеті экономиканың нақты жағдайын көрсетеді және бұл 2-кестенің талдауынан көрінеді. Әдетте, дағдарыстық жағдайларда мемлекет шығындары өсуде, өйткені ол халықты нарықтың айналуынан әлеуметтік қорғауды қамтамасыз етуі тиіс.

Тауарлар мен қызметтерге бағаның өсуі нәтижесінде мемлекеттік органдардың шығындары өсуде. Атап айтқанда, мемлекет шығындары 2015 жылы 2013 жылмен салыстырғанда 20% — ға, ал 2014 жылмен салыстырғанда тағы 6% — ға өсті.

2014 жылы бюджет тапшылығы 2013 жылмен салыстырғанда 386 млрд.теңгеге өсіп, 1 трлн. теңгеден асты.теңге. 2015 жылы ол 915 млрд.теңгеге дейін төмендетілді. немесе 2014 жылмен салыстырғанда 171 млрд.теңгеге.

Талдау көрсеткендей, мемлекет бюджет тапшылығын жабу және экономиканы дамытуға қосымша шығыстарды жүзеге асыру үшін ақша алуға мәжбүр. Атап айтқанда, 2015 жылы қарыздар 2013 жылмен салыстырғанда 264 млрд.теңгеге немесе 35,0% — ға, ал 2014 жылмен салыстырғанда тағы 9% — ға өсті. Өз кезегінде, мемлекет заемдарының өсуі кейіннен оларға қызмет көрсетуге арналған шығыстардың өсуін тудыруы мүмкін.

Бірақ бұл амалсыз шара, өйткені дағдарыс жағдайында мемлекет инвестициялық және инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру үшін экономикаға қосымша ақша құюдың көмегімен елдегі іскерлік белсенділікті қолдауы тиіс.

Өкінішке орай, 2010-2013 жылдар ішінде байқалатын экономикалық өсудің жоғары қарқыны экономика құрылымының елеулі өзгеруіне ықпал еткен жоқ.

Өңдеу өнеркәсібі үлесінің төмендеуінің объективті факторлары (голланд ауруы):

Өңдеу өнеркәсібінде мұнай бағасын табу қиын!!! Соңғы жылдары Қазақстанның экономикалық өсуінің негізгі драйвері бұрынғысынша қызмет көрсету саласы болып қалуда. Сонымен, ҚР Ұлттық Банкінің 2013-2014 жылдардағы деректері бойынша ЖІӨ-нің өсуіне қызмет көрсету саласының үлесі 67% — ға (сауда, көлік, байланыс қызметтері, қаржы және сақтандыру қызметі және т.б.) бағаланады. Өнеркәсіп өндірісі мен ауыл шаруашылығының ІЖӨ нақты өсіміне қосқан үлесі тек қана 14% — ды құрады. Өңдеу өнеркәсібінің 1,6% — ға аздаған өсімі негізінен тамақ өнімдері мен сусындарды өндіру (12,5%) және машина жасау (14,7%) өсімімен қамтамасыз етілді. 2010-2014 жж. индустрияландыру процесінің оң нәтижелеріне деиндустриализация процесі тоқталғанын жатқызуға болады. Қазақстанның жаңа тарихында алғаш рет өңдеу өнеркәсібі тау-кен өнеркәсібіне қарағанда жылдам өсе бастады:

2014 ж. 2008 ж. % — бен

Нақты өсім:

-обрабатыващей промышл. 24,2%

— тау-кен өндіру .пром. 20,0%

2014 жылы қазақстандық экономиканың өсуін ынталандыратын маңызды фактор ретінде биылғы жылы 2010-2014 жылдарға арналған ҮИИД мемлекеттік бағдарламасын іске асыру аяқталғаны болды, ол бюджет қаражатын, сондай-ақ бірқатар инвестициялық және инфрақұрылымдық жобаларды аяқтауға отандық және шетелдік инвесторлардың қаражатын үлкен құйуды көздейді [3]. Осының барлығы экономикадағы ақшалай ұсыныс деңгейінің ұлғаюын қамтамасыз етті және оның экономикалық өсуіне ықпал етті. Халықтың табысы мен еңбекақысының үдемелі өсуі, жұмыссыздықтың қолайлы деңгейі де тұтынушылық белсенділіктің артуына ықпал етті. Ішкі тұтынудың өсуі 2014 жылы қазақстандық экономиканың өсуінің басты факторларының бірі болды. Атап айтқанда, 2014 жылы орташа айлық атаулы жалақы 10,9% — ға өсіп, 120,5 мың теңгені құрады. Халықтың нақты табысы 3,5% – ға, ал нақты жалақы-3,9% — ға өсті. 2014 жылы жұмыссыздық деңгейі 5,0% — ды құрады.

2015 жылғы 17 қарашада ҚР Үкіметі отырысында мақұлданған ҚР Ұлттық экономика министрлігінің 2016-2020 жылдарға арналған ҚР әлеуметтік-экономикалық даму болжамының деректері бойынша орта мерзімді перспективаға экономиканың нақты өсімі бұрын мақұлданған деңгейде сақталды және 2016 жылы – 2,1% құрайды. Ал халықаралық сарапшылардың кейбір бағалаулары бойынша, егер мұнай бағасы барреліне 30 долларға дейін төмендесе, өсім тек 1% — ды құрауы мүмкін.

2016 жылы атаулы ЖІӨ ҚР ҰЭМ деректері бойынша 45 530,5 млрд.теңге көлемінде болжануда, бұл 2015 жылғы тамызда мақұлданған көрсеткіштен 1 525,3 млрд. теңгеге жоғары [4, 4-б].

Қазақстанның орта мерзімді перспективада жаңа экономикалық саясаты:

өндірістің құлдырауы;
инвестициялық және кредиттік белсенділікті қысқарту;
арттыру жұмыссыздық;
халықтың әл-ауқатын төмендету.
Осыған байланысты, Қазақстанның бюджет жүйесін реформалау қажеттігі туындайды, өйткені мемлекеттік бюджет әлеуметтік-экономикалық саясаттың басты құралы болып табылады және оған нарықтық экономиканы реттеуде бірінші дәрежелі рөл тиесілі. Осы қиын жағдайларда ел Президенті Үкіметке бюджеттік саясатты қайта қарауды: «көлеңкелі экономиканы жарыққа шығару бойынша тетіктерді әзірлеп, енгізуді,» салық режимдерін «оңтайландыруды, тиімсіз салықтық жеңілдіктерді жоюды, тиімсіз бюджеттік шығыстарды оңтайландыруды, қатаң үнемдеуді енгізуді, мемлекеттік — жеке меншік әріптестік тетіктерін белсенді қолдануды, салықтық әкімшілендірудің тиімділігін қамтамасыз етуді тапсырды. Демек, бюджет жүйесін тұрақтандыру реформалар жүргізуді, атап айтқанда, бір жағынан, бюджеттің мұнай үстеме кірістеріне тәуелділігін төмендетуді қамтамасыз ететін, ал екінші жағынан — бюджет шығыстарын әлеуметтік-экономикалық дамудың басым бағыттарына шоғырландыруға және оларды пайдаланудың тиімділігін арттыруға ықпал ететін фискалдық саясаттың тетіктері мен құралдарын құруды талап етеді. Мемлекет басшысының 2015 жылғы 30 қарашадағы Жолдауында атап өткендей, жаһандық дағдарыстың теріс ықпалының нәтижесінде республикадағы Салықтық түсімдер 20% – ға, ҚҚС – 25% — ға, КТС-13% — ға төмендеді.

Бұл жағдайда «қаражат арқылы өмір сүруді»үйрену керек. Дағдарыс жағдайында салықты арттыру орынсыз, өйткені бұл бизнеске берілетін болады. Мемлекеттің ағымдағы шығыстарын Ұлттық қордың қаражаты есебінен жабуға көрегендік жоқ. Ұлттық қордан республикалық бюджетке жыл сайынғы кепілдендірілген, тіркелген трансферт жалғыз тетік болып қалуы тиіс.

Мемлекеттік кірістер мен шығыстардың барлық жүйесін қайта қараған жөн. Бірінші кезекте бюджеттің кіріс базасын кеңейту маңызды. 2017 жылы қазіргі ҚҚС орнына сату салығын енгізу қажет. Барлық тиімсіз салықтық жеңілдіктерді алып тастау керек. Салық режимдерін оңтайландыру керек-тек үш деңгей қалдыру керек. Бұл-жалпы, жеке кәсіпкерлер үшін патент және шағын және орта бизнес, сондай-ақ аграрлық сектор үшін арнайы салық режимі. Мұндай тетік «көлеңкелі экономиканы» жарыққа шығаруға мүмкіндік береді. Демек, республиканың салық жүйесінің маңызды міндеттері:

бюджеттің кіріс бөлігін толықтыру мақсатында салықтық әкімшілендірудің тиімділігін арттыру;
қазіргі уақытта берілетін салықтық жеңілдіктерді оңтайландыру;
салық саласының ашықтығын арттыру.
Осы міндеттерді іске асыру үшін салық және бюджетке төленетін салықтық емес төлемдердің уақтылы және толық түсуін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдау қажет. Сонымен қатар, Қазақстанда жаңа жаһандық шындық жағдайында жүргізіліп жатқан белсенді Бюджеттік инвестициялық саясат салық жүйесінің жоғары қайтарымын талап етеді. Сондықтан, бір жағынан, басым секторларда салықтық жеңілдіктердің тиімділігін арттыру жолымен кәсіпкерлердің инвестициялық белсенділігін ынталандыру үшін жағдай жасау, екінші жағынан тиімсіз салықтық жеңілдіктерді жою өте маңызды.

Өркениетті салық жүйесі экономикалық негізделген және өзінің тиімділігін дәлелдеген, осындай қолдауға шын мәнінде мұқтаж ұйымдарды немесе жеке тұлғаларды мақсатты және атаулы қаржылық қолдаудың қатаң бақыланатын жүйесі болған кезде салықтық жеңілдіктердің ең аз санының болуын болжауға тиіс. Бұл жалпы қабылданған әлемдік тәжірибе және оған ұмтылу қажет.

Тек қана ашықтық жағдайында экономиканың барлық субъектілері салықтарды толық көлемде төлеуге мүдделі болады. Сондықтан Бүгін Қазақстанда мүлікті және ақшаны заңды айналымға қайтару үшін қосымша ынталандыру шаралары қолданылады, құпиялыққа және оларды сот қудалауынан қорғауға кепілдік беріледі.

Мемлекет басшысы 2015 жылғы 13 қарашада «Қазақстан Республикасының азаматтарына, оралмандарға және Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты бар адамдарға олардың мүлікті жария етуіне байланысты рақымшылық жасау мәселелері бойынша ҚР кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы»ҚР Заңына қол қойды. Жалпы декларациялауға көшу қарсаңында қазіргі уақытта мемлекет мүлікті, ақшаны, бағалы қағаздарды, заңды тұлғаның жарғылық капиталына қатысу үлесін жария етуге мүмкіндік берді. Көлеңкелі капиталды, салық салудан жасырынған немесе елден шығарылған мүлікті және ақша қаражатын заңдастыру бюджетті толықтырудың және экономиканы дамытуды жеделдетудің тиімді құралы болуы мүмкін.

Жалпы, Қазақстанның салық жүйесін реформалау:

2017 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасы азаматтарының кірістері мен мүлкін жалпыға бірдей декларациялауға көшу;
жеке табыс салығын арттыру;
мұнай өнімдеріне арналған акциздер;
жер қойнауын пайдаланушыларға салық салуды жетілдіру.
Бұл шаралар салық жүйесінің экономикалық қайтарымын арттыру, сәйкессіздіктерді жою және салық салынатын базаны ұлғайту үшін қажет. Қолда бар әлеуетті ескере отырып, салықтардың жекелеген түрлерінің ставкалары арттырылатын болады. Атап айтқанда, салық жүктемесінің теңгерімділігі мен әділдігін қамтамасыз ету үшін мөлшерлемені арттыру немесе жеке табыс салығының прогрессивті ставкасын енгізу, сән-салтанат заттарына (мүлік салығы, көлік салығы) салық салу кезінде жекелеген салықтардың фискалдық функциясын күшейту мәселесі қаралатын болады. Бұл салық ауыртпалығын қоғамның неғұрлым қамтамасыз етілген сегментіне барабар ұлғайтуға мүмкіндік береді.

Бұдан басқа, жеке тұлғаларға салық салу мақсаттары үшін жылжымайтын мүліктің құнын бағалау нарықтық құнға сәйкес келтірілуге тиіс. Бұл үшін жылжымайтын мүліктің бір шаршы метрінің базалық құнын қайта қарау бойынша үлкен жұмыс жүргізілуде. Жерді пайдалану тиімділігін арттыру мақсатында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге салықты арттыру болжанып отыр. Салықтық жүктемені ұлғайту ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді тиімді пайдаланатын субъектілер үшін мемлекеттік бюджеттен субсидиялар берумен өтелетін болады.

Акциздік саясаттың реттеуші рөлін күшейту үшін темекі өнімдеріне, алкоголь өнімдеріне, мұнай өнімдеріне акциздер кезең-кезеңмен арттырылатын болады. Мұнайға әлемдік баға өскен жағдайда шикі мұнайға кедендік әкету бажының ставкасы жоғарылауы мүмкін. Бұл ретте реформалар капитал қозғалысына шектеулер болмаған кезде қазақстандық экономиканың одан әрі өсуін қамтамасыз ететін қолайлы инвестициялық климат құру үшін Қазақстанда Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) шеңберінде неғұрлым қолайлы салық режимін қалыптастыруға бағытталуы тиіс.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *