Қондыру мен дәлдік шекті таңдауды және тегіс цилиндірлік қосылыстардың өзара ауыстырымдылығы туралы түсінікті түсіну. Қондыру мен дәлдік шек жүйесін құрудың жалпы қағидалары Тегіс цилиндірлік қосылымдарды тағайындауы бойынша үш типке бөледі: Қозғалымды саңылауын кепілдендіруін қамтамасыздандыратын бөлшектердің өзара еркін орналасуы. Қозғалыссыз – жұмыс жасау процесінде тесіктер және біліктер бір – біріне байланысты орналаспады, бұлар керілістің кепілдігін және қосымша бөлшектерді қолдануды қамтамасыз етеді. (стандартты бұранда, шпион және т.б.) Ауыспалы – бөлшектерді ортақтандыру саңылаулармен және керілістер арқылы қамтамасыз етеді, ал олардың өзара орналасуын қосымша мүшелер қолдану арқылы сақтайды.

Эксплуатацияның міндеттерге сәйкес келетін минималды қону сандарын қамтамасыз ету үшін дәлдік шек және қону жүйелерін әзірлеуде. Белгілі заңдылықта құрылған және стандарт түрінде рәсімделген делді шектер және қону қатарларының ұқсастығын дәлдік шек және қону жүйесі деп атайды. 1981 жылдан бастап біздің мемілекетте мемілекеттердің ОЭКК мүшелерінің халықаралық ИСО стандарттау ұжымдарының сәйкес әзірленген дәлділіктер мен қонудың жүйелері жұмыс істеуде. Тәжірибелер мен көп қатарлы зеріттеулер бойынша бірдей техникалық жағдай өлшемі 1-ден 500 мм-ге дейінгі цилиндірлі бөлшектердің механиканың өңдеу қателігі бөлшектің диаметіріне байланысты өзгеретіні белгілі болады. ∆ С (14) Осылайша Х шамасы 2,5 ……..3,5 ал коэффицент С әзірленген біліктер үшін 0,0005, тесіктер үшін 0,0008 шектеулеріне дейін өзгереді.

Бұл берілгендер бірлік дәлдік шекпен қону жүйелерінің жасау негізіне енгізілген, дәлдішектің диаметрге байланыстылығы дәлдішектің бірлігі деп аталатын шамамен көрсетілген. I=0.45 (15) Дәлдік шек бірлігі техникалық, құрылымдылық және метрологиялық факторларының әсерін, дәлдік шектің номиналды өлшемге байланысты екенін көрсетеді және нақтылықтың өлшемі болып табалады. Дәлдік шек бірлігінің формуласындағы 0,001D сызықтық мүше өлшемінің әсерінің қателігін және температураның қателігін есептейді.

Дәлдік шек бірлігі і-ді біле тұра, қандайда бір дәлдік шек квалитеті мынаған тең Т = аі коэффицент «а»-дәлдік шек бірлігінің санына тең, бұл квалитетке байланысты, бірақ номиналды өлшемге байланысты емес. Дәлдік шектің мағынасы және дәлдік шек бірлігінің мәні тұрақты болу үшін дәлдік шек бірлігінің мәні тұрақты болу үшін дәлдік шек қону бірліктер жүйесі өлшемі 1-ден 500-мм-ге дейін болатын 13 интервалды қарастырған. Квалитет деп саналатын дәлдік шек ДҚЖБ 19 қатар түрінде стандартталған. Квалитет ішінде берілген диапозандардың барлық номиналды өлшемдерінің тұрақты нақтылығымен көрсетілген дәлдік шектер ұқсастылығын түсінуіне болады. Бір квалиттетің шектеуінде нақтылық номиналды өлшемге байланысты өзгереді. Осылайша квалитет диаметрге байланысты емес қиын өлшемді алуды көрсетеді. Квалитеттер келесі түрде белгіленеді: ІТ01; ІТО; ІТ1; ІТ2; ІТ3,………………………..,ІТ17 Нақтылық коэффиценті деп аталатын әр квалитетте дәлдік шек мәні тұрақты дәлдік шек бірлік саны (а) арқылы көрсетеді. JT = a•i (16) JT5-JN17 квалитеттері үшін дәлдік шек бірліктерінің санының мәні 13 кестесінде берілген. ІТ квалитеттен бастап, әрбір бес квалитет сайын дәлдік шектер 10 есе көтеріледі. IT17=10IT11600 және т.б. (17)

Яғни,белгілі дәлдік шекпен номиналды өлшем арқылы квалитті анықтауға болады. Мысалы иінді біліктің мойнын 85-0,012.85-0,034. мм өлшемімен тегістеледі. Дәлдік шек — 22мкм, 85 саны үшін дәлдік шек бірлігі 2,2-ге тен. Дәлдік бірлігінің санын анықтайды. A=IT/i=22/22=10 (18) Бұл IT16 квалитетіне сәйкес келеді. 2 Қондыру мен дәлдік шек жүйесі Әртүрлі саңылаулармен керілістері бар қондыруларды құрастыру үшін ISO және СЭВ жүйелерінде біліктермен тесіктердің негізгі ауытқушылығы бар 28 нұсқа қарастырылған,олардың әрқайсысы бір немесе екі латын әріптерімен белгіленеді.Төменгі нөлдік сызықта жатқан дәлдік шек өрістері үшін жоғарғы ауытқушылық негізі жақын болып табылады (es немесе ES, ал жоғары нөлдік сызықтан жатқан дәлдік шек өрістеріне төменгі ауытқушылық негізгі жақын болады (ei немесе EI). Тесіктердің негізгі ауытқушылық мәні жанынан тең және біратты біліктердің негізгі ауытқушылық белгісі жағынан қарама — қарсы, яғни нөлдік сызыққа байланысты симметриялы: -A-H ауытқушылықты тесіктер үшін ES=-es. IC-Ze ауытқушылықты тесіктер үшін ES=-ei.

Бұлар тесіктер және біліктер жүйелерінде бірдей қонушылық алуға мүмкіндік береді: А-дан Н-ға дейінгі ауытқушылық (а-дан,h-дейін)-тесігі бар қондыру, j-дан N-ға дейінгі (j-дан n-ға дейін) ауытқушылық-ауыспалы қондыру, P-дан ZC-қа дейінгі (P-дан ZC-қа дейін) ауытқушылық-керілісті қондыру. Жоғарғы ауытқушылық негізгі болатын дәлдік шек өрістері үшін төменгі ауытқушылық мына формулалар бойынша есептелінеді: Тесіктер үшін EI=ES-IT (19) Біліктер үшін ei=es-IT Егер төменгі ауытқушылық негізгі,онда жоғарғысы мынаған тең: Тесіктер үшін ES=EI+IT (20) Біліктер үшін es=ei+IT Дәлдік шектер мен қондыруларды таңдау принциптері а) Үлгі ретінде алынған құқықтық шешім тәсілі (аналогтар). Бұрын шығарылған біртекті машина, түйіндер негізіндегі құрылымдар қондыру және дәлдік шекті орнатады. Бұл тек қана қосалқы мүшелердің тепе-теңдігінде, егер қондырулар мен дәлдік шектердің ұтымдылығы бұйымдарды өңдеу және пайдалануы мен расталған ғана қолданылады. Егер бұлар болмаса, бұл тәсіл қолданымсыз. б) Ұқсастық тәсілі бірінші тәсілді дамыту негізі болып табылады. Анықтамада машина бөлшектерінің құрылымдық және пайдалану, белгілерін жіктеуі келтірілген. Анықтамада келтірілген және жоспарланған бөлшектердің баламасы орнатылады және соның негізінде дәлдік шек пен қондыруды таңдайды. в) Есептеу тәсілі–квалитеттер (нақтылық класстарының дәрежесі), дәлдік шекті және қондыруды әр түрлі міндеттерді және мүмкіншіліктерді есептей отырып таңдау қажет.

Бөлшектерді нақты квалитетпен өңдеу көптеген еңбекті шығынды қажет етеді. Дәлдік шек өлшемдері азайған сайын, сапасыз өнімнің пайда болу мүмкіншілігі жоғарылайды. Нақтылықтың төмендеуі көп жылдықтың төмендеуіне әкеліп соқтырады. Сондықтан технико-экономикалық есептеулер негізінде пайдалану міндеттерінің және технологиялық мүмкіншіліктер арасындағықарама қайшылықты жою қажет. 3 Сызбаларда қондыру мен дәлдік шек өрістерінің белгіленуі Дәлдік шектер өрісін таңдауда келесі тәртіп орнатылған: -қаулы дәлдік шек өрісін қолдану қажет. -егерде қалаулы дәлдік шек өрісінің есебімен құрылымдық және технологиялық міндеттерді қамтамасыздандыра алмаса, онда негізгі таңдаудағы қалаулы дәлдік шек өрісін қолдану керек. -қосымша дәлдік шек өрісін қолдануға болады.

Нөлдік сызықта дәлдік шек өрісінің жағдайы және оның маңызы негізгі ауытқушылықпен квалитетке байланысты. Дәлдік шек өрісінің белгіленуі латын әріптерімен немесе екі әріппен, негізгі ауытқушылық және квалитет нөмірі негізінде құралады. Дәлдік шек өрісін номиналды өлшемнен кейін көрсетеді Ø5046,Ø40М7. Қосылымды қонуы тесіктен бастап біліктер және тесіктер дәлдік шек егісінің номиналды өлшемінен кейін белгіленеді: Ø40Н7/g6, Ø , 40Н7-g6. Сызықтың өлшемінің шектеулі ауытқушылығы бірінен сызықтардың үш амалдың біреуінде көрсетіледі: -дәлдік шек өрісінің белгіленуі;18Н7,12е8; -0,032- -шектеулі ауытқушылықтың белгіленуі;18+0,018 ; 12 0,059 -дәлдік шектер өрісі шектеулі ауытқушылықтың оң жағында санды көрсеткішпен белгіленеді;18Н7(+0,018); 12е8( ). 12 квалитет және одан ары қарай төменгі нақтылыққа байланысты ауытқушылықтың ортақ жазылуын мына түрде көрсетуге болады: 1. Көрсетілмеген өлшемдердің шекті ауытқулары: тесіктер Н14, біліктер h14, басқалар + ; Н14 ауытқушылығы ішкі элементтер өлшеміне байланысты (қосылымдарда жайлап алушы), h14 ауытқушылығы сыртқы жайланған элементтердің өлшеміне байланысты.

Көрсетілмеген диаметрдің шектеулі ауытқушылығы Н12, h12, басқалары –± ; (Н12 ауытқушылығы дөңгелек диаметрлі білікке арналған) ± — симметриялық ауытқушылықтарға – орталықтар арасындағы қашықтық , біліктік, тереңдік – жарнамаланады. СЭВ стандарттарында 1-500 мм-лі өлшем бар негізгі дәлдік шек өрістер көрсетілген, оларды өнім ортасында 90-95% көлемінде қолданады. Бұл бұйымның унификациялау сатысының жоғарлауын, колибрлар және өлшемді құралдардың кесушілік номенклатурасын қысқартуға мүмкіндік береді, СЭВ-тағы барлық мемілекеттер мүшелерінің өндірген бұйымын орталықтандыруға және оны көшіру жағдайларын жасауды қамтамасыз етеді.