Интеграцияны дамыту жағдайындағы сыртқы экономикалық қызметтің қаржылық аспектілері

Қазақстан Республикасы дамушы әлемдік интеграциялық процестердің белсенді қатысушысы болып табылады. Кеден одағы туралы келісімге сәйкес (Мәскеу қаласында 20.01.1995 ж.жасалды) Беларусь Республикасының, Ресей Федерациясының Үкіметтері, бір тараптан және Қазақстан Республикасының Үкіметі, екінші тараптан Бірыңғай кеден одағын қалыптастыру туралы міндеттемелер алды [8]. Қабылданған уағдаластықтарға сәйкес Кеден одағын құрудың мақсаттары мен қағидаттары, тетігі мен кезеңдері, жұмыс істеу тәртібі, сондай-ақ кедендік баждарды, салықтар мен алымдарды бөлу, уақытша шектеулер мен кедендік бақылауды енгізу шарттары 1995 жылғы 6 қаңтардағы Ресей Федерациясы мен Беларусь Республикасы арасындағы Кеден одағы туралы келісіммен анықталады [9].

Аталған халықаралық актілер 2010 жылғы 1 шілдеден бастап Кеден одағының шарттық — құқықтық базасын қалыптастыру және Беларусь Республикасының, Қазақстан Республикасының және Ресей Федерациясының Бірыңғай кеден аумағын қолданысқа енгізу үшін есептеу нүктесі болды. Бірыңғай кеден аумағындағы негізгі қаржы құралдарының бірі сыртқы сауда операцияларын жүзеге асыру кезінде алынатын салықтар мен төлемдер болып табылады. Кеден одағының Кеден кодексіне сәйкес Еуразиялық экономикалық одақтың (бұдан әрі – ЕАЭО) кедендік шекарасының сыртқы контурында мынадай кедендік төлемдер алынады: әкелу және әкету кедендік баждары, кедендік алымдар, қосылған құн салығы (бұдан әрі – ҚҚС) және оларды кедендік декларациялау кезінде әкелінетін тауарлар бойынша Акциздер [3] (1-сурет). ҚҚС және акциздерді межелі елдің принципі бойынша кеден органдары оларды тұтыну елінде тауарлар импорты кезінде алады, ал тауарлар экспорты кезінде ҚҚС «нөлдік» ставкасы және экспорт фактісі құжатпен расталған жағдайда акциздерді төлеуден босату (төленген соманы өтеу) қолданылады.

Кеден төлемдерінің түрлері

1-сурет. Кеден төлемдерінің түрлері [3]

Елдердің экспорттық әлеуетін арттыруға бағытталған Кеден одағындағы межелі елдің қағидаты – халықаралық ережелер бойынша жанама салықтарды өндіріп алу тетігін әзірлеу және енгізу жөніндегі жұмыс Қазақстан Республикасының белсенді қатысуымен жүргізілгенін атап өткен жөн. 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап Беларусь Республикасының, Қазақстан Республикасының және Ресей Федерациясының өзара саудасында Кеден одағының бірыңғай кедендік аумағы жағдайында посткеңестік кеңістік аумағында алғаш рет салық органдарының межелі ел принципі бойынша жанама салықтарды өндіріп алу тетігі қолданысқа енгізілді.

Акциз таңбаларымен (есепке алу — бақылау таңбаларымен, белгілермен) таңбалауға жататын тауарлар бойынша Беларусь пен Ресейде акциздерді алуды кеден органдары, Қазақстанда – салық органдары жүзеге асырады. Таңбаланатын акцизделетін тауарлар бойынша акциздерді төлеу ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттің заңнамасында белгіленген мерзімде жүргізіледі. 2014 жылғы 29 мамырдағы Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа (бұдан әрі – ЕАЭО туралы шарт) (71 және 72-баптар) сәйкес ЕЭО-ға қатысушы мемлекеттердің салық салу саласындағы өзара іс-қимыл қағидаттары белгіленген [1].

ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттер өзара саудада салық, өзге де алымдар мен төлемдер, аумағында ЕАЭО-ға қатысушы басқа мемлекеттердің тауарларын өткізу жүзеге асырылатын ЕАЭО-ға қатысушы мемлекетте салық салу оның аумағынан шығарылатын ұқсас тауарларға қатысты осындай жағдайларда осы ЕАЭО-ға қатысушы мемлекет қолданатын салық салуға қарағанда қолайлылығы кем болмайтындай етіп өндіріп алады. ЕАЭО қатысушылары бәсекелестік шарттарын бұзбау және ұлттық деңгейде немесе ЕАЭО деңгейінде тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің еркін қозғалуына кедергі келтірмеу үшін өзара саудаға әсер ететін салықтарға қатысты заңнаманы үйлестіруді жүзеге асырудың бағыттарын, сондай-ақ нысандары мен тәртібін анықтайды.:

неғұрлым сезімтал акцизделетін тауарлар бойынша акциз ставкаларын үйлестіру (жақындастыру); Қазақстан Республикасында қосылған құн салығын өндіріп алу жүйесін одан әрі жетілдіру.
(оның ішінде ақпараттық технологияларды қолдана отырып).
ЕАЭО — ға қатысушы басқа мемлекеттің аумағынан ЕАЭО-ға қатысушы бір мемлекеттің аумағына әкелінетін тауарлар бойынша төлеуге жататын ҚҚС сомасын салық төлеуші ұлттық заңнамаға сәйкес тауарлар импортталған ставкалар бойынша есептейді: Беларусь Республикасында – 20%, Ресей Федерациясында – 18%, Қазақстан Республикасында – 12%, Армения Республикасында – 20 %; Қырғызстанда – 12 %.

Бұл ретте Беларусь Республикасында ҚҚС есебінен бюджет кірісінің 22%, Ресей Федерациясында – 15,4 %, Қазақстан Республикасында – 9,9% қалыптасады [7]. ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттердегі ҚҚС мөлшерлемелерінің айырмашылығы экономикалық жүйелердің жай-күйі (шикізат және өнеркәсіптік құрамдауыштардың арақатынасы) мен экономикалық реформалардың барысына байланысты. Бұл ретте ЕАЭО — ға қатысушы-мемлекеттің аумағына тауарлар импорты кезінде өзара саудадағы жанама салықтардың ставкалары осы ЕАЭО-ға қатысушы-мемлекеттің аумағында оларды өткізу кезінде ұқсас тауарларға салынатын жанама салықтардың ставкаларынан аспауы тиіс.

Жанама салықтарды алудың мұндай тәртібі ЕАЭО-ға қатысушы барлық мемлекеттер үшін әкелінетін және өндірілетін тауарлар бойынша бірдей бәсекелестік жағдай жасайды және олардың экспорттық әлеуетін дамытуға ықпал етеді. Кедендік әкету баждары мен кедендік алымдар ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттерде олардың ұлттық заңнамасына сәйкес алынады [2].

2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттер бірыңғай кедендік тариф (бұдан әрі – БКТ) қолданады [5]. 2010 жылғы 1 қыркүйектен бастап Беларусь, Қазақстан және Ресей бірыңғай кедендік аумағының сыртқы контурында алынатын кедендік әкелу баждарының сомаларын есепке алудың және бөлудің, импорттың үлесін ескере отырып, Кеден одағына қатысушы әрбір мемлекеттің бюджетіне кедендік баждардың түсуін қамтамасыз ететін қаржылық тетігі қолданысқа енгізілді. Мұндай механизм Кеден одағының Кеден кодексінің нормаларын толық көлемде қолдануға, кедендік әкелу баждарын алмай ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттердің өзара саудасында тауарлардың еркін қозғалысын қамтамасыз етуге және сыртқы сауда операцияларын жүргізу кезінде шаруашылық жүргізу субъектілерінің жұмысын жеңілдетуге мүмкіндік берді. ЕАЭО жағдайында бұл механизмге Армения Республикасы мен Қырғызстан Республикасы қосылды. ЕАЭО-ға қатысушы әрбір мемлекет үшін кедендік әкелу баждарының сомаларын бөлу ЕАЭО туралы шартта белгіленген нормативтерге сәйкес жүзеге асырылады: Армения Республикасы үшін-1,11 %; Беларусь Республикасы-4,56%; Қазақстан Республикасы-7,11%; Қырғыз Республикасы – 1,9%; Ресей Федерациясы – 85,32%.

Қаржы дағдарысы жағдайында 2015 жылы ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттер үшін ұлттық валюта бағамдарының АҚШ долларына (Армян драмы-1,5 %, Беларусь рублі – 27,1 %, Қазақстан теңгесі – 75,7 %, қырғыз сомы – 27,5 %, Ресей рублі – 12,9%) төмендеуімен сипатталады [7]. 2015 жылы ұлттық валюталардың АҚШ долларына шаққандағы орташа айлық бағамын өзгерту бойынша жүргізілген есептер 1-кестеде берілген.

Ұлттық валюта бағамының мұндай өзгеруі ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттердің, оның ішінде Қазақстан Республикасының импортына да әсер етті. Қазақстан Республикасына алыс шетелдерден Импорт төмендеді: бірінші тоқсанда – 15,6% – ға, екінші тоқсанда – 24,3% – ға, үшінші тоқсанда-28,0% — ға, төртінші тоқсанда-35,8% — ға. Ресей Федерациясының Дүниежүзілік сауда ұйымы (бұдан әрі – ДСҰ) алдындағы міндеттемелерін орындау нәтижесінде 2015 жылы БКТ орташа арифметикалық мөлшерлемесі пайыздық пункт 0,59% — ға (8,68% — дан 8,09% — ға дейін) төмендеді. Импорт пен ЕТТ орташа арифметикалық мөлшерлемесінің төмендеуі ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттердің бюджеттеріне кедендік әкелу баждарының түсіміне әсер ететін факторлар ретінде әрекет етеді.

Бұл ретте 0,01 пайыздық тармақтың төмендеуі кедендік әкелу бажының мөлшерін шамамен 2-2, 2 млн.АҚШ. ЕАЭО нормативтік-құқықтық базасына ДСҰ – ға мүше болу шарты ретінде қабылданған Қазақстан Республикасының тарифтік міндеттемелерін имплементациялау мақсатында, олар бойынша кедендік баж ставкалары ЕАЭО БКТ ставкаларынан төмен, Еуразиялық экономикалық комиссия кеңесінің 2015 жылғы 14 қазандағы № 59 шешімімен Қазақстан Республикасы кедендік баж ставкаларынан ерекшеленетін кедендік баж ставкалары қолданылатын тауарлардың тізбесі (бұдан әрі-тізбе) (БКТ-дан алып қою) бекітілді.

Осы Тізбеге Қазақстан Республикасының ДСҰ шеңберіндегі міндеттемелеріне сәйкес кедендік баж ставкалары төмен немесе ставкалардың форматы БКТ-да белгіленген форматқа сәйкес келмейтін 1347 тауар позициясы енгізілген. Қазақстан Республикасының тарифтік міндеттемелеріне сәйкес ДСҰ шеңберінде Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі жөніндегі жұмыс тобының баяндамасында көзделген төмендету кестесіне сәйкес импорттық кеден баждарының ставкаларын жыл сайын төмендету көзделген.

2015 жылғы 16 қазанда қол қойылған Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік аумағына тауарларды әкелу мен айналысының кейбір мәселелері туралы хаттаманың 9 және 10-тармақтарын іске асыру мақсатында Қазақстан Республикасында электрондық шот – фактуралар түріндегі Тізбеге енгізілген тауарларды есепке алу жүйесі (бұдан әрі-ЭШФ) құрылды, ол тауарларға арналған декларациялардың нөмірлерін, сондай-ақ тауарлар Қазақстан Республикасына әкелінген кедендік баждардың ставкаларын көрсетуді көздейді. Беларусь Республикасының аумағынан ЕАЭО — ға қатысушы басқа мемлекеттерге тасымалданатын мұндай тауарлар ЭШФ көшірмесін қоса алғанда, тауарға ілеспе құжаттардың белгілі бір жиынтығымен сүйемелденуі тиіс.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *