Халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеу мәлімет

Тақырыптың өзектілігі Қазақстанның қазіргі даму кезеңінде мемлекеттің ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық саясатының өзекті бағыты халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын дәйекті жетілдіру болып табылады. Өмір деңгейі өте күрделі және көп қырлы санат болып табылады. Өмірлік деңгейдің көптеген элементтері өзара байланысты болуына қарамастан, олардың елеулі ерекшеліктері, ерекшелігі бар және олардың кешенді сипаттамасы үшін арнайы көрсеткіштердің тиісті жүйесін пайдалану талап етіледі. Өмір сүру деңгейінің шамасын, құрылымын және серпінін бағалаудың, болжаудың және реттеудің негізгі құралы халықтың тұтыну бюджеттері болып табылады. Негізгі бюджеттер ретінде:

ең төменгі күнкөріс деңгейі,
ең төменгі тұтыну бюджеті,
жоғары жеткілікті бюджет [1].
Өмір сүру деңгейін практикалық есептеу негізінде Статистика комитетінің мамандары әртүрлі үлгідегі бюджеттер арасындағы шамамен арақатынасты анықтады. Мәселен, ең төменгі тұтыну бюджеті ең төменгі күнкөріс деңгейінен шамамен 2-3 есе, ал жоғары жеткілікті бюджет – шамамен 5-6 есе артық.

Алайда, оның ең аз нормаларымен негізделген тұтынудың ең аз рұқсат етілген стандарты әрдайым сақталуы тиіс. Ең төменгі тұтыну бюджетінің құрылымы мынадай: тамақтану – 48,1 %, азық – түлік емес тауарлар – 36 %, қызметтер – 13,2 %, салықтар мен алымдар-2,7 %. Ол отбасының өсімін аз деңгейде қамтамасыз етуге мүмкіндік береді және аз қамтамасыз етілу шегін сипаттайды. Ең төменгі тұтыну бюджеті халықтың табысын тарту қажет бағдар ретінде қолданылады.

Әрбір адамның, оның отбасының, бүкіл ауылдың (селоның), қаланың және тұтас өңірдің, тіпті елдің өмір сүру деңгейі мен сапасы тұтастай алғанда тікелей және тез арада демографиялық процестерге — тұрақты халықтың жалпы санының өсуіне (немесе төмендеуіне), туу, өлім және оның табиғи өсімі көрсеткіштерінің деңгейіне, туу кезіндегі күтілетін өмір сүру ұзақтығына, Халықтың көші-қон (әсіресе ішкі) қозғалуына (қараңыз.1 Кесте) [2].

1 — кесте-2010-2014 жылдар кезеңіндегі Қазақстанның негізгі демографиялық көрсеткіштері

Негізгі демографиялық көрсеткіштер жылдар ішінде Қазақстанның 2010-2014 жылдарға арналған

Мысалы, Қазақстан халқының саны 2014 жылы 2010 жылмен салыстырғанда 6% — ға өсіп, 17 417 673 адамды құрады. 2014 жылы халықтың табиғи өсімі 269061 адамды құрады немесе 2010 жылмен салыстырғанда 21,4% — ға артты. Халықтың күтілетін өмір сүру ұзақтығы осы кезеңде 3-5% — ға өсті және 2014 жылы ерлер арасында 67 жас, әйелдер арасында 76 жас құрады. Осыған орай, инвестициялық табысты ескергендегі зейнетақы жинақтары туралы үзіндіні алу үшін Сізге БЖЗҚ-на жолығуыңыз қажет.2 кесте) [3].

Осылайша, Қазақстандағы жалпы демографиялық жүктеме коэффициентінің мәні 40,8 құрайды. Бұл мән салыстырмалы түрде төмен, өйткені ол еңбекке қабілетті халықтың саны еңбекке жарамсыз жастағы халықтың санынан 2 еседен артық екенін көрсетеді. Мұндай көрсеткіш қоғам үшін салыстырмалы түрде төмен әлеуметтік жүктеме тудырады.

Кесте 2-демографиялық жүктеме коэффициенттерін есептеу

Демографиялық жүктеме коэффициенттерін есептеу

Адам әлеуетінің жаңа сапасын қалыптастырудың тағы бір маңызды индикаторы ел халқының білімі болып табылады. Осы бағытта Қазақстан дамудың жоғары деңгейіне жетті. Қазіргі уақытта қазақстандықтардың білім деңгейі 99,7% құрайды. Бұл жетістіктер көп жағдайда еліміздің мемлекеттік бюджетінің білім беру шығындары өте жоғары болуына міндетті, 2014 жылы бұл көрсеткіш ІЖӨ-нің 3,5% — ын құрады. Осылайша, Қазақстан ЮНЕСКО ұсынған нормаларға біртіндеп жақындап келеді-ЖІӨ-нің 5-6 %. Мәселен, 2014 жылы білім беру шығындары 2010 жылмен салыстырғанда 80,0 % — ға өсіп, 1 358 669,2 млн. теңгені құрады. Мысалы, талданып отырған кезеңде әлеуметтік-мәдени іс-шараларға арналған шығыстар құрылымындағы білім беру үлесі 30,0% — дан астамды құрайды. 2014 жылы экономикалық белсенді халық саны 2010 жылмен салыстырғанда 351,3 мың адамға өсті. Халықтың экономикалық белсенділік деңгейі 70-71 % шегінде. Экономикалық белсенді халықтың құрылымын талдай отырып, экономикалық белсенді халықтың ең үлкен үлес салмағы Оңтүстік Қазақстанда (13,9 %) және Алматыда (11,6%) тұрғанын атап өткен жөн.

Нәтижесінде қалалық және ауыл халқы арасында жұмыссыз халық санының қысқаруы жұмыссыздық деңгейінің 5,8-ден 5,0% — ға дейін төмендеуіне алып келді. Нарыққа көшумен халық табысының әртүрлі түрлерінің саны айтарлықтай артты,ал олардың табыстарының мөлшері көбінесе еңбек және экономикалық белсенділігімен, адамдардың бастамашылығымен, яғни, сайып келгенде, олардың жаңа экономикалық жағдайларға бейімделуімен айқындала бастады. Қазақстан Республикасы бойынша орташа айлық атаулы жалақы 57,4% — ға өсіп, 2014 жылы 115 262 теңгені құрады. 2010 ж.ЖІӨ 73 224 теңгеге қарсы. Еңбек ақы төлеуде айырмашылықтар бар экономикалық қызмет түрлері бойынша. Ең жоғарғы еңбекақы мөлшері тау – кен өнеркәсібінде және карьерлерді қазуда – 251686 теңге, ең төменгі – ауыл, орман және балық шаруашылығында-66483 теңге.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің арасында долларлық эквивалентіндегі орташа айлық атаулы жалақы мөлшері бойынша Қазақстан Ресейден кейін екінші орынды алады. 2014 жылы ТМД статистикалық комитетінің деректері бойынша Ресей Федерациясында орташа айлық атаулы жалақы 856 АҚШ долларын, Қазақстанда – 675 АҚШ долларын, Беларусьте 590 АҚШ долларын құрады.

Өңірлік бөліністе ең жоғары орташа айлық атаулы жалақы Маңғыстау облысында – 205889 теңге, Атырау облысында – 202886 теңге, Астана қаласында – 161326 теңге, Алматы қаласында – 149544 теңге белгіленді, ең аз жалақы мөлшері Солтүстік Қазақстан облысында — 77771 теңге, Жамбыл облысында – 79300 теңге болды. 1989 жылы ЕО бастамасы бойынша құрылған Халықаралық комиссияның қорытындысы бойынша Ұлттық орташа жалақының 68% — ына жететін ең төменгі жалақы әділ болып саналады. Дамыған елдерде бұл принцип сақталады,ал кейбіреулерінде ұсынылған норматив одан да асып түседі. Осылайша, жалақының ынталандырушы функциясы іске асырылады.

ТМД елдеріндегі халықтың өмір сүру деңгейінің негізгі индикаторларын салыстырмалы талдау талданып отырған кезеңде күтілетін орташа өмір сүру ұзақтығы бойынша жетекші позицияларды Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Украина және Қазақстан сияқты елдер иеленетінін куәландырады. Жұмыссыздықтың ең төмен деңгейі 5-5, 8% Қазақстанда, Әзірбайжанда, Түркіменстанда, Украинада, Молдовада, Ресейде байқалады.

ТМД елдеріндегі халықтың кедейлік деңгейін сипаттай отырып, Қазақстан, Әзірбайжан, Беларусь және Украина сияқты елдерде кедейліктің ең төмен деңгейі байқалады және 2,8-9,1% шегінде тұр деген қорытынды жасау қажет. Балтық жағалауы елдері Қазақстан мен Ресейден айырмашылығы шикізат ресурстарынан үлкен түсімдерге ие емес, ал ең төменгі жалақы Ресейге қарағанда айтарлықтай жоғары және Қазақстанға қарағанда неғұрлым жоғары. Қазір Латвияда ең төменгі жалақы 160 лат (363 доллар), ал сағаттық еңбекақы — 0,962 лат (2,18 доллар).

Ең төмен жұмыссыздық деңгейі Норвегияда 3,5%. Қазақстанда талданып отырған кезеңде жұмыссыздық деңгейі 5-6% — ды құрады. Егер халықтың өмір сүру ұзақтығын қарастырсақ, Франция, Швеция, Швейцария және Жапония сияқты елдерде орташа күтілетін өмір сүру ұзақтығы 81-83 жылды құрайды. 2015 жылы халықтың өмір сүру деңгейі бойынша әлем елдерінің рейтингісінде Legatum Institute танымал институтымен құрылған, соның негізінде тұру үшін ең үздік елдер анықталды, Қазақстан Республикасы Беларусь пен Доминикан республикасы арасында әлемнің 142 елінің арасында 69-орында. Бұл рейтингте Ресей Федерациясы Гватемала мен Лаос арасында 90-шы орында тұр. Осылайша, өмір сүру деңгейінің әлемдік рейтингісінде бірінші орында Норвегия, соңғы орында — Чад.

Басқа көрсеткіштер бойынша, 2015 жылы әлемнің ең қауіпсіз елі Исландия деп танылды, экономикалық көрсеткіштер бойынша ең дамыған Сингапур, кәсіпкерлік қызметті жүргізу үшін ең жақсы ел Дания деп танылды, Ең үздік білім деңгейі Австралияда танылды, ал Канадада адамдар өздерін еркін сезінеді [6].

Осылайша, халықтың өмір сүру деңгейін халықтың жалпы әл — ауқатын, әрбір адамның оның нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігін қамтамасыз ететін шарттармен жиынтығында материалдық, мәдени, әлеуметтік игіліктер мен қызметтерді тұтынуын сипаттайтын әлеуметтік-экономикалық санат ретінде айқындау қажет. Бұл ретте өмір сүру сапасы халықтың өзінің нақты түрлі қажеттіліктері мен мүдделерін негізге ала отырып, өз өмірі мен өмірлік жағдайларына қанағаттануын білдіреді.

Ел халқының тұрғын үй жағдайларының деңгейін арттыру жөніндегі елеулі проблемалар қолма-қол тұрғын үй қорын оларда, әсіресе ауылдық жерлерде, шағын және көптеген орта қалаларда тұру үшін қазіргі заманғы қолайлы керек-жарақтармен абаттандыру деңгейінде сақталуда. Бұл проблемалар (пәтерлерді газдандырудан басқа) әлі баяу шешілуде, алайда мемлекет тарапынан көмек пен Ықпал етудің үздіксіз және ауқымды шаралары қабылдануда. Талдау нәтижесінде 2010-2014 жылдар кезеңіндегі халықтың өмір сүру деңгейінің көрсеткіштері және олардың динамикасы әлеуметтік саладағы мемлекеттік саясат жеткілікті түрде тиімді екенін дәлелдейді. Мемлекет қоғамда экономикалық өсу мен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ете отырып, адамдардың ұзақ, қауіпсіз, салауатты және қолайлы өмірі үшін қолайлы жағдай жасайды, сондықтан бүгінгі таңда мемлекеттің басты мақсаты Қазақстан халқының өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталған Дұрыс әлеуметтік саясат болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Қазақстанның демографиялық жылнамасы. Статистикалық жинақ. / Под ред. А. А. Смаилова: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті, 2015, 238 б.
Қазақстан халқының өмір сүру деңгейі 2010-2014 жылдар. Статистикалық жинақ. /Под ред. А. А. Смаилова: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті, 2015, 84 б.
Қазақстан халқының экономикалық белсенділігі 2010-2014 жылдар. Статистикалық жинақ. /Под ред. А. А. Смаилова: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті, 2015, 205 Б.
Толығырақ Оқу А. Табыс саясаты және халықтың өмір сүру деңгейі-СПб.»Питер», 2013, 653 б.
Еңбекақы Қазақстан Республикасында 2010-2014 жылдар. Статистикалық жинақ. /Под ред. А. А. Смаилова: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті, 2015, 130 б.
Карибаева Ж. К. Қазақстан Республикасының әлеуметтік қамсыздандыру құқығы – Павлодар: Кереку, 2014, 68 б.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *