Феноменология — гректің phainomenon — құбылған деген сөзінен; феномен деген сөзді философияда құбылыс деп те атап жүрміз. Феноменология — ХХ ғасырдағы батыс философиясы мен мәдениетінің негізгі бағыттарының бірі. Негізін қалаған – неміс философы Эдмунд Гуссерль (1859-1938 ж.ж.). Феноменология экзистенциализмге жақын: М. Хайдеггерді, Ж.П. Сартрды кейде феноменологияға да жатқызуға болады.

Феноменология Кьеркегордан, Ницшеден келе жатқан ғылымға, ақылға табынудан, шексіз сенуден, не нәрсені, нендей мәселені болмасын тек ғылым арқылы қарастыруға тырысудан бас тарту ниетін жалғастырып әкетті. Абстракциядан нақтыға, заттар жөніндегі түсініктерден, пікірлерден заттардың өздеріне назар аудару идеясын алға тартты. Хайдеггер «Болмыс және уақытта» феноменологияны былай түсіндіреді: «Феноменология» деген сөз ең алдымен метод (тәсіл) деген ұғымды білдіреді. Ол философиялық зерттеулердің предметтерінің не екендігінен гөрі қалай екендігін аңғартады». Феноменологияның талабын, – деп атап көрсетеді Хайдеггер, бір сөзбен: «заттардың өздеріне қарай» деп анықтауға болады (Хайдеггер М. Бытие и время. – М., 1997. С.27). Әңгіме жекелеген заттар жөнінде емес; олардың шегіне ешкім жете алмайды. Гуссерль кейін Хайдеггердің пікірін нақтылай түседі: «Кейін заттардың мәніне қарай!» Заттар жөніндегі әр түрлі сөздермен, ойлармен шектелмей, заттардың өздерін қарастырып, өздерін «сөйлетіп», оларға өздерін көрсетуге жағдай жасау. «Болмыс және уақыттың» бесінші тарауының бір параграфы орысша «толки» деп аталады, қазақша алыпқашпа сөздер деп аударуға болады. Тек қана нақты ғылымдарда емес, философияда да қатеге шығаруға болмайтын деректерге сүйену керек. Феноменология философиялық ғимараттың іргесіне тұрақты анық-қанықтарды ғана жатқызуға тырысады; екіұшты, дүдамал, шындыққа жанаспайтын ұғымдар ғылымда да, философияда да болмағаны дұрыс.

Феноменология тұрғысынан нақты, теріске шығаруға болмайтын айқындықты тек ғылымнан табуға болады деген қалыптасқан пікір – шындықтан алшақ. Шын мәнісіндегі нақты нәрсе философияда да орын алуы керек. Феноменология сондай шыншыл философияға алып баратын жолды іздестіретін ілім.

Ғылымда, өмірде дүние, құбылыстар жөнінде ғылыми көзқараспен, олардың ғылыми (ғылымдағы) көрінісімен шектеліп қалуға болмайды. Дүниеге тек Ньютонша, Эйнштейнше, Марксше ғана қарау керек деген пікір – аңғал. Дүниені, заттарды олардың өзіне тән қасиеттеріне қарай бейнелеуіміз керек.

«Феноменология» деген ұғымға қарап, бұл – феномендер, құбылыстар жөніндегі ілім екен деп ойлауға болады. Бірақ бұл дәл түсінік болмайды. Әңгіме заттардың сыртқы көрінісі, құбылысы, құбылуы жөнінде емес. Феноменология философияны осындай сыртқы көріністерді бетке ұстайтын абстрактілі анықтамалардан, жалған түсініктерден арылтпақ болады. Феноменология, дұрысында, мәндер жөніндегі ілім. Оны деректер, құбылыстар қызықтырмайды. Мысалы, феноменологияның өкілін анау, не мынау моральдық нормалар қызықтырмайды, оларды норма етіп тұрған қандай қасиет – сол қызықтырады. Дінге қатысты әр түрлі салтжораларды, заңдарды, сөз жоқ, білу керек, ұстану керек, сонымен бірге бұл ғұрыптарға діни мән беріп тұрған не, діншілдік дегеніміз не – осыны айыра білу керек. Ар, ұят, намыс, махаббат, иман деген нәрселермен өмірде кездесеміз. Мәселе олардың көрінісінде емес, өмірде орын алуында емес, мәселе олардың мәнінде: ұят дегеннің өзі не? Қалай қалыптасқан? Адамға қандай әсер етеді? Махаббат деген не? Махаббатпен өмір сүру деген не? Заттардың түпкі мәнін түсіну үшін олар жөніндегі әр түрлі пікірлерді жайына қалдырып, өзіңнің ол затты қалай қабылдайтыныңа – ұнататыныңа, ұнатпайтыныңа қарамастан, заттың өзін сол зат етіп тұрған мәнге жетуге тырысу керек.

Феноменология деген бағыттың мән-жайын түсіну үшін оның негізін қалаған Э. Гуссерльге тоқталу жөн. Әдебиетте Гуссерльді неміс философиясының «соңғы классигі» деп те құрметтейді. Бұл арада оның ғылыми философияны құруға ондаған жылдар бойы аянбай күш салғаны ескерілсе керек. Ол бірақ философияны адамнан тыс дүние жөніндегі ғылымға айналдырмақ болған жоқ.

Лейпциг, Берлин, Вена университеттерінде оқып білім алған. Алғашқыда ол өзін математика саласында танытқан, математикадан диссертация қорғап, «Арифметика философиясы» (1894 ж.) деген күрделі еңбек жазған. Бірақ Гуссерльдің атын шығарған, не дегенмен, математика емес, философия болды. Гуссерльдің кең тараған танымал шығармалары: 2 томдық «Логикалық зерттеулер» (1901 ж.) «Философия нағыз ғылым ретінде» («Философия как строгия наука» (1911 ж.), «Таза феноменологияның және феноменологиялық философияның идеялары» (1913 ж.), «Трансценденталдық логика және формальдық логика» (1929 ж.), «Картезиандық толғаныстар» (1931 ж.), «Еуропа ғылымдарының тоқырауы және трансценденталдық феноменология» (1936 жылы жазылған, бірақ Гуссерль қайтыс болғаннан кейін 1954 жылы жарық көреді). Нацистер тұсында ұлтына (Гуссерль еврей болатын) байланысты қысымшылық та көрді, университеттен, профессорлық қызметінен кетуге мәжбүр болды. Оның отызыншы жылдары, өмірінің соңғы кезінде жазған, бірақ жарық көрмеген қырық бес мың беттік ғылыми мұрасын бір священник аман алып қалып, Бельгияға Лувен деген қалаға жеткізеді. Қазір сонда Гуссерльдің мұрағаты бар. Оның шығармалары том-том болып басылып шығуда.

1901 жылдан бастап, Гуссерль Геттинген университетінде, кейін Фрейбург университетінде профессор болып сабақ береді, кафедра басқарады. «Таза логика» жөніндегі ізденістері, ойлары оның алғашқы феноменологиялық туындысы классикаға айналған «Логикалық зерттеулерде» баяндалады.

Ғылыми теория жалпы және қажетті пікірлердің негізінде құрылады. Индуктивтік жолмен тәжірибеден туындайтын пікірлер мұндай жалпы және қажетті сипатқа ие бола алмайды. Гуссерль қарастыратын дерек (факт) интуициясы мен мән интуициясының айырмашылығы осы екі түрлі пікірден көрінеді. Мән интуициясы жөнінде философ «Логикалық зерттеулердің» екінші томында толығырақ сөз қылады.

Таным тәжірибеден, бар заттардан және деректерден басталады. Дерек дегеніміз осында және қазір болып жатқан, кездейсоқ нәрсе, оның болуы да, болмауы да мүмкін. Бірақ дерек біздің санамызға мәлім болса, онда сана онымен бірге мәнді де сезеді. Әр түрлі жағдайда, кларнетті, виоленчелді, скрипканы тыңдай отырып, біз мән жөнінде – саз (музыка) жөнінде айтамыз. Индивидуалды (жеке) санамызға универсалды (әмбебап) арқылы енеді: егер де дерек осында және қазір бізге мәлім болса, онда әуелі оның мәні бізге мәлім болғаны; скрипканы, кларнетті тыңдасақ та, біз сазды тыңдап отырғанымызға күмәнданбаймыз. Мәндер, сөйтіп, құбылыстардың бізге мәлім болуының типтік модустары болып табылады. Үшбұрыштың идеясын немесе мәнін біз эмпириялық жолмен – әр түрлі үшбұрышты салыстыру арқылы шығара алмаймыз. Керісінше, мынау да, анау да – үшбұрыштар, өйткені бұлар үшбұрыш идеясының жүзеге асқан жекелеген түрлері. Әр алуан деректерді салыстыру үшін бізде олардың мәні жөнінде, неліктен олардың біріне-бірі ұқсас болатыны жөнінде түсінік болуы керек. Мәндерді осылай алдын ала анықтауды, білуді Гуссерль эйдетикалық интуиция деп атайды, одан жекелеген деректерді ғана айыра алатын эмпириялық интуицияны немесе деректер интуициясын ажыратады. Әрине, тек жекелеген заттар, деректер ғана реалды өмір сүреді; ұғымдар, универсалдар – идеалды объектілер болғандықтан жекелеген деректер сияқты өмір сүрмейді, олар тек санада өмір сүреді. Бірақ жекені біз тек әмбебап мәндер арқылы танып, ажыратып, жіктей аламыз.

Феноменологиядағы, әсіресе Гуссерль шығармаларындағы негізгі ұғымдардың бірі – интенционалдық (лат. intentio – стремление – ұмтылыс, ынталылық). Оның мәнісі – заттың мәнін, мағынасын анықтау немесе затқа мән-мағына беру. Гуссерль интенционалдық сананың әрқашан да «бірдеңе жөніндегі сана» болып табылатынын көрсетеді («сознание о чем-то»); сана әрқашан да зат жөніндегі ой, пікір, түсінік болып табылады. Сана затты тани біле бастағанда ғана сана ретінде өмір сүре алады. Сана дегеніміз бірдеңе жөніндегі білім. Бұл – ол жөніндегі мен ойлайтын, еске алатын, армандайтын, сезетін бірдеңе. Демек, Гуссерльдің ойынша, субъект пен объект – екі түрлі нәрселер. Субъект – бұл сезе алатын, еске алатын, сынай алатын, қиялдайтын Мен (адам), ал объект – осы актілердің (ойдың, қиялдың, сезімнің) жүзеге асқан түрі: бейнелер, ойлар, түстер, көлемдер, т.б. Объектінің көрінісін, құбылысын объектінің өзінен ажырата білу керек. Егер де танылған нәрсе қабылданған, көрінген нәрсе болса, онда көрінген нәрсенің ішіндегі нақтысы – айқын қабылданған нәрсе. Таным процесін Гуссерль – «noesis» деп, біз білетін нәрсені – «noema» деп атайды. Ноэсис – грекше ойлау, ноэма – ой – антика философиясында қолданылған терминдер. Гуссерль оларды «бірдеңе жөніндегі сана» болып табылатын интенционалдықтың құрылымын суреттеу үшін пайдаланады. Ноэмдердің ішінен Гуссерль деректер мен мәндерді ажыратады.

Сана, сонымен, интенционалды болып табылады. Ол заттармен тығыз байланысты. Мен, – дейді Гуссерль, түс (свет) жөніндегі сезімімді көре алмаймын, бірақ түрлі түсті заттарды көремін, дыбысты сезінбесем де, салған әнді естимін. Гуссерль таным процесінде интуицияға ерекше мән береді. Интуиция оның ойынша, танымның көзі болып табылады. Ойлау да керек, ақылмен өлшеп пішу де керек, бірақ нені және қалай ойлау керектігін интуиция арқылы білеміз.

Феноменологиядағы маңызды функциялардың бірін атқаратын ұғым, ойлау тәсілі – эпохе (гр. еpohe – тартыну, өзін-өзі ұстау деген мағынада) – дүние жөнінде пікір айтудан бас тарту. «Эпохе» деген ұғым кейде феноменологиялық редукция (лат. reduction – артқа ысыру) деген таным, ойлау тәсілінің синонимі ретінде қолданылады. «Эпохе» деген принципті жүзеге асыра отырып, субъект ғылыми және ғылыми емес ойлау тарихында ғасырлар бойы жинақталған барлық пікірлерді, заттар жөніндегі түсініктерді ысырып тастап, «таза бақылаушы» тұрғысынан белгілі бір заттың мәнін түсінуге тырысады.

Гуссерль адамдарды философтардың, ғылым өкілдерінің айтқанының бәріне сене бермеуге шақырады, адам өзінің күнделікті өмірде және «табиғи нұсқауда» орын алатын ойларына да күдікпен, сын көзімен қарауы керек.

Адамның «табиғи нұсқауы» («естественная установка») өмірде бұларсыз ойлап-пішу қиын болатын әр алуан нанымдардан тұрады. Солардың ішінде, ең алдымен, айналадағының бәрі реалды заттар әлемі деген наным. Бұл – айқын нәрсе сияқты. Бірақ философия ғимаратын мұндай айқын нәрселердің көмегімен құруға болмайды. Менің дүниенің бар екендігіне сенген нанымымнан бірде-бір философиялық қағиданы шығару мүмкін емес дейді Гуссерль. Санадан тыс дүниенің бар екендігі жөніндегі дерек өздігінен айқын болып табылмайды; бұған да күмәнданатын адамдар болады. Қарапайым адам ретінде философ дүниенің реалдылығына күмәнданбайды, мұнсыз практикалық өмір мүмкін болмас еді. Ал философ ретінде ол мұндай көзқарасқа күдікпен қарауы тиіс.

Дүниенің нақты өмір сүретіндігі туралы идеяға да, жаратылыстану ғылымдары алға тартатын деректерге де сүйенуге болмайды деп есептейді феноменология өкілі. Мұндай көзқараста күнделікті тәжірибеден және қисынды ойдан алынған аңғырт пікірлер жетеді. Мәселе дүниенің бар екендігінде емес, мәселе дүниенің мен үшін қандай мағынаға ие болатынында және басқалардың оны қалай қабылдайтынында. Феноменология – дүниені оның адам үшін қандай маңызы бар екендігіне қарап өңдеудің, өзгерудің жолдарын көрсететін ғылым.

Феноменологиялық редукция әр түрлі табиғи нұсқаулары бар нақты дүниені: барлық білімдерді, заттарды, адамдарды, ғылымдарды, сырттан таңылған схемаларды, жорамалдарды жақшаның сыртына шығарып тастауды талап етеді. Сонда қалатын, жақшаға алынатын нәрсе, Гуссерльдің ойынша, бұл таза сана, субъективтілік. Сана – айдан анық реалдық қана емес, ол – барлық реалдықтың негізгі болып табылатын абсолюттік реалдық. Гуссерльдің ойынша, эпохе және феноменологиялық редукция – бұл сана мен дүниенің мағыналық байланысын алдыңғы қатарға шығару және соған сүйене отырып, адам мен дүниенің алуан-алуан қатынастарын қарастыру тәсілі.

Феноменологияда қарапайым жағдайларды суреттеу жиі ұшырасады: бидай тарту, аттың тағасын қағу, хат жазу. Осының бәрі феноменология тұрғысынан нақты өмір дүниесі, яғни біз өмір сүріп отырған әр алуан заттар мен заттар жөніндегі ойларды – құбылыстарды (феномендерді) қамтитын дүние. «Жизненный мир» деген ұғым да – бұл бағыттың бетке ұстаған ұғымдарының бірі. Бұл – кітаптағы, теориядағы дүние емес, адамдар күн сайын бастан кешіп жатқан өмір. Нақты өмір дүниесін ғылымға, философияға қатысы жоқ жалған дүние деп елемеу дұрыс емес. Ғылымды, философияны жасайтын – адам, ал ол осы дүниеде өмір сүреді.

Жоғарыда айтқанымыздай, Гуссерльдің соңғы шығармасы Еуропа ғылымдарындағы тоқырауды (дағдарысты) және бұл дағдарыстан шығудың жолын қарастырады. Философтың ойынша, бұл дағдарыс үшін ғылымдарды кінәлауға болмайды, ғылымның мәнін, адамзат үшін рөлін теріс түсінген, ғылымды адамнан алшақтатып, абстракциялар әлеміне бұрған оқымыстылар, ғалымдар, философтар кінәлі. Осыған орай Гуссерль ғылымның міндетін сыртқы дүниені зерттеу деп түсінетін натурализмді және ғылым заттарды тек сол күйінде суреттеуі керек деп есептейтін объективизмді сынайды. Ғылымнан басқа жерде ақиқат жоқ және болуы мүмкін емес деген пікірді кім, қалай және қашан дәлелдепті? Тек қана ғылым арқылы суреттелген дүние ғана – нақты деген сенім неге негізделеді? Қазіргі ғылымдардың дағдарысы, Гуссерль түсінігінде, адам тіршілігіне қатысты күрделі және бұлтартпайтын мәселелерді елемеуінде және бұл мәселелерді саясаттың, идеологияның билігіне қалдырғанында. Сөйтіп, адамзат ақыл-ойының ең басты жемісі – ғылым адамға жат, адамға қатысы жоқ дербес дүниеге айналады. Әр адамды мазалайтын, қинайтын сұрақтар жөнінде: не үшін ол өмір сүреді, нені ол құндылық ретінде бағалайды, неге сенеді, неге сенуі керек, т.б. – ғылым ештеңе айта алмайды.

Мұндай өмірмәнді, философиялық сұрақтарды елемеу рационалдықты тек оның ғылыми формасына айналдыруға әкеліп соқты­рады. Дұрысында рационалдық ең алдымен нақты өмір дүниесін қамтуы керек, осы дүниеге реттілікті енгізуі керек, осы дүниені ақылға сыйымды етуге тырысуы керек. Міне, осы феноменология тұрғысынан, Гуссерльдің бағдарламасы бойынша, нағыз ғылымға айналған философияның басты міндеті.

Гуссерльдің феноменологиясын жоғары бағалай отырып, экзистенциализм өкілі, француз философы Альбер Камю (1913-1960 ж.ж.) былай деп атап көрсетеді: Гуссерль және оның ізбасарлары дүниеге оның әртүрлілігін қайтарып берді және ақылдың өктемдігін теріске шығарды. Олар рухани дүниені күтпеген жақтан байытты. Гүлдің жапырағы, жол бойындағы қашықтықты көрсететін бағаналар болмаса адам қолы да – махаббат, ықылас немесе тартылыс заңдары сияқты маңызды нәрселер. Ойлау деген бір ғана өлшемді қолдану деген сөз емес… Ойлау – жаңадан көруге, ұқыпты болуға үйрету; сананы бірдемеге бағыштай білу… (Қара: Камю А. Творчество и свобода. – М.: Радуга, 1990. С.46; сонымен бірге: Батыс философиясының антологиясы… 377 б.; Камюдің «Сизиф туралы мифін» аударған М. Сәбит).

Феноменология философиясы

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, – Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.