Есту мүшесінің құрылысы мен гигиенасы

Есту мүшесінің құрылысы. Құлақ — есту мүшесі. Басқа сүтқоректілердегі сияқты адамда құлақ үш бөлімнен: сыртқы, ортанғы және ішкі құлақтан тұрады.

Сыртқы құлақ ең алғаш эволюция барысында тек сүтқоректілерде пайда болды. Оған құлақ қалқаны, сыртқы есту жолы және дабыл жарғағы кіреді. Құлақ қалқаны дыбысты қабылдап, құлақтың ішіне бағыттайды. Есту жолы дыбысты өткізеді. Сонымен қатар есту жолының терісінде құлық бөлетін бездер болады. Ол қорғаныш рөлін атқарып, шаң-тозаң мен зиянды микробтарды ұстап қалады. Есту жолы қалқамен — тығыз, қатты тартылған дабыл жарғағымен аяқталады. Жануарлардың барлық кластарында: қосмекенділер, жорғалаушылар, құстарда дабыл жарғағы ортанғы құлаққа жатады. Бірақ адамда ол сыртқы құлақтың бөлігі деп есептеледі.

Сыртқы құлақ қалай жұмыс істейді? Есту жолы арқылы дыбыс толқындары дабыл жарғағына соғылып, оны тербетеді. Ол дыбыс толқындарын механикалық тербеліске түрлендіріп, ортанғы құлақтың есту сүйекшелеріне өткізеді.

Ортанғы құлақ дабыл жарғағынан кейін орналасқан, ауа толы қуыс болып табылады. Бұл қуыс мұрын-жұтқыншақпен есту немесе Евстахий түтігімен жалғасқан. Жұтқан кезде қуыс ашылады да, ауа алмасады. Әдетте қуыс жабық болады.

Ортанғы құлақ қуысындағы қысым атмосфералық қысыммен бірдей болады. Атмосфералық қысым жоғарылағанда немесе төмендегенде құлақ бітеліп қалады (әсіресе үшақпен ұшқан кезде байқалады). Бұл жағдайда ауызды ашып отыру немесе жиі жұтыну керек. Жүтынған кезде ортанғы құлақта қысым атмосфералық қысыммен теңеседі.

Ортанғы құлақ қуысында өзара байланысқан кішкентай үш есту сүйекшелері: балғашық, төстік және үзеңгі орналасқан. Дабыл жарғағымен бітісіп кеткен балғашық алдымен оның тербелісін төстікке береді. Кейін күшейтілген тербеліс үзеңгіге беріледі. Дабыл жарғағының тербелісі алдымен осы үш сүйекке, содан соң ішкі құлаққа беріледі.

Ішкі құлақ бас сүйектің самай бөлігінде орналасқан. Ішкі құлақтағы қуыстар мен иірім өзекшелерден түзілген күрделі жүйені — шытырман (лабиринт) деп атайды. Олардың іші сұйықтыққа толы. Шытырманда есту мүшесі — үлудене және тепе-теңдік мүшесі — вестибула аппараты болады. Үлудененің қуысы да сұйықтыққа толы болады. Сұйықтық үлуденеден ағып кетпеуі үшін ол сопақ және дөңгелек терезе жарғақпен шектелген. Сопақ терезеге үзеңгі соғылады. Үлуденедегі сұйықтықтың тербелісі есту рецепторларын тітіркендіреді. Оларда қозу пайда болып, есту жүйкесі арқылы ми қыртысының есту орталығына жеткізіледі.

Дыбыс тербелісі мынадай жолдан өтеді: Дыбыс толқыны — есту жолы — дабыл жарғағының тербелісі — есту сүйекшесінің тербелісі — сопақ терезе жарғағының тербелісі — үлуденедегі сұйықтықтың тербелісі — есту рецепторларының тітіркенуі — жүйке импульсінің пайда болуы.

Вестибула аппараты екі қапшық пен үш жартылай иірім өзектерінен тұрады. Олардың қуысы сұйықтыққа толы. Әрбір өзектің қабырғасында рецепторлар мен кальцийдің ұсақ кристалдары болады. Дененің қалпы өзгергенде кристалдар қысымы рецепторларда қозу тудырады. Пайда болған жүйке импульстері миға өтеді.

Адам үшін есту мүшесінің маңызы зор. Әсіресе сөйлеу пайда болғаннан кейін оның маңызы арта түсті. Сөзді біз тікелей есту мүшесі арқылы қабылдаймыз. Сонымен қатар есту арқылы қоршаған орта дыбыстар әлемінен алуан түрлі ақпарат аламыз.

Есту мүшесінің гигиенасы. Есту мүшесі қалыпты жұмыс істеу үшін оның гигиенасын сақтау керек. Есту жолының түбінде құлық бөлетін бездер бар. Құлықтың жабысқақтығы сыртқы қүлақтан түсетін шаң-тозаң зиянды микробтарды ішке өткізбей қорғаныштық қызмет атқарады. Дегенмен құлақта құлық көбейсе, адам жақсы естімей қалуы мүмкін. Сондықтан құлықты тазалап тұрған жөн. Құлақты тазалағанда үшкір, қатты заттарды пайдалануға болмайды. Себебі дабыл жарғағын зақымдап алу мүмкін. Сонымен, есту мүшесіне қатты шу кері әсер етеді. Қала тұрғындарының дабыл жарғағына қатты шудан үнемі жүктеме түседі. Тауда өмір сүретін 70 жастағы адамның есту қабілеті қалада тұратын 20 жастағы адамның есту қабілетіне сәйкес келетіні анықталған. Егер қартайғанша қалыпты есту қабілетін сақтағың келсе, қатты шудан сақтаныңдар. Құлақтарыңды күтіңдер.

Кейде, тіпті гигиеналық процедуралардың маңыздылығын ескере отырып, олардың дұрыс жүргізілмеуінен асқыну дамуы мүмкін. Құлақтар маңызды орган болып табылады, оған күтім қажет. Пайдалану жоқ осыған арналған қаражат денсаулыққа айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін. Өткір заттармен есту жолының эпителиалды төсенішінің бүтіндігін зақымдауға, аздаған жарақат жасауға болады. Олар инфекция үшін кіру қақпасы болады. Жиі лас қолдардан стафилококк түседі, бұл фурункулездің дамуына ықпал етеді. Бұл ауру гигиена ережелерін сақтамаудың нәтижесі болып табылады. Ішкі құлақ аймағында жоғары температура, нашар көңіл-күй және ауырсыну сезімін тудырады. Сондай-ақ, фурункулез күшті пульсациялық бас ауруы бар, бұза шайнау және жұмыс височно-нижнечелюстного буын. Осылайша, құлақты тазалау үшін кездейсоқ заттарды пайдалану өте теріс әсер етуі мүмкін. Соңғы уақытқа дейін құлақ таяқшалары — есту органын сау күйде ұстауға арналған оңтайлы құрал деп саналды. Бұл өнімге сұраныстың күшеюіне әкелді, енді көп адамдар жиі, кейде күніне бірнеше рет, құлақ мұқият тазалау борышы деп санайды. Өкінішке орай, мақта тазалағыштың өткір түрі күкіртті арнаның ішіне итеруге көмектеседі.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *