Кәсіпорын (корпорация) қызметіндегі дебиторлық қарыздың рөлі мен мәні. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан 2030» даму Стратегиясында көрсетілгендей, дамудың соңғы мақсаты біздің еліміз үшін экономикалық өсу болып табылады, себебі экономикалық өсудің шарты «бүгінгі мен ертеңгі күнде және соңғы отыз жылдың ішіндегі ең маңыздысы».

Нарықтық қатынастарды қалыптастыру кезінде экономикалық ақпаратты дер кезінде бермесе шаруашылық субъектілердің экономикалық механизмін басқару мүмкін емес, оның негізгі бөлігін нақты қарастырылған бухгалтерлік есеп пен қаржылық шаруашылық әрекеттің талдауы береді. Бухгалтерлік есеп және қаржылық шаруашылық әрекеттің талдау мәліметтері шаруашылық субьектінің жұмысын жедел жүргізу үшін және олардың бөлімдеріне ағымдық жоспар мен экономикалық болжамдар жасау үшін, сонымен қатар, елдің экономикалық дамуының заңдылықтарын зерттеу мен оқу үшін қолданылады.

Қазақстан Республикасында соңғы 5-6 жылдар аралығында бухгалтерлік есепке алудың жетілдіруі мен болашақ дамуы, нормативтік-құқықтық актілерді қабылдау мен өңдеу, нарықтық экономикаға лайықты болатын жаңа жүйеге алмасуын тездету бойынша үлкен жұмыс жүргізіліп жатыр, 2001 жылдың 1 қаңтарында іске асырылған салық алудың жаңа заңы өңделген болатын. Ауыспалы кезеңде өндірістің апаттық төмендеуі, Қазақстан халық шаруашылығының кейбір салаларының тоқталуы – жұмыссыздық пен ақшаның құнсыздануының өсуін, сонымен қатар, ең бастысы, ол шаруашылық субъектілері арасындағы нарықтық қатынастардың тұрақсыздығын, олардың қаржылық күйлерінің нашарлауына әкеледі.

Қазіргі уақытта, шаруа адамдардың арасындағы өзекті мәселенің бірі жалпы шаруашылық субъектінің жұмысын үйлестіру рөлін атқаратын, есептеу-төлемдік операцияларымен тікелей байланысты болатын сұрақ – бұл дебиторлық қарыз.

Дебиторлық қарыз шаруашылық субъектілер қорларының маңызды бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, кез келген кәсіпорын балансының қазіргі қазақстандық құрылымы бойынша ол бірінші және екінші бөлімдерінде бола алады.

Кәсіпкерлік қызметті атқара отырып, мүліктік айналымның қатысушылары келесі болжам жасайды, олар шаруашылық операцияларды іске асыру кезінде шығындарын қайтарып алғанымен бірге, табысқа ие бола алатындарын болжамдайды. Бірақ тәжірибе жүзінде, әсіресе нарықтық қатынастарға ауысумен бірге өндірістің төмендеуінен тұрақты түрде келесі жағдайлар туындай береді: онда белгілі бір себептерге байланысты кәсіпорын контагенттерден қарыздарын ала алмайды. Дебиторлық қарыз көптеген айларға, кейбір жағдайларда жылдарға да созылады. Дебиторлық қарыздың өсуі кәсіпорындардың қаржылық жағдайын нашарлатып, кейде банкроттыққа ұшыратады. Айналым құралдарының бір бөлігі болып, нақты айтқанда қатынастық қорлардың бөлігі бола отырып, дебиторлық қарыз, әсіресе ақталмаған түрі, төленбей «тұрып қалған» түрі, айналым құралдарының айналымдығын қысқартады, яғни кәсіпорынның табысын азайтады.

Сондықтан қазіргі таңда, шарушылық субъектілердің қаржылық күйін жақсарту мақсатындағы маңызды мәселелерді шешу басты мәселе болып табылады, оларға біз төменде көрсетілген мәселелерді жатқызамыз:

Бухгалтерлік есепке алудың жаңа жүйесіне және есептеулердің жаңа жоспарына алмасуға, сонымен қатар шаруашылықтың әкімшілік-басқарушылық жүйесінің құлдыраунан кейін барлық шаруааралық қатынастардың жойылуына байланысты дебиторлық қарыздың дұрыс есептеуін ұйымдастыру.

Дебиторлық қарыздың талдануы, ол «тұрып қалған», ақталмаған қарызды жоюға және оның өсуін азайтуға бағытталған қорларды анықтауға және дебиторлық қарыздың өсуіне әсер ететін факторларды табуға бағытталған болу қажет.

Дебиторлық қарыздың топтастыруы

Дебиторлық қарыз – айналымдық капиталдың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Дебиторлық қарыз деп, біз берілген ұйымға жеке тұлғалардың және ұйымдардың қарызын айтамыз (мысалы, сатып алушылардың алынған тауар немесе ұсынылған қызметтер үшін қарызы, есеп беруге міндетті адамдардың олармен берілген ақшалай сомалар үшін қарыздары). Сәйкесінше, берілген ұйымға қарыз болған ұйым немесе адамдар – дебиторлар деп аталады. Қарыз болу, дебитор (лат. сөзінен debitum – қарыз, міндет) екі немесе одан да көп адамдар арасындағы мүліктік байланысы бойынша белгілі бір жақтың азаматтық-құқықтық міндеттері болып табылады.

Дебиторлық қарыз – бұл басқа да азаматтар немесе заңды тұлғалармен кәсіпорынға төленуі тиіс болатын қарыздың сомасы.

Қолма-қол төлемсіз есептеулер жүйесінде дебиторлық қарыздың пайда болуы, кәсіпорынның шаруашылық қызметінің объективты процесі болып келеді.

Дебиторлық қарыздың пайда болу, сипатына байланысты қарапайым және ақталмаған болып бөлінеді. Кәсіпорынның қарапайым қарызы – кәсіпорынның өндірістік бағдарламасының орындалу жолымен шартталған, сонымен қатар есептеулердің күші бар формаларымен де шартталған (ұсынылған арыздар бойынша қарыз, есеп беруге міндетті адамдарға байланысты қарыз, төлем уақыты келмеген және тиілген тауарлар үшін). Ақталмаған дебиторлық қарыз деп қаржылық және есептік тәртіптің бұзылуы, есепке алудың кіріспесінде бар кемшіліктердің, материалдық құндылықтарды бақылаудың төмендеуі, жетімсіздіктер мен ұрлықтардың нәтижесінде пайда болатын қарызды айтамыз.

Дебиторлық қарыз бухгалтерлік есепке алудың халықаралық, сонымен қатар қазақстандық стандарттарымен сәйкес болып, сатып  алушылардан (дебиторлар) компанияға төлену қажет болатын сома түрінде анықталады. Бір кәсіпорын тауарды басқа бір кәсіпорынға немесе ұйымға сатқан жағдайда, онда тауарларға дереу төлем жасалады. Ұсынылған өнім үшін төленбеген есептер (немесе тауарды алуға ұсынылатын есептер) дебиторлық қарыздың үлкен бөлігін құрайды.

Дебиторлық қарыз заңды құқықтарымен байланысты болатын, сонымен қатар мүлік құқығына да байланысты болып келетін кәсіпорынның қоры болып табылады.

Жалпы түрде қор ретінде құндылық бағалауға ие болатын мүлік, субъектінің құқықтары мен мүліктік игіліктері жатады. Қорда іске асырылған экономикалық болашақ табыс бұл субъектінің ақшалай құралдарының құйылуына жанама, тікелей немесе ықтимал үлес болып табылады. Сәйкесінше, дебиторлық қарыз – бұл заңды құқықтарымен  байланысты болатын, сонымен қатар мүлік құқығына да байланысты болып келетін қордың құрамында іске асырылған болашақ экономикалық табыс.

Қорлар деп шаруашылық субъектісімен басқаратын қаржыларды атайды. Сонымен қатар табысқа және потенциалды қызметтерге құқықтары заңды болу қажет немесе оларды алуға заңды дәлелдеме мүмкіндіктері болуы керек. Мысалы, қорды сату фактісін көрсеткенде сатушыда дебиторлық қарыз пайда болады. Сатып алу-сату келісімі мүмкін болатын болашақ табысты анықтауға жағдай жасайды. Бірақ, егер сатып алушы дебиторлық қарызды өшіру үшін белгілі бір соманы енгізбесе, яғни нақты келетін кірістер ретінде, сәйкесінше, қор болып қор саналмай қалады.

Қорларға болашақта алынатын, қазіргі уақытта кәсіпорынның бақылауында болмайтын табыс жатпайды. Сонымен қатар кілтті кезең ретінде қаржылық менеджердің бір немесе басқа да шаруашылық операцияның іске асуы туралы шешімін қабылдауы болып табылады.

Дебиторлық қарыздың спецификалық элементі – алуға арналған вексельдер, олар негізінен бағалы қағаздар болып табылады (коммерциялық бағалы қағаздар). Дебиторлық қарызды басқару талаптарының бірі – бұл сатып алушылардың төлеу қабілеттілігі ықтималдығының дәрежесін анықтау, сенімсіз қарыздар бойынша қордың болжаулық мәнін есептеу, сонымен қатар, әлуетті немесе факт түрінде төлеу қабілеттілігі жоқ сатып алушылармен жұмыс істеуге байланысты кепілдемелерді ұсыну болып табылады.

Қаржылық есеп беруді құрастыру мақсатымен дебиторлық қарыз келесі белгілері бойынша топтасады:

қарапайым операциялық циклмен байланысы;

өшіру мерзімі;

дебиторлар міндеттеріне ие болғанына себепті болған нысандар;

борышкердің дебиторлық қарызды уақытына сәйкес төлеу.

Көрсетілген ең бірінші екі белгілері бойынша анықтамалары берілген, ұзақ уақытты және ағымдық дебиторлық қарызды бөліп көрсетеді.

Дебиторлар міндеттеріне ие болғанына себепті болған нысандар бойынша құралатын дебиторлық қарыз келесі түрде топтасады:

  • қызметтер, жұмыстар, тауарлар, өнімді жүзеге асыру бойынша кәсіпорынның қарапайым қызметімен байланысты болатын дебиторлық қарыз;
  • қызметтер, жұмыстар, тауарлар, өнімді жүзеге асырумен байланысты болмайтын, басқа операциялардың нәтижесінде пайда болатын дебиторлық қарыз.
  • қызметтер, жұмыстар, тауарлар, өнімді жүзеге асырумен байланысты болмайтын дебиторлық қарыз төменде көрсетілгендей топтасады:
  • қызметтер, жұмыстар, тауарлар, өнім үшін дебиторлық қарыз;
  • қызметтер, жұмыстар, тауарлар, өнім үшін дебиторлық қарызды қамтамасыздандыру нәтижесінде алынған вексельдер.

Қызметтер, жұмыстар, тауарлар үшін дебиторлық қарыздың топтасуы, оның өшірілмеген мерзімдері бойынша әрбір топ үшін сенімсіз коэффициентті анықтаумен дебиторлық қарыздың топтасуы арқылы іске асады. Сенімсіз коэффициент кәсіпорынмен алғашқы есептік кезеңдерге байланысты қызметтер, жұмыстар, тауарлар, өнім үшін үмітсіз дебиторлық қарыздың факт түріндегі сомасынан шығып анықталады. Әдеттегідей, сенімсіз коэффициент дебиторлық қарыздың өшірілмеу мерзімдерінің өсуімен арта түседі.

Дебиторлық қарызды басқарудың жүйесін құрастыру

Дебиторлық қарызды басқарудың жүйесін шартты түрде екі үлкен блокқа бөліп тастауға болады: сатылымдарды өсірудің құралы ретінде дебиторлық қарызды әсерлі түрде қолдануға мүмкіндік беретін несиелік саясат, және үмітсіз немесе мерзімі өтіп кеткен дебиторлық қарыздың пайда болудың тәуекелін төмендетуге бағытталған шаралар кешені.

Дебиторлық қарызды басқару үшін компанияға дебиторлар және олардың төлемдері туралы әртүрлі ақпарат қажет. Әдеттегідей, мұндай мәліметтерді бухгалтерлік есепке алудың жүйесін өңдеу жолымен алуға болады. Бірақ, жүйені өңдеуге кіріспен бұрын, дебиторлық қарызды бақылау және есептеу принциптерін анықтау қажет.

Кәсіпорындардың жиі кездесетін дебиторлық қарызды басқарудың мәселелері ұқсас:

өшіру мерзімдеріне байланысты компаниялар-дебиторлардың міндеттері туралы нақты ақпарат жоқ;

мерзімі өтіп кеткен дебиторлық қарызмен жұмыс істеудің уақыт тәртібінің орнатылмауы;

дебиторлық қарыздың өлшемін өсірумен және оның айналымдығының уақытымен байланысты шығындар өсуі туралы мәліметтер жоқ;

коммерциялық несиелеудің әсерлігі және сатып алушылардың несие қабілеттілігіне бағалау өткізіледі;

әртүрлі бөлімдер араларында бөлініп қойылған – несиені беру туралы шешімді қабылдау және дебиторлық қарызды талдау, ақшалай құралдарды жинақтау функциялары. Сонымен қатар, арақатынасудың уақыт тәртіптері жоқ, бұның нәтижесінде әрбір кезең үшін жауаптылар жоқ болады.

Дебиторлық қарызды басқару үшін келесі ақпарат қажет:

дебиторларға қойылған, қазіргі уақытта төленбеген шоттар туралы мәліметтер;

әрбір шоттар бойынша төлем мерзімінің өтіп кету уақыты;

фирманың ішкі нормативтерімен бекіту негізінде бағаланған үмітсіз және сенімсіз дебиторлық қарыздың өлшемі;

контрагенттің несиелік тарихы (несиенің орташа сомасы, төлем мерзімінің өтіп кету уақытының орташа кезеңі).

Дебиторлық қарызды басқару кезінде сонымен қатар, сіздің дебитордың алдында қарызы бар компаниялар туралы мәліметтерді ескеруге болады. Көбінесе, өзара есептеулерді өткізу және дебиторлық қарыз бойынша өзінің несиелік міндеттемелерін жауып тастауға болады. Көптеген компанияларда мұндай өзара есептеулермен ағымдағы дебиторлық қарыздың 5-6% төленеді.

Көптеген жағдайларда мұндай мәліметтерді бухгалтерлік есепке алудың жүйесін өңдеу жолымен алуға болады. Бірақ, жүйені өңдеуге кіріспен бұрын, дебиторлық қарызды бақылау және есептеу принциптерін анықтау қажет /3/.

Төлеудің ауыспалы мерзімін анықтау

Төлеудің ауыспалы мерзімі – бұл күнтізбелік күн, ол бойынша берілген коммерциялық несиеге байланысты төлем одан кейін төленуі тиісті. Төлеудің ауыспалы мерзімін бақылау мүмкіндігіне ие болу үшін, төлемнің мерзімін ұзарту ұзақтығын ескеру қажет, сонымен қатар дебиторлық қарыздың пайда болу күнін ескеру керек. Дебиторлық қарыздың пайда болу кезі – келісімшартта көрсетілген, сатушыдан сатып алушыға өнімге деген құқықтарының алмасу күні болып саналады. Бұл келісімшартына қолды қойған сатушының қоймасынан тауарды жүктеп алу, сатып алушыға өнімнің түсу және т.б. күн болуы мүмкін.

Тауарды жеткізуге байланысты көптеген келісімшарттарда төлемді бөліп төлеумен қоса, төлем мерзімнің ауыспалы уақыты дебиторлық қарыздың пайда болу күніне анықталған күндер санын қосу жолы арқылы анықталады. Төлем мерзімнің ауыспалы уақытын жеңілдету мақсатында компания үшін қарапайым болатын төлемнің мерзімін ұзартудың шарттарын ұсыну және дебиторлық қарызды басқарудың жүйесінде оларды есепке алу мүмкіндігін іске асыру болып келеді.

Сонымен бірге, кез келген компанияларда, төлем шарттары типтік түрлерінен ерекшеленетін келісімшарттарға отырады. Бұл жағдайда есепке алуда типтік шарттарды қолдану маңызды болып келеді, ал олар өз жағынан дебиторлық қарызды өшіру бойынша есеп беруін бұрмалап тастайды, ал келісімшартта қойылған шот сомасын, құрамдас сомалардың санына бөліп, олардың әрбірі үшін төлем ауыспалы мерзімін бір мағынада санап алуға болады /4/.

Мысал. «Посредник» ЖШС компаниясында өнімді жүктеудің бөліп төлеудің стандарттық шарты – берілген өнімнің төлемі келісімшартта орнатылған күндердің сандар барысында тауардың сатып алушының қоймасына түсу күнінен немесе тауарды қоймадан жүктеп алу күннен бастап саналады. Төлем мерзімін ұзартуды ұсыну типтік шарттарымен сәйкес дебиторлық қарызды басқару жүйесінде төлем мерзімін ұзарту кезеңі және тауардың жолда болу уақытын есептеу мүмкіндігі іске асырылған. «Посредник» ЖШС мәліметтері негізінде дебиторлық қарыздың түсуіне жауапты болатын  сатылымдар менеджерлері дебиторлар жағынан уақыты өтіп кеткен міндеттемелердің пайда болуына қажет болғанда жауап беруге және төлемдердің мерзім сәйкес төленуін бақылауға құқылы.

Дебиторлардан түскен құралдардың түсуін жоспарлау. Контрагенттер бойынша төлем мерзімінің өтіп кетудің орташа уақыты туралы мәліметтерді қолданып, жалпы түрде компанияға байланысты өшірілген шоттар бойынша дебиторлардан түскен ақша құралдарын жоспарлауының нақтығын мәнді түрде жоғарлатуға болады. Бұл ақша құралдарының түсімдерін болжамдау бөлігінде ақша құралдарының қозғалысын бюджеттің құралу үдерісін жеңілдетеді. Біз сатып алушылардың төлемдер түсімдерін болжамдау үшін, дебиторлық қарыз инкассацияларының коэффициенттерін қолдануды ұсынамыз. Инкассация коэффициенті белгілі бір уақыт аралығында төлемнің жалпы сомасынан пайыз ретінде анықталады.

Жұма сайын ақша құралдарының түсім жоспары (басқа уақыт аралықтарын қолдануға болады: декадалар, айлар) жоспарланған сатылымдар көлеміне алынған инкассация коэффициенттерін көбейту нәтижесінде құралады. Ақша құралдарының түсімі туралы ақпарат негізінде қосымша қаржыландыруды тартуды жоспарлау және кассалық жарылуларды нақты түрде болжамдауға жеткілікті болады.

Дебиторлық қарызды бақылаудың негізгі құралы дебиторлық қарыздың тозу тізімі болып табылады. Тозу тізімі дегеніміз — бұл кесте оның құрамында төлем мерзімінің аралықтары бойынша топтасатын шоттардың төленбеген сомалары болады. Топтасу контрагенттердің несиелеу облысында компанияның саясатымен сәйкес іске асырылады. Мысалы, компанияның менеджментіне сәйкес төлем мерзімі жеті күн ішінде өтіп кетуі мүмкін, бұл мерзімнен асқанда дебиторлық қарызды қайтару бойынша контрагентпен белсенді жұмыс істеу қажет, ал мерзімнен 30 күннен асқан кейін сотқа беруге болады. Сәйкесінше, дебиторлық қарыздың тозу тізімінде келесі топтар құралады: 0-7 күндер, 8-15, 16-30, 30-дан асқан саны.

Ұсыныс ретінде төлем мерзімінің уақыты өтіп кеткендегі орташа өлшенген уақытты дебитор бойынша несиелік кезеңді жалпы компанияның өткен кезеңдерге байланысты сәйкес көрсеткіштер бойынша салыстыруға болады. Салыстырулар биязы болу үшін төлем мерзімінің өтіп кету уақытының орташа уақыт есебінен ағымдағы кезге үмітсіз деп саналатын дебиторлық қарыздардың шоттарын жою қажет.

One Reply to “Дебиторлық берешектерді басқару”

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *