Астрономиялық күнтізбе

Астрономиялық күнтізбелерге астрономиялық бақылауларға, оларды өңдеуге және көптеген астрономиялық есептерді шығаруға қажетті мағлұматтар енгізілген. Өздерінің мазмұны бойынша астрономиялық күнтізбелер екі топқа бөлінеді. Бірінші топтың құрамына астрономияның әртүрлі бөлімдері бойынша қысқаша теориялық негіздер, анықтамалық кестелер мен тұрақтылар туралы мағлұматтар кіреді. Бұл топқа «БАГҰ-ның астрономиялық күнтізбесі (тұрақты бөлім)» жатады. Өзгермей тұрақты болып қалатын анықтамалар мен мағлұматтар П.Г.…

Жыл санау жүйелері (жылнамалар)

Жылдың ұзақтығымен бірге жылдардың «санау нүктесі» — күнтізбелік эраның басталу кезеңі де маңызды орын алады. Бұл жылнама деп аталатын басталу кезеңі қандайда бір нақты немесе ойдан шығарылған тарихи оқиғаларға байланысты болған. Мыслы, Ежелгі Вавилонда Набонассардың патшалық ету кезеңі — б.э.д. 747 жылы қолданылған, Ежелгі Грекияда бірінші олимпиаданың басталуы — б.э.д. 776 жылы, Ежелгі Римде —…

Григориандық күнтізбе

Юлиандық күнтізбе өзінің қарапайымдылығымен және қатаң бір қалыпта ауысуымен көзге түсіп, жарты мың жыл қолданылды. Әрбір төрт жылда 1461 тәулік, әрбір жүз жылда 36525 тәулік бар. Сондықтан да осында санақ жүйесі ұзақ уақыт интервалын өлшеу үшін жайлы болды. Бірақ Юлиандық күнтізбенің орташа жыл ұзақтығы тропиктік жылдан 365,25 — 365,2422 = 0,0078 тәулік көп, яғни мөлшермен…

Юлиандық күнтізбе

Күнтізбені — периодты түрде қайталанып отыратын табиғат құбылыстарын — күн мен түннің ауысуын, ай фазалары мен жыл мезгілдерін пайдаланып, ұзақ уақыт аралықтарын есептеу жүйесі ретінде анықтауға болады. Бірақ бір тәуліктің созылуын, синодтық айды және тропиктік жылды бір-бірімен салыстыруға болмайтындықтан, олардың негізінде анық және қарапайым күнтізбе құрастыру мүмкін емес. Әр кезеңде, әртүрлі халықтарда қолданылған күнтізбелерді үш…

Ай — уақыт бірлігі

Астрономияда қолданылатын уақыт бірліктерінің тағы бірі – ай, ол Айдың Жерді айнала орбита бойымен қозғалысымен байланысты енгізілген. Айдың аспан сферасындағы қозғалысы Күндікіне ұқсас, бірақ әлдеқайда тез. Сонымен бірге Ай орбитасы эклиптикамен 5o9′ бұрыш жасайды, ал олардың қиылысу нүктелері Ай түйіндері деп аталады. Олар үнемі Айға қарсы бағытта, батысқа қарай шамамен жылына 20o-қа жылжып, 18.61 жылда…

Астрономиялық рефракция

Астрономиялық рефракция — аспан шырақтарынан келген жарық сәулелерінің атмосферадан өткен кездегі сынуы. Атмосфера биіктіктеген сайын сирейтін болғандықтан, қисайған сәуленің дөңес жағы ылғи да зенит жаққа қарайды. Рефракцияға байланысты аспан шырақтарының кескіндері олардың нақты орындарынан жоғары көрінеді. Шырақтың нақты және көрінерлік орындарының арасындағы бұрыш рефракцияның мәнін береді, ол сәуленің атмосфера қабатындағы жолына және оның атмосфераның бірдей…

Жердің Күнді айналуы. Параллакс және аберрация

Жердің Күнді айнала қозғалысының тағы бір дәлелі — жұлдыздардың жылдық аберрациясы болды. Оны 1728 жылы Айдаһар шоқжұлдызының γ жұлдызының жылдық параллаксын анықтауға әрекет жасаған ағылшын астрономы Джеймс Брадлей ашты. Жарық аберрациясы деп қозғалыстағы бақылаушының шырақты тыныштықта тұрған бақылаушыға қарағанда (нақты орнынан) басқа нүктеде көруін айтады. Екіншіден аберрация дегеніміз шырақтың көрінерлік орнының оның нақты орнынан ауытқуы.…

Жер полюстерінің қозғалысы және Жер айналуының бірқалыпсыздығы

Жер бетінің нүктелерінің ендіктерінің периодты түрде өзгеріп отыратынын 1884 жылы Кюстнер ашты. Кейіннен бұл құбылысты көптеген астрономдар да байқады. Құбылыстың растығы 1892-1895 жылдары П.К.Штернбергтің жүйелі түрде жүргізген Москва университетінің обсерваториясының (қазір ол Штернберг атындағы мемлекеттік астрономиялық обсерватория деп аталады) ендігін өлшеулері арқылы дәлелденді. Жер бетіндегі бір меридианның әртүрлі нүктелерінің ендіктерін өлшеген кезде А нүктесінің ендігі…

Жер эллипсоиды, референц-эллипсоид, геоид

Триангуляция әдісін Жер бетінің доғасының ұзындығын өлшеу үшін ғалымдар көп рет қолданған. Бұл әдіспен Жер беті тек бойлық бойынша ғана емес, ендік бойынша да өлшенген. Өлшеулер нәтижесінде меридианның 1° бұрышының ұзындығы ендік бойынша өзгеріп отыратыны анықталды; экватор маңында ол 110,6 км болса, полюске жақын 111,7 км-ге тең. Доғаның полюске қарай ұзаруы Жер бетінің полюске жақындағанда…