Антика философиясының келесі үшінші кезеңі эллинистік кезең деп аталады (б.д.д. ІІІ-ІІ ғ.ғ.). Бұған: киниктердің, эпикурліктердің, киренаиктердің, стоиктердің көзқарасын жатқызуға болады. Антика философиясындағы Римдік кезеңді де (б.д.д. І ғ.-б.д. V ғ.) біз эллиндік философияның жалғасы ретінде бірге қарастырамыз.

Біздің заманымызға дейінгі VI-V ғасырларда Грекия әр түрлі кішігірім полистерден, мемлекеттерден тұратын бытыраңқы ел екен. Полистер бірімен-бірі қырқысып, соғыса берген. Спарта мен Афинаның арасындағы 27 жылға созылған Пелопоннес соғысын тарихтан білеміз.

Б.д.д. IV ғасырда атақты Александр Македонский бытыраңқы мемлекеттерді күшпен біртұтас елге айналдырады. Ол ел Эллада деп аталды. Гректер өздерін эллиндер, яғни Құдай қалаған халық деп есептеді. Олар үшін басқа елдердің халықтары тағылар (варварлар) болып көрінді. Македонский басқа елдерді жаулап алып, мәдениетке, ғылымға, философияға тартпақ болды. Оншақты жылдың ішінде грек әскерлері Кіші Азияны, Сирияны, Египетті, Вавилонды, Персияны, Самарқанды, Бактрияны, Үндістанды басып алды. «Эллинистік» деген сөздің мағынасы осындай.

Киниктер мектебі ( б.д.д. IV-ІІІ ғ.ғ.)

Әдебиетте киниктер іліміне немқұрайды қарау, елемеу орын алып келеді. Платон мен Аристотельден кейін киниктердің ілімі тұрпайылау, дөрекілеу көрінеді, философиялық көзқарасқа ұқсамайды. Киниктерді тағылар, ұятсыздар деп айыптау да кездеседі. Гегельдің пікірінше, киниктерге философиялық мәдениет жетіспейді. Мұндай пікірмен келісуге де, келіспеуге де болады. Анығы – киниктер ілімінде мән-мағына жоқ десек, қателесеміз. Олар әдейі теориялық пайымдауға салынған жоқ. Ешкімді әдептілікке, инабаттылыққа үйреткен жоқ. Өздері қалаған өмір салтын ұстанды. Басқалардың пікіріне құлақ асқан жоқ. «Қазаншының еркі бар, қайдан құлақ шығарса» деп қазақ айтатындай, киниктерше, әркім өз қалауынша, өз жолымен өмір сүре алады. Ол үшін әдейі жазылған заң жоқ.

Киниктер мектебінің негізін қалаған Сократтың шәкірті – Антисфен (б.д.д. 444-368 ж.ж.). Ол Пирей деген қалада тұрып, Сократтың әңгімесін тыңдау үшін күн сайын 8 шақырым жер жүріп, Афинаға барады екен. Басқа өкілдері: Синоптан шыққан Диоген, Кратет, Менипп. Антисфен де, Диоген де өте білімді, дана адамдар болған. «Киник» деген сөздің шығуы Антисфеннің Киносарг деген жерден мектеп ашуына байланысты. «Киносарг» деген сөз «қырағы ит» дегенді аңғартады. «Кіпікos» деген грек сөзі де иттерше өмір сүру дегенді білдіреді.

Шынында да, киниктер күй талғамай, қалай болса солай өмір сүрген. Диогеннің соңынан иттер шұбырып еріп жүреді екен. Ол иттермен бірге тамақтанады, солармен бірге жата береді.

Александр патша Диогенді әдейі іздеп барады. Сол кезде ол далада күнге қыздырынып жатыр екен. Патша оған: «Мен ұлы патша Александрмын», – дейді. Диоген оған: «Ал мен Диоген деген итпін», – деп жауап береді. – «Неге сені ит деп атайды?» – деген сұраққа: «Сүйек тастаған адамдарға еркелеймін, тастамаған кісіге үремін, ал жаман адамдарды қабамын», – дейді. Патша Диогенге еңкейіп: – «Қалаған нәрсеңді сұра, алып берейін», – дейді. Сонда Диоген орнынан тұрмастан: – «Күнді көлеңкелемей, былай тұршы», – дейді. Александр Македонский айтты деген мынадай сөз тарихта қалды: «Егер мен Александр патша болмасам, Диоген болуды қалар едім».

Киниктер не болса соны қорек етіп, қалай болса солай киініп, үйде, далада, базарда, кір-қоқыстың арасында, малмен, иттермен бірге өмір сүре берген. Олар байлыққа, билікке, атақ-даңққа қызықпаған. Киниктердің бейнесі: қолында асатаяғы, мойнында асып жүрген дорбасы, үстінде ескі шапаны (хитон). Олар үйленбеген, отбасын құрмаған.

Әдебиетте Диоген туралы әңгіме, анекдоттар көп. Кейде ол адамдардан қашып, бөшкеге тығылады екен. Диоген бір күні баланың екі қолымен су ішіп жатқанын көріп, алып жүрген тостағанын лақтырып тастайды. Антисфеннің сөзі: «Бәріне ие болу – қиын, бәрінен бас тарту – оңай». Киниктер аскетизмді уағыздайды.

Киниктер барып тұрған циниктер. «Циник» деген сөз «киник» деген сөзден шықан. Мағынасы – қоғамдық пікірге, жұрттың сөзіне мән бермеу, қоғамда қалыптасқан моральдық нормаларды мойындамау. «Цинизм» деген сөздің бір мағынасы – ұятсыздық. Киниктер ұят дегенді мойындамайды. Табиғи нәрседе ұялатын ештеңе жоқ. Адам өзінің табиғи қажеттерін кез келген уақытта, кез келген жерде атқара алады.

Киниктер уағыздайтын рух еркіндігі деген осы. Диоген бірде жиналған адамдарға маңызды мәселе төңірегінде әңгіме айта бастайды. Бірақ оны ешкім тыңдамайды. Сонда Диоген құстар құсап, шырылдап қоя береді. Адамдар аң-таң болып, оны тыңдай қалады. Диоген: «Түкке тұрмайтын нәрсеге құлақ түресіңдер, ал маңызды мәселеге мән бермейсіңдер», – деп ұрсады.

Диоген кемемен Эгина деген қалаға жүзіп бара жатқанда кемені теңіз қарақшылары басып алады. Крит аралында қарақшылар Диогенді құлдыққа сатпақ болады.

— Не істей аласың? – деген сұраққа Диоген: – Адамдарға билік жүргізе аламын, – деп жауап береді. Сосын жаршыға: «Кімге қожайын керек екен, сұра! – деп бұйырады. Бірақ ешкімге қожайын керек болмай шығады.

Бір тойда қонақтардың бірі Диогенді кемітпек болып, оған итке тастағандай сүйек тастайды. Диоген сүйекті мүжиді, сосын әлгі адамның қасына барып, бір аяғын көтеріп, итше дәрет сындырады. Біреу Диогенді қонаққа шақырып: «Беделді адамдар болады, ерсі қылықтар жасай көрме», – деп өтінеді. Бір кезде Диогенді жөтел қысып, түкіретін жер таппай, қасындағы қонақтың тақыр басына түкіреді.

— Айналаның бәрі таза, түкіретін жер болмады, – деп ақталады. Әрине, әдейі істейді.

Тал түсте Диоген көшеде шырақ жағып келе жатады. Аң-таң болған жұрттың: «Не іздеп жүрсің? – деген сұрағына: «Адамды іздеп жүрмін», – деп жауап береді. Адамдардың арасында жүріп, адамды іздейді. Бізде кейде студенттердің ішінен студенттерді іздейміз. Оқуға берілгендер, ынталылар кейде сирек болады.

Олимпиададан қайтып келе жатқанда біреу Диогеннен сұрайды: «Халық көп болды ма?», – деп. Диоген: «Халық көп, бірақ адамдар аз», – деп жауап қайтарады.

Жұрттың бәрі ойын-сауықтан кейін театрдан шығып келе жатса, Диоген театрға кіріп бара жатады. «Мұның не?» – деп сұрағандарға: «Менің өмір бойғы кәсібім осы емес пе?», – деп жауап береді. Шынында да, ол басқаларға ұқсағысы келмеді.

Антисфеннен шәкірттерінің бірі: «Философия саған не берді?», – деп сұрайды. Антисфен: «Философия маған қабырғаммен кеңесуді үйретті», – дейді. Өзінше ойлап, өзінше әрекет жасауға. Тап осындай сұраққа Диоген: «Тағдырдың тәлкегіне бой бермеуді үйретті», – деп жауап береді. Бұл да адамға сабақ болады.

Платон Диогенді «Есі ауысқан Сократ» деп атайды. Біреу Диогенге оқытуға баласын алып келеді. Баласын «зерек, дарынды» деп, мақтай бастайды. Сонда, Диоген: «Мұндай балаға менің қандай қажетім бар?» – дейді.

Антисфеннің пікірінше әдемі, сұлу деп ізгілікті, игілікті істерді атау керек, ал көріксіз деп арамдықты, зұлымдықты тануға болады. Жақсылық жасаған адам – ең әдемі адам, ал жамандық жасаған адам – ең көріксіз адам – сол.

Киниктер әдемі, сұлу деп адамның сыртқы кейпін, көркін айтпайды, ісін, мінезін айтады. Сұлулық деген жасанды нәрсе. Адам сұлу болуға тырысады, әр түрлі амалдар ойлап табады. Боянады, әшекейлер тағады. Адам не де болса табиғи қалпында қалуы керек, табиғи күйде өмір сүруі керек.

Киниктердің пікірінше, табиғи тұрғыда әйелдердің бәрі бірдей. Әйелді сұлу не көріксіз деп тану – адамның субъективті пікірі. Біреуге көріксіз болып көрінген әйел басқаға қатты ұнауы мүмкін. Қазақта сөз бар. «Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу» деген. Адамның «сырты», көркі сұлу болып көрінгенмен, оның «ішкі» жан дүниесі сұлу болмауы мүмкін «Сырт сұлуы не керек, тазарт әуелі ішіңді» дейді қазақ жырауы.

Қазыбек бидің әкесі Келдібек отыз жасқа келгенше үйленбей жүреді. Оның себебін ел былай аңыз етеді: Келдібекке түсінде бір сәуегей: – Сенің алатын әйелің мынадай болады: ұзын бойлы сары қыз, оң аяғы ақсақ, оң жақ құлағының түбінде меңі, екі емшегінің арасында алақандай қалы болады. Сен соған үйлен, – депті. Айтқанындай, Келдібек сондай қызға көш жөнекей кездесіп, танысады, ұнатады. Қыздың аты Тоқмейіл екен. Айттырып, алмақ болып жүргенде әке-шешесі: – Балам-ау басқа әдемі қыздар тұрғанда, өңі-түсі келмеген кемтар қызды айттырып қайтеміз, уәделескен құда-жекжаттарымыз бар емес пе? – дейді. Сонда Келдібек: – Қаймағын піскен сүттің алдым қалқып, Аяғы ақсақ болғанмен, ақылы артық. Көзі қыли, сөзі мен ісі түзу. Сөйлескеннен өн бойым кетті балқып, – дейді. Сөйтіп, Тоқмейілге үйленеді. Бірде құрбы-құрдастары Келдібектің үйінде отырып, оны кекетіп, келемежге айналдыра беріпті. Сонда жаңа түскен жас келіншек әдеппен сыпайы ғана: Көзім қыли, жасырмаймын, ақсақпын. Келдікеңмен сондай тату жақсы-ақпын. Татулықтың белгісіндей тамаша, Орта жүзді билейтін ұл таппақпын, – дегенде, әлгілер «бұл тегін адам емес екен, қалжыңды қояйық» – десіпті.

Сол Тоқмейіл анадан атақты Қазыбек би дүниеге келеді.
Абайдың бір сөзін келтірейін:
Жасаулы деп, малды деп, байдан алма.
Кедей қызы арзан деп құмарланба.
Ары бар, ақылы бар, ұяты бар,
Ата-ананың қызынан ғапыл қалма.

Көріп тұрсыздар, қазақ даналығы киниктердің ілімімен үндесіп жатыр. Киниктердің, пікірінше, адам өмірді, табиғатты бағындырам деп әуре болмасын. Өмір де, табиғат та өз жолымен жүре берсін. Даостардың ілімін еске түсіреді.

Сол сияқты адамға да, адамның әрекетіне де тыйым салу дұрыс емес. Киниктер осындай күрделі мәселелер қойды. Киниктер қоғамдық пікірді, моральды, әдет-ғұрыптарды адам табиғатына жат, жасанды нәрселер деп мойындамады. Өздерінің ерсі, әдепсіз боп көрінген қылықтарымен, ойларымен олар адамдарға ой салды, үйреншікті нәрселерге басқаша қарауды үйретті.

Көптің пікірін әрқашан да дұрыс деп қабылдай беруге болмайды. Көп те қателесуі мүмкін. Жұрттың сөзіне ермей, адам өз жолымен жүруі керек.

Маркс Дантенің бір сөзін жиі қайталайды екен: «Иди своей дорогой, пусть люди думают, что хотят». Әрине, қоғам, мәдени орта адамды еркіне жібермеуге тырысады. Сол үшін дінді, дәстүрді, моральдық нормаларды ойлап тапты. Сонда да қоғамдық орта жекелеген адамдардың шешімімен де санасуы керек. Киниктер ілімінен алар сабағымыз осы.

Киниктер туралы әңгіме еткенде мен соларға еліктеу керек дегенді айтып тұрғаным жоқ. Қазір киниктерше өмір сүру мүмкін емес. Бірақ адамға өне бойы жетекте жүргеннен гөрі дербес, өз бетімен жүру, әрекет жасау жарасар еді. Тек бұл үшін адам мәдениетті, тәрбиелі, жетілген болуы керек.

Ежелгі Грекияның ұлы ғұламаларының бірі Эпикур болып табылады. (б.д.д. 341-270 ж.ж.) Көптеген философтар өз шығармаларында Эпикурге тағзым етіп, сілтемелер жасайды (Монтень, Гассенди, Гегель). Маркс Эпикурді көне заманның ең батыл ағартушысы деп атайды. Өзінің докторлық диссертациясын Маркс Демокрит пен Эпикурдің натурфилософиясына арнайды. Андре Боннар Эпикурді антика заманының үлгілі адамы, бүкіл адамзаттың досы деп дәріптейді.

Эпикур қарапайым отбасында дүниеге келген. Жас кезінен өмір тауқыметін тартқан. Әкесі оқытушы болған. Он төрт жасынан философияға беріліп, Демокриттің іліміне ден қояды. Отыз бес жасында Афинаның айналасынан бақ сатып алып, сонда өз мектебін құрады. Гүлге оранған осы бақта Эпикур қалған ғұмырын жастарға өмір философиясын үйретуге жұмсайды. Баққа кірер қақпаға: «Қонағым, мұнда саған жақсы болады; мұнда рахат – басты мұрат» деп жазылған.

Философия тарихында осы «рахат» деген ұғымға байланысты Эпикурді мінеген, эпикурейліктерді құлқынқұмар, нәпсіқұмар жандар ретінде көрсетпек болған әрекеттер жасалды. Әңгіме, әрине, тән рахаты жөнінде емес, Эпикур қарынның, тәннің қамын сөз қылып көрген жоқ. Ол «ішсем, жесем, тойсам, ләззатқа батсам» деп өмір сүретін адамдарды есуастар деп атайды.

Рахат пен ләззат тек ішіп-жеумен, байлықпен, билікпен келеді деуге болмайды. Рахат, Эпикурдің пікірінше, адамның адам болғанына, жер басып тірі жүргеніне, достарының, сыйластарының көп болғанына, адамның адамдарға керек болғанына байланысты. Қанағатшыл адам әрқашан да рахатқа батады. Басқалардың атағына, байлығына қызықпасаң, басқалардан ештеңені қызғанбасаң, «өзіме бәрі жетеді» деп, өзіңе, өзіңнің ісіңе риза болсаң, – осының өзі сені рахатқа бөлейді.

Қолда барды бағалай білу керек. Қол жетпейтін нәрселер әр кезде де, әркімде де болады. Осыған бола өзіңді басқалардан кем санау дұрыс па? Мүмкін, сенде басқаларда жоқ байлық, қасиет болар? Адамдар кейде байлық қуып, бақ пен бақыт іздеп әуре-сарсаңға түсіп жүргенде көп нәрселерден құр қалғанын білмей қалады. Ар, ұят, адамгершілік, өнер, білім, түсінік сияқты баға жетпес құндылықтар болады. Соларға жақын болу, соларға ие болу – рахат. Денсаулықтан, өмірден артық байлық болуы мүмкін емес. Өйткені ол саған бір-ақ рет беріледі. Достық, сыйластық, қимастық – міне, адамның байлығы! Әйелің, ата-анаң, бала-шағаң, міне, сенің бар байлығың! Осы байлықты бағалай білген адам рахат күй кешеді.

Сонымен, Эпикур алға тартатын «рахат» деген принцип терең мағыналы нәрсе болып шығады. Рахатқа, Эпикурдің пікірінше, әркім де жете алады. Рахаттың көзі – рухани байлық. «Мен үшін – дейді Эпикур, – қара нан мен қара су да – ас». Эпикурдің өзі жұпыны, күй талғамай өмір сүрген. «Бір үзім нан, бір ұрттам су, жата кететін тақтай – дейді Эпикурдің замандастарының бірі – міне, Эпикур дегеніміз – осы».

Эпикурдің адамзат тарихында «құтқарушы» деген де атағы бар. Ол өз ілімін адамдарға жақсылық жасауға, адамдардың мұңмұқтажын, қайғы-қасіретін жеңілдетуге бағыштаған. Философияның міндетін ол рухты емдеу деп түсінеді. «Адамның азаптарын жеңілдете алмаған философтың уағызы – бос сөз. Тән жарасын жаза алмайтын медицинадан қайыр болмайтыны сияқты, жан жарасын жаза алмайтын философиядан да қайыр жоқ», – деп жазады Эпикур. (Қара: Асмус В.Ф. Античная философия. – М.: «Высшая школа», 1976. С.425).

Эпикур ілімінің тағы бір анықтаушы ұғымы бақыт жөнінде. Рахат сияқты бақытты сезіну де әр адамның өз қолында. Қай адам да бақытты бола алады. Тірі болып, жер басып жүргеннің өзі бақыт. Бірақ адамдар өздерін бақытсыз жандардай сезінеді. Неліктен? Мұның себебі, – дейді Эпикур, – адамдар қорқады. Ең алдымен олар өлімнен қорқады. Өлешек екенін адам біледі. Екіншіден, адамдар құдайдан қорқады. Адамдар өздерінің әлсіздігін, пендешілігін біледі, «түбі қателесеміз, күнәкар боламыз, осы үшін құдай бізді жазалайды» деп ойлайды. Мұндай қорқыныштың негізі жоқ, – деп мәлімдейді Эпикур және өз ілімін адамдарды қорқыныштан құтқарудың құралына айналдырады. Осы мақсатпен Эпикур адамдарға дүниенің жайын, адамның дүниеге қатынасын, құдайлардың дүниедегі орнын түсіндірумен болады. Осыған орай ол Демокрит ілімін жандандырады және дамытады. Бізді қоршаған дүниеге, айналадағы әр алуан заттарға ден қояйық, дейді Эпикур.

Су, жер, аспан, жұлдыз, орман, адамдар, жануарлар, үйлер, егін алқабы – бәрі де – қарапайым, күн сайын көріп жүрген заттар. Бұлар – елес емес. Бұлар адамға қатысты нәрселер, бұларға құдайдың қатысы жоқ. Құдайлар, әрине, бар, – дейді Эпикур. Бірақ олар өз алдына, өздерімен өздері болып, таласып, тартысып, шексіз дүниелер арасындағы бос кеңістіктерде өмір сүріп жатыр. Олардың адамдармен ісі жоқ. Өздеріне қажет нәрселер өздерінде бар. Олар адамдарға жамандық ойламайды. Дүниеде, өмірде болып жатқан нәрселерге құдайдың қатысы жоқ. Бәрі де, табиғи жолмен және адамдардың іс-қимылы арқасында болып жатыр. Өмірде жақсылық та, жамандық та, қуаныш та, реніш те – бәрі де болады. Эпикур Демокрит ілімін жалғастыра отырып, кездейсоқтыққа да орын береді. Заңдылықты, қажеттілікті мойындайды. Бірақ өмірде күтпеген кездейсоқ жағдайлар да болады. Өйткені, дүниемен қарым-қатынас жасайтын Құдай емес, адам. Ал адам бәрін алдын ала болжап біле алмайды. Сондықтан қателіктер жібереді. Маркс Эпикурдің кездейсоқтық жөніндегі пікірін қолдап, мақұлдайды.

Табиғат заңдарын танып білген адам, Эпикурдің түсінігінде, құдайдан қорықпайды, өзіне-өзі сенеді, өзіне үміт артады. Өлімнен де қорқудың қажеті жоқ, – деп мәлімдейді Эпикур. Өлім – табиғи, заңды нәрсе. Өмір бар жерде өлім болады. Ешкім мәңгі бақи өмір сүрмейді. Өлім – біздің ағзамыздың бірте-бірте тозуы, солуы, қартаюы. Өлімнен қорқудың жөні жоқ, – дейді Эпикур, – өйткені өлім келгенде біз жоқпыз, біз оны сезбейміз. Жоқ нәрседен біз неге қорқамыз? Ал біз бар да, тірі кезімізде, өлім жоқ. Өлім бізден кейін, біз оған дейін (Қара: Материалисты Древней Греции. – М., 1955, С.209).

Осы екі қорқынышты жеңе білген адам, сөз жоқ, өзін бақытты сезінеді. Эпикур ілімінде тағы бір күрделі және маңызды мәселе сөз болады: адамның қажеттіктері жөнінде. Эпикур қажеттіктерді үш топқа бөледі: 1. Табиғи және өміршең қажеттіктер (азық-түлік, киім-кешек, баспана, т.б.); 2. Табиғи, бірақ оларсыз да өмір сүруге болатын қажеттіктер (қымбат киім, тәтті тамақ, патша сарайындай үй); 3. Жасанды және зиянды қажеттіктер (байлық, билік, лауазым, ішімдік) Табиғи қажеттіктерді тежеуге болады, ал жасанды қажеттіктерден бас тарту керек.

Эпикурден қалған өсиет сөздердің біреуін келтірейік:
Құдайдан қорқудың қажеті жоқ,
Өлімнен қорқудың қажеті жоқ.
Рахатқа кенелу оңай,
Кеселден құтылу оңай.

Эпикур мектебімен қатар шамамен сол кезде оған қайшы көзқарас ретінде стоицизм мектебі қалыптасты. Стоицизм деген атау кездейсоқ пайда болған деуге болады: бағаналармен безендірілген галереяның қасына философтар жиналып әңгіме-дүкен құратын болған. Ол жерді Стоя деп атайды екен. Содан «стоик» деген атау пайда болды.

«Стоик» деген сөзді естігенде адамның ойына өмірде кездесетін қиындықтар мен кесапаттардың бәріне қайыспай қарсы тұратын, қандай жағдайда да сыр бермей, сабырлылық сақтай білетін дананың бейнесі түседі. Стоик әрқашан да абыржымай, саспай, бір күйде болады, ешнәрсе де оның тыныштығын бұза алмайды.

Стоицизм мектебінің негізін қалаған Кипрдегі Китий деген қаладан шыққан Зенон деген ойшыл болған (б.д.д. 336-264 ж.ж.) Адамгершілігі үшін бүкіл жұрттың мейіріміне бөленіп, жетпіс жылдан астам уақыт өмір сүреді, ұстаздық етеді, кейін өз өмірін өзі қияды. Стоицизмнің одан кейінгі өкілі Асса деген жерден шыққан Клеанф (б.д.д. 331-233 не 232 ж.ж.) – өзін-өзі билеуімен, қанағатшылдығымен және қатал өмір салтымен көзге түскен. Күндіз Зенонның дәрістерін тыңдау үшін ол түнде қара жұмыстар істеуге арланбаған; философия үшін неге болса да баруға әзір болған. Ол да әдейі аштыққа салынып, өзін-өзі өлтірген. Клеанфтың ізбасары Сол деген қаладан шыққан Хрисипп (б.д.д. 281-208 ж.ж.) – Зенонның ілімін ілгері бастырып, бір жүйеге келтірген. Еңбексүйгіш ғалым жүздеген трактаттар жазған, диалектикамен, әсіресе, логикамен көбірек айналысқан.

Стоицизмді алғашқы, орта кездегі және соңғы кездегі немесе ежелгі Римдегі стоицизм деп үш кезеңге бөледі. Стоицизм бір күйде қалмай, мазмұны, беталысы жағынан өзгеріп отырған. Соңғы кездегі стоицизмнің белгілі өкілі Сенека мен стоицизмнің негізін қалаған Зенонның ілімін салыстырсақ, екеуін де бір мектептің өкілдері деп айту қиынға соғады. Стоицизмнің барлық өкілдеріне ортақ және көп өзгеріске ұшырамаған бағыты – этика. Стоицизмнің бізді қызықтыратын жері де осында.

Стоиктік философияның басты бағыты, мазмұны, мақсаты – адамдарды ізгілікке баулу, өмір сүру өнеріне үйрету. Стоиктер ізгілікті біржақты – адамдардың мінез-құлқының дұрыстығы деп түсінеді. Стоицизмді әдебиетте мінез-құлық философиясы деп те атайды. Бұл атау, әсіресе, соңғы кездегі стоицизмге – Сенекаға, Эпиктетке, Марк Аврелийге лайық болып келеді.

Философия стоиктер үшін адамгершілікке сай өмір сүрудің кепілі болып есептеледі. Олар философияны жақсылықтар жасауға жаттығудың мектебі деп те атаған. Олар үшін «адамгершілік» және «даналық» деген ұғымдардың мазмұны бір болып келеді.

Стоиктер Сократты құдайдай қадір тұтқан; өздерінің даналық, дана жөніндегі түсінігін Сократтың бейнесінен көшіріп алған. Ақылгөй дана стоиктердің түсінігінде, Сократ сияқты кемеңгер, өмірде болып жатқан жағдайларды дұрыс түсінетін, бәріне де байыппен қарай алатын, асып-сасуды білмейтін, қандай жағдайда да өзін-өзі ұстай алатын, сабырлы, шыдамды жан болуы керек.

Стоиктердің ілімінде «атараксия», «апатия» деген ұғымдар кездеседі: ешнәрсеге алаңдамау, ешқандай сезімдер мен көңіл күйіне берілмеу. Дананы да стоиктер барлық сезімдері мүлгіп жатқан, сыртқы әсерге міз бақпайтын, өзі де басқаларға әсер етпейтін тас бауыр жанға теңейді. А.Ф. Лосев айтқандай, «жанды бөрене» қылып суреттейді.

Стоицизм мен эпикуреизмнің көптеген маңызды философиялық және этикалық мәселелер төңірегіндегі көзқарасы біріне-бірі қайшы келеді. Мысалға еркіндік жөніндегі мәселені алайық. Эпикурдің ойынша, философия адамға еркіндікке жетуге жол ашады, қандай жағдайларда, қайтіп еркіндікке жетуге болатынын көрсетеді. Адам, – дейді Эпикур, өз өмірін, өз тағдырын өзі анықтай алады; сыртқы жағдайлар, қажеттілік оған кедергі болмайды. Ол адамды қажеттіліктің шынжыр бұғауынан босатып алуға бар күшін жұмсайды. Стоиктер болса, олар тағдырды, жазмышты мойындайды; қажеттілік олар үшін мызғымас нәрсе. Эпикур іліміндегідей, қажеттіліктен құтылуға, ауытқуға тырысатын еркіндік болуы мүмкін емес. Адамдардың іс-әрекеті әрқашан да қажеттілікке сай жүзеге асып отырады. Тек біреулердің ісінде қажеттілік ерікті түрде жүзеге асып отырса, екіншілердің ісінде олардың еркінен тыс, амалсыздан жүзеге асып отырады. Тағдыр өзіне өз еркімен және өкінішсіз мойынсұнған адамды «жетекке алады», ал жөнсіз және аңдаусызда өзіне қарсы тұрған адамды «зорлықпен сүйрейді». Ақылды адам саналы түрде табиғаттың талабына сай өмір сүруге тырысады және бұл арадағы оның арқа сүйері – ақылы. Ол тағдырмен тартысқаннан ештеңе шықпайтынын біледі, сондықтан тағдырға бой ұсынғанды жөн көреді.

Зенонның, оның ізбасарларының түсінігінде, адам өз еркімен әрекет жасайтын белсенді субъект емес, сырттан таңылған рөлді ойнайтын актер.

Стоицизмнің эпикуреизмнен тағы бір айырмашылығы – оның қоғам мүддесін адам мүддесінен жоғары қойып, адамның қоғам алдындағы борышын, жауапкершілігін әдейі алға тартатыны. Қоғам үшін адам, қажет болса, жанын қиюға да әзір болуы керек. Сондықтан да болар, стоицизм әміршілердің, қайраткерлердің философиясына айналды. (Сенека, Марк Аврелий) Эпикурдің бетке ұстағаны – жеке адам, соның еркіндігі, көңіл күйі, рахатқа бөленуі. Зенон өзінің шәкірттерін өмірдің мән-жайын бұрмалап көрсететін жалған түсініктен аулақ жүруге шақырады. Адам өзінен гөрі басқаның қамын, қоғамға тигізер пайдасын ойлауы керек, материалдық дүниелерден гөрі моральдық игіліктерге ұмтылуы керек. Адам тумысынан инабатты болып шықпайды, бірақ өсе келе тәрбиенің, үйренудің, оқудың арқасында инабаттылыққа, адамгершілікке үйренеді, төселеді, бейімделеді.

Стоиктер өздері пір тұтқан Сократтың ықпалымен моральдық жағынан өсіп-жетілуде ғылыми танымға, білімге үлкен мән береді, ғылымды (физиканы) этиканың негізі деп біледі. Олар адамның жақсы қылықтарын білімімен, түсінігімен, ал жаман қылықтарын надандағымен түсіндіруге тырысады.

Стоиктердің ішіндегі ең ірі тұлға – Люций Анней Сенека (шамамен 4-65 ж.ж.). Жас шағында шешендік өнеріне көбірек көңіл бөледі, кейін философияға ден қояды. Сенека қатігездігімен, әділетсіздігімен аты шыққан Нерон деген императордың тәрбиешісі, кейін кеңесшісі болған.

Неронның кезінде ол ірі мемлекеттік қызметтер атқарып, Римнің ең бай адамдарының қатарында болады. Нерон оны қымбат сыйлықтармен ризалауға тырысты. Кедейлікті уағыздайтын философқа бұл байлық сіңе қоюы қиын болатын. Неронның мінезін білетін адамға бұл сыйлықтардан бас тарту да мүмкін емес-ті. Император оның ниетін түсінбей, көңіліне алып қалуы мүмкін еді. Кейін Неронмен екеуінің арасы алшақтап, өзі императордың қаћарына ұшырап қалғанда, Сенека одан өзі берген сыйлықтардың бәрін қайтып алуын өтінеді: «Маған өзімнің философиямның өзі жетіп жатыр», – дейді.

Философтың байлығын, ел ішіндегі беделін, даналығын көре алмаған Неронның айналасындағы жағымпаздар император мен Сенеканың арасына от қояды. Өзінің мінез-құлқын, шешімдерін философтың жақтырмайтынын сезіп жүрген император да одан құтылудың амалын іздейді. Ақыры Сенекаға императорға қарсы қастандыққа қатысты деген жала жабылып, ол өлім жазасына бұйырылады. Оның көп жылғы еңбегін ескеріп, император оған өз еркімен өлуге рұқсат етеді. Сөйтіп, Сенека өзін-өзі өлтіреді. Стоик ретінде философ үміт етуге болмайтын жағдайда, өмір қайшылықтарына шырмалған шақта адам өз еркімен өмірден кетуі керек деп есептейтін. Сондай жағдай тап келгенде ол сөзінде тұрды. Сенеканың өлімі де сабақ аларлық болған екен. Императордың шешімін естігеннен кейін философ қайғырып отырған әйел, балаларына, достарына қарап: «Уақасы жоқ, мен сіздерге тұрмыс байлығынан әлдеқайда қымбат байлықты – жақсы өмір сүру өнегесін қалдырып отырмын», – дейді. Сосын күре тамырын қиып, хатшыларына соңғы сөздерін жазып отыруды тапсырады. Қашан демі біткенше, жалынды сөздерін айтумен болады.

Луцилий деген досына жазған хаттарында Сенека өлім жайлы, өлімге қалай қарау керектігі туралы терең пайымдаулар жасайды. Өлімді адам сезбейді, өлім күшіне енгенде, яғни өлім келгенде адам жоқ. Адам туады, өледі. Өлім деген – жоқ болу, олай болса, өлім біз дүниеге келместен бұрын да болған; біз дүниеден озғасын да болады. Тумастан бұрын біз өлімнің ауыртпалығын сезген жоқпыз, өлгесін де мұны сезбейміз. «Біз өлімді өмірдің соңынан келеді деп ойлаймыз; мұнымыз қате: өлім өмірден бұрын да болған». «Біз тағдырға наразы боламыз: бірақ қайсысы дұрыс: біздің табиғатқа бағынғанымыз ба, әлде оның бізге бағынғаны ма? Түбі өлетін болғасын біздің қашан өлетінімізде не тұр?».

Сенека бұрынғылардың, мысалы, Эпикурдің: өлім – заңды құбылыс деген пікіріне қосылады. Сенеканың ойынша, өлім – құрып кету емес, бір күйден екінші күйге айналу. Өлім сонымен бірге – тіршіліктің азабынан құтылу. Өлімді тек теріс жағынан қарау дұрыс болмайды, өмірдің де оңып тұрмаған жерлері бар. Өмірсіз өлім жоқ, өлімсіз өмір жоқ, бұлар өзара байланысты құбылыстар. Әңгіме ұзақ өмір сүруде емес, жақсы өмір сүруде.

Сенеканың философиялық көзқарасы, дүние, өмір, адам, адамшылық, достық, жақсылық пен жамандық жөніндегі түсінігі оның Луцилийге жазған хаттарынан анық байқалады. Екеуінің арасындағы хаттарға қарағанда Луцилий де әдебиеттен, философиядан хабардар болса керек. Бұл хаттардан біз Сенеканың сарай жанындағы әкімшілік қызметтен тауы қайтып, одан бас тартып, философияға бет бұрғанын көреміз. Философиядан басқасы ол үшін түкке тұрмайтын нәрсе болып көрінеді. Сенека философиядан басқа пәндердің (грамматика, геометрия, музыка, т.б.) тәрбиелік мәнін жоққа шығарады. Себебі олар адамды ізгілікке үйретпейді.

«Грамматиканың оқытушысы мені Гомер мен Гесиодтың қайсысының жасы үлкен екенін, Одиссейдің қайда адасып жүргенін, қандай қырсықтарды бастан кешіп жүргенін білуге үйретпек болады. Жоқ, ол одан да мені отанымды, отбасымды, ата-анамды қалай сүюді, апатқа ұшырағанда жағаға жетіп, аман қалуды үйретсін. Музыка пәнінің ұстазы маған басым үн мен бәсең үннің байланысын, әр түрлі үн шығаратын екі перненің үйлесімін қалай табуды үйретпек болады. Одан да ол өз жанымның үйлесімін табуға, өз ойларымдағы қайшылықты шешуге үйретсін. Сен сондай тамаша механик болсаң, адам ақылын өлшеп көр: көп пе екен, әлде аз ба екен? Сен түзу сызықтың не екенін жақсы білесің, бірақ бұдан не пайда, егер сен өмірдің тура жолын білмесең».

Луцилийге жазған бір хатында Сенека: «Мүмкіндігінше, философияны паналауға тырыс. Философия сені өз құшағына алып, аялайды. Басқа жерге қарағанда философияда саған қауіп төнбейді. Бірақ философиямен жақынмын деп дандайсып кетпе… Оның көмегімен бойыңдағы кемістіктерден арылуға тырыс, бірақ басқалардың кемшілігін бетіне баспа…», – деп жазады.

Стоик ретінде Сенека кедейлікті уағыздайды, бірақ байлықтың да пайдасын жоққа шығармайды: тек адам байлыққа бас ұрып, адамгершіліктен аттап өтпесін. Қуғынға ұшырап, бар байлығынан бас тартуға тура келгенде де Сенека қайғырып, қапаланған жоқ. Мен байлықтан айырылған жоқпын, – дейді ол, – байлықпен байланысты машақаттан құтылдым. Маған керегі көп емес: жататын баспана, ішетін тамақ болса болғаны. Бұдан басқаның бәрін керек ететін жоқтық емес, тоқтық. Ағасына жазған «Бақытты тұрмыс жайлы» деп аталатын хатында Сенека өзін кей адамдардың: «іліміне сай өмір сүрмейді» деп айыптайтынын айтып, ақталуға тырысады. Кезінде, – дейді ол, Платонды да, Эпикурді де, Зенонды да осылай деп кінәлаған болатын. Философтардың бәрі де өздерінің қалай өмір сүретінін айтпайды, қалай өмір сүру керек екенін айтады. Мен де өзім жайлы емес, ізгілік жайлы әңгіме етем және адамдардың, соның ішінде өзімнің басымдағы кемшіліктермен күресіп келем… Дана байлықты ұнатпайды, – дейді Сенека, бірақ оны кедейліктен жақсы деп біледі; ол байлықты ішкі жан дүниесінде жинамайды, үйінде жинайды. Арамдықпен келген байлық, әрине, данаға лайық емес, ал адал еңбегімен тапса, оған кім қарсы бола алады? Дана басқаларға қарағанда байлықты жақсы пайдалана алады. Дана байлықты билесе, байлық наданды билейді.

Кейінгі стоицизмнің тағы бір өкілі — Марк Аврелий Антонин (121-180 ж.ж.) – бір кезде Платонның «Мемлекет» деген утопиясында суреттелген әміршінің идеалына сай келеді: әрі Римді билеген император, әрі философ. Жоғарыда айтқанымыздай, кейінгі стоиктер адам тіршілігін аянышты түрде суреттейді. Оларды оқи отырып, дүниеде адамнан бетер мүсәпір жан жоқ шығар деп ойлайсың. Бұл жөнінде Марк Аврелий не дейді: «Адам ғұмыры – қас-қағым сәт; оның мәні – мәңгілік ағыс; түйсіктері – көмескі; дене бітімі – шіріген топырақ; көңіл күйі – аумалы-төкпелі; тағдыры – жұмбақ; атағы – күмәнді. Бір сөзбен, тәнге қатысты жағы – ағып жатқан судай, жанға қатысты жағы – көрген түстей, сағымдай. Өмір – күрес және жат жердегі қаңғу; өлгеннен кейінгі атағы – есте қалғысыз». Марк Аврелий өз ойларын «Өзіме айтарым» деген шығармасында баяндайды. Орысша аудармасы «Оңашада өзіммен» («Наедине с собой») деп аталады. Марк Аврелий адамға тәуелсіз өмір сүретін сыртқы дүние мен адамға ғана қатысты ішкі дүниенің айырмашылығын баса көрсетеді.

Антика дәуірінің ең соңғы философиялық еңбегі де «Философиямен жұбату» деп аталатынын айта кету керек. Бұл – рим философы Боэцийдің түрмеде отырып жазған шығармасы. Егер де философияның міндеті адамға психиотерапевтикалық көмек көрсету болса, онда философтың ілімімен бірге осы ілімді жүзеге асыруға арналған оның өмірі де сондай маңызды болып шығады. Бірақ, – деп қынжылады Цицерон, ақылдың талабына сай, өзі құрған ілімге сай өмір сүретін философтар көп емес. Басқаларды өмір сүру ғылымына үйрете отырып, бірақ өздері осы ғылымға ден қоймайтын философтарды Цицерон қатты кінәлайды.

Цицерон жөнінде әңгіме болғанда оның шешендік шеберлігіне тоқтамай өту мүмкін емес. Шынында да, Цицерон – атақты шешен, шешендік өнер (риторика) жөнінде көптеген еңбектер жазған. Философияға, философиялық еңбектерге қойылатын басты талаптардың бірі – күрделі мәселелер жөнінде тыңғылықты және қызықты түрде баяндай білу. Философиялық қағидаларды, анықтамаларды сұлулығы жағынан мақал-мәтелдерге теңеуге болады: олар қысқа да нұсқа, көңіл бөлерліктей, есте қаларлықтай болуы керек. Сөздің әдемілігін, Цицеронның пікірінше, оның «жаңалығынан», «бейнелілігінен», «маңыздылығынан», «наздылығынан», «тереңдігінен», «көркемдігінен», «сезімталдығынан» аңғаруға болады.

Сонымен бірге шешендік өнер міндетті түрде тапқырлығымен, тауып айтылуымен көрінуі керек; мұның бір жағы әзілқойлық (юмор) болса, екінші жағы – өткірлік. «Әзілмен, кекесінмен» адамды жерге кіріп кетердей ұялтуға болады. Шешенге адамдарды күлдіріп отыру жарасады, бірақ бұл арада «шамадан шығып кетпеу» керек. Шешенге қуақылыққа салынуға болмайды, сондықтан оның әзілі орынды және ұстамды болып келгені жөн.

«Философтардың арасында, – дейді Цицерон, – біреулер, мысалы, Аристотель, философияны терең білуімен және жете зерттеуімен көзге түссе, енді біреулер философиялық идеяларды шебер және қызғылықты баяндауымен, яғни шешендігімен көрінеді. Ал осы екі жанрды да қатар игерген философтар сирек кездеседі». Цицерон өзін осы соңғылардың қатарына жатқызады, «бұл іске, – дейді ол, – мен бүкіл өмірімді арнадым». Сонымен бірге ол шешендікте ешкімге орын бере қоймаса да, философияны меңгеруде көбінен кейін тұрғанын мойындайды.

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, — Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *