Анафилактикалық шок (дұрысы — коллапс) — гемодинамиканың декомпенсациялы бұзылысымен байқалатын жедел, жүйелі аллергиялық реакция, І аллергиялық реакция типіне негізделген (IgE реагиндері мен IgG). Ол аллергиялық реакцияның ауыр формасы және шұғыл медициналық көмекті қажет ететін жағдай. Анафилактикалық шок жайлы алғашқы деректер б.э. дейінгі 2641 жылдан белгілі: деректерге қарағанда Египеттік Мензес фараон сона шаққаннан өлген.

Анафилактикалық шок анафилактикалық реакциядан еш айырмашылығы жоқ – аллергиялық емес жоғары сезімталдық, сыртқы орта себептерінен туындаса да патогенетикалық антиген-антидене әсерімен байланысты емес.

Этиологиясы

Антиген ағзаға кез келген жолмен түсуі мүмкін: дәрілер еккенде парентеральды – жиі пенициллин (6 миллион егуге 1 рет), В1 витамині, полипептидтер гормондар (АКТГ, ТТГ, инсулин), новокаин, лизоцим және т.б, сіреспеге қарсы сарысулар, профилактикалық егулер; оральді – тағам аллергендері (жиі жаңғақтар, крабтар), консерванттар (метилбисульфат, глутамат, аспартат және т.б), сапасы нашар жасанды майлар; ингаляциялық жолмен; жергілікті – жыландар және жәндіктер шаққанда; Қайталамалы ем курстары және ем арасындағы ұзақ интервалдар анафилаксия даму мүмкіндігін жоғарылатады. Анафилактикалық шок тағамдық элиминациядан соң провокациялық сынама жасаған кезде, экзогенді аллергендермен терілік сынама жасағаннан соң, АСИТ жасаған соң туындауы мүмкін. Латекске анафилаксия (каучук ағашының қалдық ақуыздарына сенсибилизация) балада зәр шығару жолдарының ауруларын емдеуде катетер қолданғанда дамиды. Анафилактоидты реакция күрт салқындауда, үлкен физикалық жүктемеден кейін, йодты рентген контрасты заттардың, декстран, ванкомицин, В1 витамині, каптоприл, ацетилсалицил қышқылының әсерінен дамиды. Соңғы жылдарда идиопатикалық анафилаксия жиі тіркелуде.

Патогенезі

ББЗ (тек гистамин ғана емес простогландиндер мен лейкотриендерден синтезделген) массивті бөлінуімен жүретін жедел типті аллергиялық реакция нәтижесі микроциркуляцияның бұзылысы, жүйелі қан қысымының төмендеуі, қанның портальды жүйеде жиналуы, бронхоспазм, көмей, өкпе, ми ісінуі болады. Кез келген шок кезіндегідей, заңды түрде тамыр ішінде шашырап ұю ( ТІШҰ) синдромы дамиды. Аллергиялық емес жоғары сезімталдық базофилдер мен семіз жасушалардың СЗа және С5а анафилотоксиндері әсерінен белсенуіне байланысты реагиндердің қатысуынсыз жүреді, сондай-ақ ол аллергия медиаторларының босап шығуына және жедел тамырлық коллапстың клиникалық көріністерінің дамуына әсер етеді.

Клиникалық көрінісі

Анафилактикалық шок ауырлығы, әдетте, аллергенмен қатынас уақытына кері пропорциональды, яғни аллергенмен қатынастан кейінгі клиникалық көрінісі байқалу мерзімі неғұрлым аз болса, соғұрлым АШ ағымы ауыр болады. Аллерген парентеральды түскеннен соң, бірнеше секунд немесе минут қысқа мерзімді алғашқы белгілерден кейін (әлсіздік, қорқу сезімі, мазасыздық және т.б.) тері гиперемиясы, қышынуы, іште ауырсыну пайда болады. Уртикарлы бөртпе мен ангионевротикалық ісік дамуы тән. Тыныс алу жүйесінің симптомдары көмей ісінуінен басталып, бронх обструкциясы мен асфиксияға дейін жетуі мүмкін. Ауру «босап», есінен танады, аққан тер шығып, терісі бозарып, аузынан көбік көрініп, зәрі мен үлкен дәрет ұстай алмай, құрысу, кома дамиды. Науқасты тек қарқынды, белсенді ем ғана құтқара алады. Бірнеше минут ішінде өліп кетуі мүмкін.

Аллергенді жұтқаннан соң шоктың клиникалық белгілері біршама уақыттан соң дамиды, ол тамақтың қорытылып, аллергеннің асқазан ішек жолына сіңуіне байланысты. Кей науқастарда анафилактикалық шок басқаннан кейін кешіккен әсер түрінде анафилаксияның қайталануы мүмкін. Физикалық жүктемеден болған анафилаксиялық реакция шамадан тыс бұлшықет қажуынан кейін теріде уртикарлы бөртпелер мен ангоневротикалық ісік түрінде көрініп, лоқсу, құсу, іште толғақ тәрізді ауырсыну, диарея, ауыр ағымында – көмей ісігі, бронхоспазм, коллапспен өтеді. Реакция физикалық жүктемеден соң бірден дамуы мүмкін. Толық механизмі анықталмаған. Жоғары физикалық жүктемеде эндогенді опиодты пептидтердің босап шығуы сезімтал адамдарда анафилаксия медиаторларының көбеюуі мен сарысулық лактаттың, креатинфосфокиназа артуына әкеледі деген пікір бар.

Диагнозы

Анафилактикалық шок диагнозын қоюда анамнез бен клиникалық белгілеріне арқа сүйейді. Ажырату диагнозын басқа шоктармен жүргізеді: жарақаттық, постгеморрагиялық, кардиогендік, септикалық; вазовагальді коллапспен; жайылған есекжеммен; бөгде дене аспирациямен жүргізеді. Вазовагальді коллапсқа брадикардия, лоқсу, аллергиялық респираторлық және терілік көріністердің болмауы, тұрақты артериальдық қысым тән. Бұл белгілер науқасты горизонтальді қалыпта жатқызғанда жойылады.

Емі

Құсық аспирациясынан асфиксия болмауы, тілмен қақалмауы үшін баланы бір қырына жатқызады. Құсық болмаса арқасына жатқызып, бас жағын көтеріп қояды. Науқасты жылы жауып, тыныс жолдарын босатып, таза ауаға жол беріп, оттегі емін бастайды.

Тыныс жолдарының өткізгіштігін үнемі тексеріп, қажет болғанда, ауаөткізгіш енгізеді. Интубациялық түтіктің ішкі диаметрін келесі формуламен есептеп шығаруға болады: түтік диаметрі = [16+аурудың жасы (жылмен)]: 4 Мысалы: екі жасар бала үшін диаметрі 4,5мм интубациялық түтік қолданады. Тұрақты артериялық гипотония болғанда (20мин) – ИВЛ-ді бастау керек. Анафилактикалық шоктың ауыр емес түрінде ішке немесе көктамырға Н1-гистаминоблокаторлар қолданады. Пиполфенді оның гипотензивті әсеріне байланысты тағайындамайды. Құрт-құмырсқа шағып алғаннан кейін немесе дәрілік заттар еккеннен кейін дамыған АШ- та иньекция немесе жәндік шаққан (мойын мен бастан басқа жерді) жерді 5-6 жерден 10 мл физиологиялық ертіндіде сұйылтылған 0,1%-ды адреналинмен егеді. Аяқ-қолына дәріні еккен немесе жәндік шаққан жерден жоғары бұрау салады (10 минут өткен сайын 1-2 минутқа босатып тұрады). Препарат енгізілген жерге, дәрінің сорылуын азайту үшін, мұз қояды.

Пенициллин енгізгеннен соң дамыған анафилактикалық шокта науқасты коллапс және асфиксия жағдайнан шығарып алған бойда, бұлшықетке пециллиназа (1 000 000 ХБ) егеді. Барлық науқастар ауруханаға жатқызылуы керек, себебі, анафилактикалық шок толқын тәрізді дамиды. Әдетте, науқастың жағдайы ауру басталған соң 5 немесе 24 сағат ішінде нашарлайды. Науқастарды тек өміріне төнген қауіптен құтқарған соң ауруханаға жеткізеді. Ауруханада жоғалған сұйықтық мөлшерін толтыру үшін және жалпы қан мөлшерін арттыру үшін инфузиялық ем жүргізеді. Көп ауруларда ТІШҰ синдром дамуы мүмкін, сондықтан антикоагулянттар (геприн) мен антиагреганттар (курантил) дайын болу керек. Миокардит, гломерулонефрит, сарысу ауруы, энцефалит дамуы мүмкін болғандықтан ауруханадан 10 күннен соң шығарады.

Профилактика

Дәрілерді парентеральді енгізер алдында бұдан бұрын дәрілерге қандай әсерлері болғанын білу керек. Бөгде биологиялық препараттарды (лизоцим, продигиозан, желатин, контрикал және т.б) балаларға аса қажет болғанда ғана енгізіледі. Екпелерден соң, дәрілік заттарды бергеннен кейін, бала 30 минут бойы дәрігер бақылауында болуы керек.

Пайдаланылған әдебиеттер:
Түсіпқалиев Б. Балалар аурулары. Оқулық. Ақтөбе 2011ж 927 бет.