Альбер КамюАльбер Камю — көрнекті француз жазушысы, философы. Оның қаламынан шыққан тамаша туындылары: лирикалық эсселер – «Изнанка и лицо» (1937 ж.), «Бракосочетания» (1939 ж.), философиялық трактат – «Сизиф жөніндегі миф» (1942 ж.), «Неміс досыма хаттар» (1943-1944 ж.ж.) тарихи-философиялық шығармалар – «Бүлікші адам» (1951 ж., «Бунтующий человек»), «Злободневные заметки» – үш кітап (1950 ж., 1953 ж., 1958 ж.), очерктер – «Изгнание и царство» (1957 ж.), «Жаз» (1954 ж.), «Бақытты өлім», «Қойын дәптерлер», пьесалар – «Калигула» (1945 ж.), «Недоразумение» (1944 ж.), «Қоршауда қалған жағдай» (1948 ж.), «Игі жақсылар» («Праведные»), «Астуриядағы бүлік», роман «Оба» (1947 ж.), повестер «Бөтен» (1942 ж.), «Құлдырау» (1956 ж.) т.б.

Камю өзін философпын деп атаған да, есептеген де жоқ. Шынында да, ол кәсіби-маман философ емес еді. Бірақ оның бітіргені – Алжир университетінің тарих-философия факультеті. Камюдің шығармаларынан кәсіби философияға тән анықтамаларды, логикалық пайымдауларды, сілтемелерді, дәлелдемелерді таба алмайсыз. Ол өзін моралиспін деп атады. Бірақ ол Монтень, Паскаль, Достоевский, Л. Толстой сияқты «адамның кейбір кездерін» (Абай), көңіл күйін, күйзелістерін, өмірдегі шым-шытырық түсініп болмас жайттарды, мағынасыздықты (абсурд) суреттегенде кәсіби философиялық дүниелерде кездеспейтін шеберлікке, тереңдікке қол жеткізді. Сөйтіп, экзистенциалдық философияны негіздеуге өлшеусіз үлес қосты.

Камюдің философиялық көзқарасының қалыптасуына тікелей ықпал еткен ойшылдар Плотин мен Августин, Кьеркегор мен Ницше, Достоевский мен Л.Толстой, Хайдеггер мен Сартр болды. Камю, басқа экзистенциалистер сияқты, өнер мен философияны, философиялық зерттеу мен өнер туындысын жанаспайтын құбылыстардай қарсы қоюды қабылдамайды. Олардың арасында белгілі бір дәрежеде ерекшеліктер бар, бірақ бұлар өнер мен философияның жақындығына ара тұра алмайды. Керісінше, заман, өмір философтың алдына да және жазушының алдына да, философияның алдына да және өнер мен әдебиеттің алдына да бір мәселелерді қояды, өйткені бұл мәселелердің тамыры бір – өмір қайшылықтары. Философтар қойып шеше алмай жатқан, жанжақтан талдап жатқан мәселелер өнер мен әдебиет туындыларынан да табылады және онда орынды шешімін тауып жатады.

Камюдің шығармашылық төңірегіндегі барлық пайымдауларына тән ортақ идея: өмірде өмір сүруге болатын мағына бар ма? Өзіне дейінгі философиялық ізденістерді өмірдің мағынасын жоққа шығарды деп сынай отырып, Камюдің өзі де ақыр соңында өмірден мән-мағына таба алмай дағдарады. Адамдар бастан кешіп жатқан екі түрлі өмірді – әдеттегі өмір (нормальная жизнь) мен мағынасыз өмірді (абсурдная жизнь) салыстыра талдай отырып, екеуінен де адамның еңсесін көтеріп, шабытын тасытатын, оны рухтандыратын, еркіндік сезіміне бөлейтін нышандар таба алмайды.

Камюдің ойынша, адамдар өмір сүріп отырған дүниедегі ең басты кесел – оны жайлап алған немұрайдылық болып табылады. Аштықты, тоқтықты, қылмысты, қараңғылықты жеңуге болады, ал немқұрайдылық ешқашан да әл бермейді. Одан тек бұл дүниені, өмірді талақ ете отырып, құтылуға болады. Камю шығармаларында мағынасыз өмірден бас тарту, адамның өзіне-өзі зақым жасауы, өзін-өзі өлтіруі тақырыбы жиі ұшырасады. «Шын мәнісінде көңіл қоюды талап ететін бір ғана философиялық проблема бар, – деп жазады Камю, өзін-өзі өлтіру проблемасы. Бүйтіп өмір сүру керек пе, жоқ па деген мәселені шешу философияның іргелі мәселесіне жауап беру болып табылады» (Камю А. Бунтующий человек. Философия. Политика. Искусство. – М.: Политиздат, 1990. С.24). Оның «Суицид» деген де шығармасы бар.

Бұл – дүниеге, өмірге, өзіне, басқа адамдарға наразылықтың бір көрінісі. Өмірде адам өз еркімен, қалауымен әрекет жасайтын бірдемеден бас тартып, бірдемеге ұмтылатын субъект емес, бір ортада ғана өмір сүретін, бір істі ғана білетін, бір жолмен ғана жүретін, оңға да, солға да бұрылғысы келмейтін тұтатылған машинаға, батереямен жүретін роботқа ұқсас жандар – Сизифтер көбейіп кеткен. Бұл да – немқұрайдылықтың салдары. Адам өз тіршілігіне немқұрайды қарайды.

Бұлардың арасынан анда-санда ойланып, күнделікті тіршілігіне үңіліп: «өмірдің мәні осы ма?», «осы үшін мен жаралдым ба?» деп өміріне риза болмай, мағынасыз тіршілікке қарсы болып, бүлік шығаратын адамдар сирек те болса кездеседі. Өзінің «Бүлікшіл адам» деген шығармасында Камю сондай жағдайды, сондай жолды суреттейді.

Философтар, әсіресе, классиктер адамды субъект ретінде, белсенді, дүниемен үйлесімді өмір сүруге тырысатын ақылды, ұлы, жанжақты тұлға ретінде суреттейді. Бірақ өмірде мұндай жобалардың, «проекттердің» жүзеге асатын мүмкіндігі жоқ. Бәрі де, адамды басып жаншуға, шектеуге, көптің, топтың, тобырдың қатарына қосуға, аяқтан шалуға, шыққан биігінен түсіруге бағытталған. Қоғам, өркениет, мәдениет өркендеген сайын творчествоның, еркіндіктің аясы кеңи түспей, керісінше, кеми түскен. ХХ ғасырдың адамы өткен ғасырлардың адамына қарағанда – ұсақ, тартымсыз, тар, сыңаржақты, бір шаманың ғана адамы (одномерный человек).

Мұндай адамның бейнесі Камюдің тамаша туындысы «Сизиф жөніндегі мифте» суреттелген. «Ұйқыдан тұру, трамвай, кеңседе немесе зауытта жұмыс істеу, түскі тамақ, трамвай, төрт сағат жұмыста, кешкі тамақ, ұйқы; дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, бәрі де осы ырғақта – міне, күннен-күнге жүруге жеңіл жол осы. Бірақ бір күні «неге?» деген сұрақ туады» (Камю А. Бунтующий человек… С.29). Адам ерте ме, кеш пе ойға кетеді: өмір осылай бір күйде өте беруі керек пе? Осы үшін мен дүниеге келдім бе? Мұндай белгілі бір күйде, айлап-жылдап қайталана беретін өмір түбі адамды жалықтырады. Бәрі де осы жалығудан (скука) басталады, дейді Камю. Жалығудың себебі – осы бірқалыпты мағынасыз өмір. Бірақ жалығу, зерігу санаға қозғау салады, сананы оятады. Адам мұндай өмірде мән, мағына жоқ екенін түсінеді.

Енді Сизифтің жағдайына оралайық. Әр түрлі күнәлары үшін құдайлар Сизифті мәңгілік азапқа тап қылады: ол үлкен тасты таудың басына шығаруы тиіс; бар күшін жұмсап, қара терге түсіп, тасты таудың басына шығара бергенде, тас Сизифтің қолынан шығып, таудың етегіне кері домалайды. Сизиф қайтадан төменге түсіп, тасты өрге қайта домалатуы керек. Ол осылай мәңгі бақи таспен бірге тауға шығып, қайтадан кері түсіп, қайтадан тасты таудың басына домалата беруі тиіс.

Сизифтің азабы тастың ауырлығында, тасты тауға домалатып шығарудың қиындығында емес, адам еңбегі ешқашан да жеңіл болып көрген жоқ, Сизифтің азабы – осы еңбектің, осы бейнеттің түкке тұрмайтындығын, абырой әпермейтінін түсінуде. Бұл – адамды өсірудің орнына өшіретін еңбек. Бұл – мағынасыз еңбек, мағынасыз өмір. Мұның аты – абсурд. Мағынасыздықты Камю өзінің шегін білетін айқын ақыл ретінде сипаттайды.

Ал мұндай мағынасыздық тек қана мифте болуы мүмкін деп ойлайсыздар ма? Еңбек әрқашан да адамды өсіреді, жетілдіреді, еңбек еткен азбайды деп ойлайсыздар ма? Жоқ, дейді, француз ойшылы. Еңбектің те еңбегі бар. Еңбек еркін болғанда ғана, адамның ақыл-ойының, өнерінің, қабілетінің жемісі болғанда ғана адамды қанағаттандырады. Өмірде адамды аздырып, тоздыратын, адамшылықтан айыратын, адамға абырой әпермейтін, Сизифтің кәсібіндей еңбек те болады.

Мағынасыздықтың бір салдары – оны түсініп, басқаға түсіндіру мүмкін емес. Мағынасыздық сезімі – иррационалдық құбылыс; ол ақылға сыймайды. Мағынасыздық адамға болмаса оны қоршаған ортаға, дүниеге байланысты емес. Мағынасыздық адам мен дүниенің қарым-қатынасындағы қайшылықтардан туады.

Авторлық сілтеме:
Рысқалиев Т.Х. Философия тарихы: Оқулық. / Т.Х. Рысқалиев, – Алматы: Экономика, 2015. 508 бет.