Ақшалай және нақты экономиканың өзара байланысы

Әрине, кез келген мемлекеттің экономикасында ақша пайда болған кезден бастап эмиссия күн сайын жан-жақты, кейде қарама-қайшы рөл атқарады. Ол экономиканың нығаюы мен әлсіреуіне, мемлекеттік бюджет кірістерінің артуына және олардың тапшылығының жабылуына, ұлттық валюталардың сатып алу қабілеті мен валюталық бағамдарының өзгеруіне әсер етеді. Осыған байланысты ақша эмиссиясының проблемаларын шешудің маңызды теориялық және практикалық мәні бар екеніне келісу қажет.

Ақша эмиссиясының мәні ақша базасының өсімінің елдің ұлттық табысының бір бөлігіне айырбасталуынан тұрады деген пікірді ұстанамыз [1, 34 б.]. Елдегі өндіріс ұлғайған жағдайда, кредит беру процесінде кредиттік негізде эмиссияланатын ақшаны ұлттық табыстың өсуіне айырбастау жүргізіледі.

Экономикалық негізделген шектерде экономиканы ақшамен қанықтыру қасиеттерімен қатар экономикадағы сәйкессіздік нәтижесінде пайда болған артық ақша эмиссиясын қайтару қасиеті бар. Артық ақша эмиссиясын қайтарудың басты бағыты банктер несие берген қаражаттың қайтарылуына негізделген. Өз жұмысында проф. А. А. Нурумов атап өтті. «Экономиканың кредиттік құрамдас бөлігі нарықта бәсекелестік жасауға қабілетті оның секторлары мен салаларын қаржыландырумен тығыз байланысты, өйткені олай болмаған жағдайда ықтималдықтың елеулі үлесі бар кредиттік ресурстар кредиторға қайтарылмауы мүмкін» [2, б. 53]

Артық ақша эмиссиясының қайтарымдылығы оның басқа жалпы қасиетіне – эмиссияның икемділігіне тікелей әсер етеді. Жалпы пікір бойынша, ақша эмиссиясының икемділігінің жоғары көрінісі оның мультипликацияға қабілеттілігі болып табылады. Табиғи шектерде және одан тыс эмиссияланған ақша орталық Банктегі корреспонденттік шоттарға түседі және өзінің мультипликативті қасиетін көрсетеді.

Осыдан Орталық банк шығарған ақшаның бір бөлігін мультипликациялау өзара байланысты үш процестен тұрады: коммерциялық банктер арасында кредиттік ресурстарды қайта бөлу, бұл ресурстарды кредиттік операциялар үшін пайдалану және жаңа депозиттер құру. Тиісінше, мультипликация іскерлік белсенділіктің өсуімен бірге өсуде және дағдарыс пен депрессия кезеңінде төмендейді.

Жалпы, мультипликатор Орталық банк бақылайтын резервтік ақшаның бірлігіне өсу нәтижесінде кең ақша бірліктерінің қанша санын құрайтынын көрсететін кең және резервтік ақшаның арақатынасын білдіреді. Егер өсу үрдісі байқалса, инфляция өсуі мүмкін.

Инфляция төмен елдерде бұл арақатынас 7-15% шегінде екенін тәжірибе көрсетіп отыр. Қазақстанда ақша мультипликаторы орта есеппен 3,5% — ды құрайды, бұл біздің ойымызша, банк жүйесі тарапынан ақша массасын кеңейтудің жеткіліксіз қарқынды еместігін куәландырады. Ақша массасының мультипликаторының өте төмен мәні банк жүйесінің кең ақша эмитенті ретінде жұмыс істеу тиімділігінің әлсіздігін көрсетеді.

Экономика неғұрлым дамыған болса, ақша мультипликаторының мәні соғұрлым жоғары. Тек дамыған экономикалар үшін оның мәні 5-8 шегінде өзгереді. Бірақ бұл 10-11 жетеді. Бұл айналыстағы қолма-қол ақшаның аз үлесі, коммерциялық банктерге қойылатын резервтік талаптардың төмендігі, сондай-ақ банк жүйесінде ақшаны бөлу тиімділігі түсіндіріледі, бұл банкаралық және қаржы нарықтарының дамуымен айқындалады. Дамушы нарықтары бар елдерде ақша мультипликаторының мәні 2-3 болып табылады.

1-кесте-кезең соңындағы 2007 * 2015 * жылдар аралығындағы ақша мультипликаторының өзгеру динамикасы, тг.

Кезең соңындағы 2007* 2015* жылдар аралығындағы ақша мультипликаторының өзгеру динамикасы,тг.

1-кестенің деректері бойынша біз 2008 жылдан бастап ақша мультипликаторының мәні төмендеу үрдісі бар екенін көріп отырмыз, бұл ақша-кредит жүйесі тиімділігінің төмендегенін көрсетеді. Экономиканың ақшамен қамтамасыз етілу дәрежесін орташа жылдық ақша агрегатының М2 және М3 номиналды ЖІӨ-ге қатынасы ретінде есептелетін экономиканы монетизациялау деңгейі негізінде айқындау қабылданды. Экономиканы монетизациялау деңгейін көпшілік жақсы қабылдайды, өйткені белгілі макроэкономикалық параметрлердің арақатынасы ретінде құрылады және ақша және нақты экономиканың байланысын көрсетеді.

Сонымен қатар, оны динамикада қадағалауға және еларалық салыстырулар негізінде жүргізуге болады. Алайда, бұл көрсеткіштің нақты уақыт кезеңіндегі мәні экономиканың ақшаға қанағаттандырылған қажеттілігін да көрсете алады және кейінге қалдырылған инфляцияның әлеуетін білдіретін экономикада артық ақша қалыбының бар екенін куәландырады. Осыған байланысты монетизацияның экономикалық негізделген деңгейін анықтау туралы мәселе, бұл ақшаға деген сұраныстың есептеулеріне табиғи түрде байланысты. Ақшаға сұраныстың эконометриялық үлгілеріне негізделген осы проблеманы шешуге шетелдік экономистердің көзқарасы, өкінішке орай, әзірге отандық пайдаланушылар аз. Сондықтан, монетизация деңгейін негіздеу кезінде қазақстандық экономистер әртүрлі экономикадағы ақшаға деген сұранысты айқындайтын аса маңызды факторларды бөлуді болжайтын әдісті жиі қолданады.

2007-2011 жылдар кезеңінде Қазақстан экономикасындағы монетизация деңгейінің өзгеруін бағалаймыз.

Деректер көрсеткендей, монетизация деңгейі 35-44% шамасында болды.

Осы кезеңде монетизациялау деңгейінің өсуі мынадай мән-жайлармен түсіндіріледі: экономикалық өсудің тұрақты қарқынымен, ақшаға инвестициялық сұраныстың ұлғаюымен. Капитал салымдарына ұзақ циклдер тән болғандықтан, жалпы ішкі өнімнің өсімі түрінде ақша массасының ұлғаюынан қайтарым уақыт артта қалады;

ақша айналымы жылдамдығының азаюына және жинақтауға бейімділіктің өсуіне әкеп соқтырады. Сонымен қатар банк салымдары бойынша пайыздардың азаюы өтімділікке сұраныстың өсуінде көрсетілген. Дағдарыс бірқатар жағдайларға байланысты экономиканың ақшамен қамтамасыз етілу дәрежесін төмендетуге ықпал етті:

инфляцияның озыңқы өсуі;
нақты ЖІӨ-нің құлдырауы немесе оның жылдық өсуінің қысқаруы; рыноктарды капиталдандырудың төмендеуі;
Ақша массасының өсу қарқынының азаюы.
Сонымен қатар, 2009 жылы Экономиканы монетизациялау деңгейі артты. Бұл номиналды ЖІӨ қарқынының (6,5% — ға) кең ақша массасының (5,8% — ға) азаюымен түсіндіріледі. Монетизацияның мұндай ұлғаюы артық ақша қалыбының пайда болуын куәландырады және алдағы инфляцияның тасымалдаушысы бола алады.

Ақша массасының жеткіліктілігін негіздеу жоспарында экономиканы монетизациялау көрсеткішін халықаралық салыстыру да пайдалы болуы мүмкін. Дамыған елдерде экономиканың ақшамен қамтамасыз етілуі дамушы елдерге және дамушы нарықтары бар елдерге қарағанда 2-3 есе жоғары. Ол орта есеппен ЖІӨ-нің 70-80% — ын құрайды.

Ақша айналымының неғұрлым төмен жылдамдығымен (мысалы, АҚШ – та – 1,8 рет, Англияда-жылына 1 рет) ілесе жүретін ЖІӨ-дегі ақша массасының жоғары үлесі ақша массасы құрамындағы қолма-қол ақшаның төмен үлесі түрінде осы елдер экономикасының тиімді дамуымен түсіндіріледі.

2 – кесте-2007* 2015* жылдар аралығындағы кезең соңындағы ақша айналымының монетизациялау коэффициентінің және жылдамдығының өзгеру динамикасы

2007* 2015* жылдар аралығындағы кезең соңындағы ақша айналымының жылдамдығы мен монетизациялау коэффициентінің өзгеру серпіні

Біз ЖІӨ мен ақша массасының өзгеруінен басқа қаржы нарықтарының жұмыс істеуінің ішкі жағдайларын да ескеру қажет деп есептейміз. Қаржылық тұрақтандыру немесе макроэкономикалық тұрақтандыру, әдетте, ақша айналымының жылдамдығы немесе номиналды ЖІӨ-нің ақша санына қатынасы төмендейтіндіктен, кең түсінікте ақшаға деген сұраныстың тұрақты артуына әкеледі.

Сондықтан ақша массасының кең көрсеткішінің ұлғаюы инфляцияның өсуінен бұрын болмайды. Осы мән — жайды елемеу ақша-кредит саясатының негізсіз қатаңдығына әкелуі мүмкін. Керісінше, ақшаға сұраныс азайған және олардың айналым жылдамдығы өскен кезде, ақша массасының ұлғаюы неғұрлым жоғары инфляциямен ауырады, тиісінше, бұл мән-жайларды жеткіліксіз есепке алу ЖКД-ның негізсіз жұмсаруына алып келеді. Нәтижесінде ақша айналымы жылдамдығының жиі және күтпеген өзгерістері кезінде монетарлық мақсатты көрсеткіштерге қол жеткізу пайыздық ставкалардың жиі қысқа мерзімді ауытқуына және өндірістің нақты көлеміне әкелуі мүмкін.

Ақша базасының, ақша массасының және инфляцияның өзгеруі

1-сурет. Ақша базасының, ақша массасының және инфляцияның өзгеруі

Соңғы жылдары ақшалай ұсыныстың негізгі көрсеткіші ретінде ақша массасының өсу қарқыны 2015 жылдың басынан басқа тұрақты деңгейде сақталады (1-сурет). 2015 жылғы қаңтар-шілде аралығында ақша массасының төмендеуі байқалды. Бұл ретте, ақша массасы 4,0% — ға қысқарған кезде құлаудың ең аз мәні 2015 жылғы сәуірге келді. Тамыз айында ақша массасының күрт өсуі теңгенің айырбас бағамының өзгеруіне байланысты валюталық депозиттерді теңгеге қайта бағалаумен байланысты болды.

2014 жылдың басынан бастап ақша массасының құрылымында мұнайдың әлемдік бағасының төмендеуі және теңгенің айырбас бағамы бойынша халықтың күтілуі аясында қолма-қол ақшаның (М0) қысқаруы байқалады. Айырбастау бағамы бойынша өзгерісті күте отырып, халық өзінің қолма-қол теңгелік қаражатының бір бөлігін шетел валютасына аударды. Осылайша, айырбастау пункттерінің қолма-қол шетел валютасын таза сатуы күрт өсті. Бұл қорытындысында теңгелік қолма-қол ақшаның қысқаруына және қолма-қол шетел валютасының ұлғаюына алып келді, оның көлемін дәл есептеуге болмайды.

Грейнджердің себеп-салдарлық байланысына арналған Тест ақша массасы да, ақша базасы да инфляция факторы болып табылмайтынын көрсетеді, ақша факторлары мен инфляцияға қатысты ҚР Ұлттық Банкінің зерттеулер және стратегиялық талдау департаментінің Экономикалық зерттеулер басқармасы үнемі жүргізген зерттеулер ақшалай ұсыныстың инфляцияға әсер ету деңгейінің біртіндеп төмендеуін көрсетеді. Экономиканы несиелендірудің баяулауы және шетел валютасындағы депозиттердің ұлғаюы, сондай-ақ тұтынушылық сұраныстың қысқаруы жағдайында инфляциялық процестерге қысымның төмендеуі байқалады.

Тиісті үрдіс ақша ұсынысына қатысты да байқалады. Бұл ретте қысқа мерзімді перспективада ақша ұсынысының инфляцияға әсері өте шектеулі болады. Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, ақша айналымының жылдамдығын болжаудың күрделілігіне байланысты бірқатар елдер, әсіресе шағын экономикасы бар бірқатар елдер соңғы уақытта кейбір дамыған елдерде болып отырғандай, валюта бағамын таргеттеу жөніндегі аралық бағдарлардан немесе инфляцияның түпкілікті мақсатты бағдарларынан бас тартты. Қазіргі кезеңде ақша-кредиттік реттеуді іске асыру моделін таңдау әлемдік қаржы дағдарысының салдарларымен күрделене түседі және Орталық банктерді тек режимді ғана емес, сондай-ақ ақша-кредит саясаты құралдарының қажетті жиынтығын қабылдаудың барабарлығына ойлануға мәжбүрлейді.

Әдебиет:

Косой А. М. ақша массасының функционалды байланыстарының негізгі формулалары. // Іргелі және қолданбалы зерттеулердің ғылыми альманах «ақша және ақша айналымын реттеу». — М.: Қаржы және статистика, 2002. – С. 58-65.
Нарықтық экономикадағы Салық және қаржы. — Астана: Елорда, 2004. – 304с.
Сембиева Л. М. «Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі ақша-несие саясаты». Монография. Алматы: Колор, 2007-373с.
ҚР Ұлттық Банкі/
ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті / / www.stat.gov.kz
Шаяхмет Д. Ш. Ақша ұсынысы және Қазақстанда инфляция ағымдағы жағдайында даму// Экономическое обозрение 2015г. № 3. С.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *