Нарыққа кіре алмаған кәсіпорындардың ең үлкен қателігі ақша ағынын басқаратын жүйені бағалай алмауы немесе қабылдамауы. Кәсіпорын қызметін жоспарлаудың жағынды әсері оның қаражатын қамтамасыз етілуін бағалау болып табылады. Сонымен қатар, кәсіпорынның қаражатын, жағдайын бағалау ақша қаражатының ағынын талдаусыз жүзеге асырылмайды. Ақша ағынының түсінігі туралы бірнеше анықтамаларды қарастыруға болады. Субъектінің қармағындағы дәл қазіргі уақыттағы, осы жердегі статистикалық деңгейдегі ақшаның сандық мағынасы (бос резервтер).

Кәсіпорын басқармасының көзқарасы бойынша, динамикалық деңгейде ақша ағыны болашақтағы кәсіпорынның ақша қорының айналымын жоспарлайды немесе алдағы уақыттағы олардың мәліметтерінің қозғалысын салыстыру болып табылады.

Әр түрлі жағдайда ақша ағыны ақша қаражатының нақты айналымын анықтайды. Қаржылық менеджмент мамандары  «ақша ағынын» кең ауқымда  қарастырған.

Осылайша, мысалы қаржылық менеджмент облысының маманы О. Бригхем бұған келесідей пікір берді: «Ақша қаражаты: белігілі бір уақытта фирма не кәсіпорынға (немесе фирмамен жұмсалатын) тікелей нақты түрде келіп түсетін ақша айналымы».

Әрі қарай ақша қаражаты ағынының мәселелерін қарастыра келе, яғни нақты капитал салымын таза ақша ағынын ескере отырып келесідей анықтады.

Бланк ақша ағынына келесідей анықтама берген: «Ақша ағыны – инвесторларға ақша қаражатының қайтарылу түрі бойынша инвестицияларды мінездейтін әдістер мен негізгі көрсеткіштер. Инвестиция бойынша ақша ағынының  негізін таза табыс пен материалдық және материалдық емес амортизация сомасы құрайды».

Р. А. Брейли мен С. С. Майерс таза келтірілген құн әдістері бойынша  инвестициялық шешімдерді қабылдау процедурасын толық аша отырып, ақша қаражаты ағынын  анықтауды келесідей ұсынады: «Ақша қаражаты айналымы өндірістің шаруашылық қызметімен сатылған тауар құнын есептеу, басқа да шығындар және өндірістен түскен түсімнен салықтарды алу арқылы анықталады» деген. Өндірістік қызметтен алынған ақша қаражатының ағынына келесілер жатады: айналым капиталының өсімі, біріншілік капитал салымдары және уақыт соңына өндіріс құнының өтімділік құнын орналастыру болып табылады.

Егер сіз күткендей өтімділік құны өндірістің баланстық құнынан жоғары болса, сіз қалған айырма сомаға салық төлеуге міндеттісіз. Сондықтан сіз ақша қаражаты ағынын жоспарлау кезінде осы мәліметтерді қосуыңыз қажет. Әлемдік тәжірибеде ақша ағыны «cash flow» деп аталады. Бұл көрсеткіш АҚШ-та пайда болған, шаруашылық жүргізуші субъектілер әрі қарай оны ораналастыру мақсатында уақытша болса да қалатын ақша қаражатының белгілі бір бөлшегі. Ол амортизациялық шегерімдердің сомасына және басқа да ақша қорларына тең болуы мүмкін.

«Сash flow» көрсеткіші шаруашылық жүргізуші субъектінің  есеп-айырысу шотында қалған соманы анықтау үшін қолданылады, яғни ақша түсімі мен оны жұмсау арасындағы сальдо (айырма) ретінде түсіндіріледі. Ақша ағынында ақша түсімі ақша ағынынан асып кетсе ол жағынсыз, ал керісінше жағдайда жағынды болып табылады. Бұл көрсеткіш ақша ағынын жоспарлау және баланстық талдау жасау кезінде қажет болады.

Отандық ғалымдар ақша қаражатын ағынын белгілі бір уақытта кәсіпорындардың барлық қабылдаған және жұмсаған ақша қаражаты деп түсінеді және оны көбінесе пайдамен ұштастырады.

Пайда кәсіпорынның тиімділік көрсеткіші ретінде қарастырылады және оның қызметінің негізгі ресурсы болып табылады. Пайданың өсуі кәсіпорын үшін қаржыландырудың негізін құрайды, сондай-ақ ол кең ауқымда өнім өндірумен қатар әлеуметтік және материалды қажеттіліктерді қамтамасыз етеді. Пайданың көмегімен кәсіпорынның бюджеті, банк және басқа да мекемелер  алдында міндеттемелері орындалады: Түскен табыстың сомасымен ақша айналымының арасындағы айырма келесідей анықталады:

  • Пайда белгілі бір уақыт аралығында есептік ақшалай және ақшалай емес пайданы айқындайды және ол таза ақша қаражатының түсімімен сай келмейді.
  • Пайданы есептеген кезде өнімді өндіруге кететін шығын, оны төлеген кезде емес, ол өндірілгеннен кейін ғана есептелінеді.
  • Пайданы есептеген кезде ескерілмейтін ақша қаражатының айналымын көрсетеді: амортизация, капиталды шығындар, салықтар, айыппұлдар, қарыздық төлемдер, заемдық және авансталған қаражаттар.

Ақша қаражатының тек қана бар болуы ешқандай пайда әкелмейді, ал баға деңгейінің өсуі кезінде  ол өзінің сатып алыну қабілетінен айырылады. Бірақ, бұл жағдайға қарамастан аса өтімді активтердің бар болуы тәуекел деңгейін максималды түрде төмендетеді. Тауардың өзіндік құнымен сатудан түскен айырма арасындағы пайда ақша қаражатының ағынына әр түрлі әсер етуі мүмкін. Мысалы, өндіріс пен мекемені эксплуатациялауда кеткен шығын ақша қаражатын пайдалануымен ешқандай байланысы жоқ, ал таза табысқа салынған амортизация сомасы ақша қаражаты ағынының баламалы көрсеткішін ғана көрсетеді.

Ақша қаражатының жалпы көлемде түсуі кәсіпорын басшылығының  ресурстарды тарта білу қабілетіне  байланысты болады. Ақша ағынын басқарудың ең бір негізгі маңызды белгісі пайда өсімі мен ақша қаражаты  ағыны арасындағы байланыспен негізделеді, демек, түскен пайда ақша ағынының тиімді нәтижесінде немесе бұл басқа да факторлар нәтижесі болып табылады.

Ақша қаражатын басқару ақша ағынын жоспарлау көмегімен жүзеге асырылады, яғни ақша ағынының түсуі және оның тиімді жұмсалуы, қолданылуы. Ақша ағынының түсуі мен шығыны анықтамасы біздегі нарық деңгейінің әлсіз болуына байланысты ол көбінесе күмәнді болып келеді.

Нарықтық экономикасы дамыған мемлекеттерде мұндай тәжірибе бұрыннан келе жатыр және ол әлдеқашан өзін-өзі ақтаған. Ақша ағынын талдау үш негізгі бағыт бойынша жүзеге асырылады: ағындық, инвестициялық және кәсіпорынның ортақ қаржы қызметі арқылы жүзеге асырылады.

Ағындық қызметі — өндірістен түскен пайда аванстары, қысқамерзімді несиелер мен займдар алу, жәрдемақылар төлеу,  бюджетпен есеп айырысу, несие мен займдардан түскен пайызды алу.

Инвестициялық қызметі – материалдық емес активтерден, негізгі қаражатты иелену немесе өндірумен байланысты түскен  ақша қаражаттары.

Қаржылық қызметі – ұзақмерзімді займдар мен несиелер алу, бұрын алынған несиелер бойынша қарызды жабу, дивидендтер төлеу.

Ақша қаражатын басқарудың негізгі мақсаты олардың көлемін  минималды түрде азайту болып табылады, ол фирманың қызметін талдау үшін өте қажетті, яғни фирма: 1) сауда-саттық жеңілдіктерді ұсынуы үшін; 2) несиеқабілеттілікті қолдау үшін; 3) алдын ала жоспарланбаған қарыздарды жабу үшін қажет.

Кәсіпорынның ақша қаражаты айналымын басқарудың тиімділігі келесідей анықталады:

  1. Кәсіпорынның стратегиялық дамуында ақша қаражатын тиімді басқару кәсіпорынның қаржылық тепе-теңдігін көрсетеді.
  2. Кәсіпорынның шаруашылық қызметін жүргізуде ақша ағыны барлық аспектілерді қамтиды. Басқаша айтқанда, ақша ағыны кәсіпорынның шаруашылық жүргізуінде қан айналым ретінде жүріп отырады.
  3. Ақша қаражаты айналымының қалыптасуы кәсіпорынның операциялық үдерістерін жүзеге асыруда мол әсерін тигізеді.
  4. Ақша қаражатын тиімді басқару кәсіпорын үшін капитал салымдарына заем, несие алу мумкіншілігін азайтады. Бұл аспекті көбінесе өз жұмысын жаңа ғана бастап келе жатқан кәсіпорындар үшін тиімді.
  5. Ақша қаражаты айналымын басқару кәсіпорынның айналым капиталын тездетуін, жылдамдатуының негізігі қаржылық тетігі болып табылады.
  6. Ақша қаражаты айналымын тиімді басқару кәсіпорын төлем қабілетсіздік тәуекелін жояды.
  7. Ақша қаражаты ағынының басқару белсенділігінің формалары кәсіпорынға оның ақша активтерінен қосымша пайда табуына мүмкіндік береді.

Осыған байланысты, кәсіпорын қызметін ұйымдастыру кезінде ақша қаражатының айналымы әрқашанда жүріп отырады. Ақша ағыны кәсіпорын өзін-өзі қаржыландыру дәрежесін көрсетеді, қаржылық күшін, қаржылық әлуетін, пайдалылығын көрсетеді.

Кәсіпорын ақша қаражаты айналымын тиімді басқаруы қосымша инвестициялық ресурстарды ұйымдастыру, қаржылық инвестицияларды жүзеге асыру пайда көзінің негізгі көзі болуы мүмкін.

Ақша қаражатының ағыны, олардың түрлері мен мінездемесі

Ақша ағынының түсінігі өз құрамына көптүрлі ағынды қосатын, шаруашылық қызмет атқаратын жинақталған түсінік болып табылады.

Ақша ағынын тиімді пайдалану мақсатында белгілі бір анықталған  сипаттамалар қажет.  Шаруашылық процесте қызмет көрсету ауқымы бойынша ақша ағыны келесідей айқындалады:

  • Кәсіпорын бойынша. Бұл ақша ағынының барлық түрлерін қамтитын кәсіпорынның шаруашылық қызметін атқаратын ең агрегирленген түрі болып табылады.
  • Кәсіпорынның жеке-жеке шаруашылық қызметі бойынша. Ақша ағынының бұл түрі кәсіпорынның ақша ағынының жеке-жеке шаруашылық қызметінде қарастырылады және ақша ағынының дифференцифциясы нәтижесінде көрсетіледі.
  • Кәсіпорынның жеке құрылымдық бөлімшелері бойынша. Кәсіпорынның ұйымдық-шаруашылық  басқару жүйесін  құрған кезде жеке нысан ретінде қарастырылады.
  • Жеке шаруашылық операциялар бойынша. Өзін-өзі басқарудың біріншілік нысаны ретінде қарастыруға болады.

Шаруашылық жұмысының түрлерi бойынша:

— операциялық қызмет бойынша. Шикiзаттың жабдықтаушылары және материалдардың қосымша ақшалай төлемдерiмен бейнеленедi;

— қызметтердiң жеке түрлерiнiң бөтен орындаушыларына;

— қызметшiге еңбекақы; салық төлемдер. Өнiмдердiң сатып алушыларынан қаржылардың түсуiн бiр уақытта қамтып көрсетедi;

— артық төленген сомалардың қайта есебi және есепке алудың халықаралық стандарт ескерiлген кейбiр басқа төлеулер салық органдарынан жүзеге асыру ретiнде;

— инвестициялық қызмет бойынша. Төлеулер және шығып қалатын негiзгi құралдар және материалдық емес активтердi сатуды нақты және қаржы инвестиция салу жүзеге асыруға қатысты қаржылардың түсуiн сипаттайды.

— қаржылық қызмет бойынша. Меншiк иесi және кейбiр басқа ақшалай ағындар үлестер бойынша дивидендтердiң ақшалай формасында және қысқа мерзiмдi және ұзақ мерзiмдi қарыздардың алуымен  және қосымша акционерлік  жарналы капитал тартуға қатысты қосымша ақшалай төлемi және қысқа мерзiмдi қарыздар және заемдер, төлеумен мiнездейдi.

Қаржылардың бағыты бойынша:

— кәсiпорынға қаржылардың түсулерiнiң (ақша қаражаттарының түсiмі) шаруашылық операциялардың барлық түрлерiнен жиынтығын сипаттайтын оң ақшалай ағын;

— кәсiпорынның құралдардың қосымша ақшалай төлемдерiнiң оның (қаржылардың қайтуы) шаруашылық операцияларының барлық түрлерiн жүзеге асыру үдерісіндегі жиынтық ұсынатын терiс ақшалай ағын.

Көлемнiң есептеулерi әдiс бойынша:

— жалпы ақшалай ағын. Түсулер немесе қарама-қайшы жеке интервалдардың қаралатын уақыт аралығындағы қаржылардың жұмсауын барлық жиынтықты мiнездейдi;

— таза ақшалай ағын. Қарама-қайшы жеке интервалдардың қаралатын уақыт аралығында оң және терiс ақшалай ағындардың арасындағы айырмашылықты сипаттайды.

Бағалар әдiсі бойынша уақытында:

— осы ақшалай ағын  қазіргі уақыттағы бiртұтас салыстырылатын  келтірілген құн шамасын  мiнездейдi.

— келешек ақшалай ағын бұл нақты уақыт алдағы келтiрiлген құн бойынша бiртұтас салыстырылатын шаманы сипаттайды.

Кәсiпорынның ақшалай ағындарының зерттеуiнiң тұжырымдамасы қосады:

1) олардың түрлерi бойынша кәсiпорындар ақшалай ағындардың теңестiруiн;

2) қаралатын уақыт аралығындағы жеке түрлердiң ақшалай ағындарының ортақ көлемiнiң анықтауы.

Ақша қаражатының ағынын басқару жүйесі

Кәсiпорындарда ақша қаражат ағындарын басқару жүйесi бұл бағытталған мақсатқа жету арқылы қаржы қызметiнiң үздiксiздік, мақсатталған ерекше құралдар әдістерінің,  кәсiпорынның нысанын көздейтiн аспаптарының жиынтығын құрайды.

Егер бұл жүйеде кәсіпорынның басқару нысаны ретінде әр түрлі шаруашылық қаржылық операцияларды жүргізетін  ақша ағыны тұрса, басқару онда субъектісі ретінде операциялар көлемін, қызмет бағытын анықтайтын, сондай-ақ кәсіпорын құрылымының санын анықтайтын арнайы қаржылық қызмет болып табылады.

1) Бас есепшi шағын кәсiпорында қаржы және жоспарлы бөлiмдердiң басшының қызметтерін жиi қоса атқарады;

2) Орташа  алғанда — қаржылық  жедел басқару жоспарлау бөлімі, бухгалтерия ерекшеленеді.

3) Қаржы қызметiнiң құрылымының iрi серiктестiктерiнде қаржы директорының ортақ басқаруымен айтарлықтай кеңейеді, яғни ол жедел басқару және қаржылық жоспарлау бөлімі, сараптама жүргізу бөлімі, бағалы қағаздар және валюта бөлімі.

Кәсiпорынның ақшалай ағындарының басқару жүйесiнiң құрастырылуы келесi қағидаларға негiзделедi:

— ақпараттық ақиқаттық және айқындылық;

— жоспарлылық және бақылау;

— төлеу қабылеттілігі және өтiмдiлік;

— ұтымдылық және тиiмдiлiк;

Басқарудың негізі болып бухгалтерлік және басқарушылық есептің базасында қалыптасқан жедел және нақты ақпараттардың бар болуы болып табылады. Мұндай ақпараттардың құрамы әр түрлі болып келеді: кәсіпорынның кассасында және жеке шотында жүрген ақша айналымы, кәсіпорынның дебиторлық және кредиторлық қарыздары, салық төлемдерінің бюджеті, несиелерді беру және өтеудің кестелері, пайыздарды төлеу, болашақта сатып алынатын тауарлар бюджеті т.с.с. Мұндай ақпараттар негізінен әр түрлі ақпарат көздернен түседі, сондықтан олар қатаң түрде қарастырылып тәртіппен бақылануы тиіс, егер де ақпарат берген кезде қандай да бір қателіктер жіберілсе онда, ол кәсіпорынның құлдырауына әсерін тигізуі мүмкін.

Ақшалай ағындардың басқаруларында басты рөл олардың тепе-теңдiгiнiң қамтамасыз етiлуінің бірқатар түрлері бойынша берiледi, яғни көлемі, уақытша аралықтары және басқа да нақты мінездемелерімен айқындалады.

Бұл тапсырмаларды оңтайлы шешу үшін кәсіпорындарға  жоспарлау, есептеу, талдау, бақылау жүйесін енгізу керек.

Сонымен кәсіпорында ақша қаражаты ағымын бақылау жүйесі дегеніміз бұл бағытталған мақсатқа жету арқылы қаржы қызметiнiң үздiксiздік, мақсатталған ерекше құралдар әдістерінің, кәсiпорынның нысанын көздейтiн аспаптарының жиынтығы. Ақша қаражат ағындарын басқару ол кәсiпорынның қаржы саясатын ең маңызды элементі болып табылады, кәсiпорынды басқарудың барлық жүйесін өтiп кетедi.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *