Абыл Тілеуұлы өмірбаяны

Батыс Қазақстан аймағының ақпа-төкпе, суырып салма ақыңдарының бірі Абыл Тілеуұлы қазіргі Маңғыстау облысының Бозашы елді мекенінде дүниеге келген. Ол 87 жас ғұмыр кешіп, Қаратөбе деген жерде жерленген. 1993 жылы ақынның бейітіне биік кесене орнатылды. 19 ғасырда Абыл атты екі адам өтті: бірі — осы әңгімеге арқау болып отырған ақын Абыл, екіншісі — күйші Абыл. Бұларды бір-бірімен шатастырмаған жөн. Абыл бүкіл Батыс Қазақстан аймағын, Түркмен, Қарақалпақ халыктарының өмір сүрген өңірлерін түгел аралап, олардағы елді-мекендерді жақсы білген. Сонымен қатар өз заманындағы тарихи оқиғаларды, атап айтқанда Кіші жүз қазақтарының орыс патшасының казақ жерін иемденіп, халқын бодандықта ұстаудағы озбырлықтарын, Исатай-Махамбет бастаған халық көтерілісін, Жәңгір хан билік құрған замандағы қантөгістерді, адайлар мен түркмендер арасындағы кекті талас-тартыстар мен тонау, барымта-сырымталарды, Сүйінқара, Құлбарақ батырлардың Хиуа хандығының қолшоқпарларымен бітіспес шайқасының зардабын көрген, естіген, бастан кешірген.

Ақын өзінің замандас ақындары Шернияз, Махамбет, Есенбақ, Нұрым акындармен аралас-құралас боп жақсы біліскен, талай кездесіп те калып сөз қағыстырғандары белгілі, сонымен бірге заман жайлы пікірлері бір жерден шыгып, бір-бірлерін құптап, қолдап отырған.

Абыл — атақты жырау. Ол жыраулық дәстүрді кейінге ұластырған. Өзінен бұрынғы Сыпыралар жырлап кеткен «Қырымның кырық батырын» Қарасай, Қалнияз, Нұрымдарға мұра ретінде жеткізіп, олардан Қашаған, Ақтан, Мұрын, Қоспақ, Нүрпейістер біздің заманымызға ұластырып қағазға түсірткен.

Өзінің 87 жас ғұмырында ақындық өнерді биік тұтып, өмірлік азығы еткен Абыл ғасыр мен ғасыр араларын байланыстырып, жырларын кейінге аманаттаған өнер дүлдүлі.

Абылдан қалған мұра өте аз әрі қысқа, келте қайырылған жырлар, айтыстар, ғұмыр туралы толғамдар. Бізге замандар тұманынан бұлдырап жеткен жырлары аз болса да, мәнді әрі нәрлі. Оларды біз өзімізше, арнаулар, толғаулар, айтыстар деп бөлдік.

Ақынның арнауларынан ерекше аталатындары Сүйінқара, Құлбарақ батырларға айтқан арнаулары. Бұл жырлардың түп-тамырында саяси мән жатқаны байқалады. Себебі Кіші жүз қазақтарының рулары сауда айырбасы бар, қоныс тапшылығы бар, XIX ғасырда бірінші жартысында Хиуа хандығымен талай талас-тартыстар өткізгені тарихтан белгілі Хиуа ханы кіші жүз руларына салық салған. Салықтан бас тартқандарды ханның қанды жасақтары оларды тонап, мал-мүліктерін тартып әкетіп отырған, адамдарын тұтқындаған. Осындай озбырлықтарды халқы бастан кешіріп, қорлықтың астында отырғандарына шыдай алмаған, өз жандарын халқынан артық санамаған ел ерлері Сүйінқара, Құлбарақтар қол жиып, қолдарына қару алып, қанды қылыш Аллакұлға карсы шыққан. Талай жылдарға созылған қырқыстарда жойқын шайқастың ортасында жүрген батырлар ерлігі мен тарихи тартысты өз көзімен көріп, көкірегімен тебіренген Абыл талай күйінішті жырларын төккені ақиқат. «Сүйекем сапар шекті сексен бесте», «Құлбарақ батырға» деген жырлары осы оқиғаларға арналған.

Абылдың өмірі туралы ақпарат аз. Бірақ ақынның ақындық талантының арқасында оның есімі ұмытылмады және келесі ұрпаққа жетті. Абыл Тілеуұлы 1777 жылы Маңғыстауда дүниеге келген. Сол кезде ол өзінің батылдығымен бүкіл Атырауда танымал болды. Ақынның бұл ерекшелігі барлық қазақ далаларында фольклорлық дәстүрлерді бейнелейді. Ақын тағдырының өзегі-мораль, ел, батырлық. Бұл «Сексен, біз жетіге келдік»,» менің қанымда алдымда отырамыз «және»Ақшақар күн мен түн». Және «жылқы сын емес»,» даналық»,»Кәрілік». б. «ерінге және өмірлік устремлениях, жастарға айтып, астарлы, шаттығымызды. Ақынның хандар мен сұлтандарды сынайтын өлеңдері де бар.

Абыл Тілеуұлы (1777-1864) — жырау дәстүрінің шебері. «Сексен, біз жетіге келдік», «алдымда отырып, Каным», «велосипед сапары сексен бес», Авельдің қасиеттері адамдардың өміріндегі маңызды оқиғаларға назар аудара отырып, елге деген махаббат пен сүйіспеншілікпен және еркіндіктің қадір-қасиетімен адамдар арасында кеңінен танымал болды. М. Әуезов — Абылдың ең үздік ақыны, ақын ретінде ақын ретінде суреттеген, ал Ю. Исмайлов өзінің ақындары мен ақыны қызықтырған сол кездегі ақындар арасында аталды. Қ. Жұмалиев Әбілге қазақ жерінің батыс аймағындағы әдеби ортаның ең ірі өкілдерінің бірі ретінде көрсетеді. Бұл пікірлер Абель үшін жалғыз әділ баға.

Бұрын әдебиетте Авель сөзі белгілі болды: «атқа сын жоқ» және «ескерту». Ғалым Қ. Сидықов өз өмірін 1965 жылы, ақын Сатығұловтың екі-үш немересі жазды. Әбілдің өлеңдері 1967 жылы «хрестомати қазақ әдебиетінде», 1972 жылы «Ақберен»жинағында жарық көрді. Сонымен қатар, Әбелдің өлеңдері мен өлеңдері «әдебиеттің ерте нұсқалары» (1957), «Ескі өсиет» (1982), «XIX ғасырдың қазақ поэзиясы» (1985), «Бит-век», «Жир Дадия» (1995) өлеңдеріне негізделген.

Абылдың көптеген өлеңдері ұмытылды. Біз қол жеткізгіміз келетін жалғыз нәрсе — оның өмірінің соңы, сондай-ақ слог және слог сөздері. Осы жұмыстардың көпшілігіне қарағанда, Абыл әдебиетке елеулі үлес қосқан талантты адам екенін анықтады.

Абыл одан кейін көптеген ақындарға белгілі болды, ол мұғалімді алды. Мұрат, Нұрым, Қашаған, Ақтан, Саттығұл сияқты ақындар тобы Әбелдің талантын өзіне алды. Ақынның ақындары Қарақалпақстанда, Түркменстанда, Иранда, Ауғанстанда және Түркияда кеңінен танымал. Маңғыстау облысында тұратын түркмен Хатам мен Әсет, Махамбет, Шернияз және Ессенбак сияқты танымал қазақ ақындарымен жақсы дос болды. Оның өлеңдері негізінен ауызша сөйлейді. Бірінші баспа беті 1924 жылы «жылқы қатыгез болмауы керек»деген атпен жарияланды.

Оның жұмысының негізгі элементі-мораль мен ел, ізгіліктің мерекесі («Сексен біз келдік», «алдымда отырамыз», «қар күні мен ғасырлар бойы»). Абыл Хува-хан Аллахидтердің бүлігіне қарсы адамдардың ұятын бейнелейді және елді қорғаған («соқыр Сүйінқхараны», «Құлбарақ Батыр») адамдарды әндетеді. «Жылқы мүлдем сын көтермейді»,» Одержимость»,»Кәрілік». б. Терминалдар, тайпалар-бұл даналықтың, даналықтың, притчидің, насихаттаудың және қолбасшылық сөздерінің символдық мысалдары. «Сексен жетіге келді», «алдымда Ханимайда отырып», «ғасырлар бойы қар мен түн» хандар-сұлтандарды, елдің ерліктерін, адамзатқа, адамзатқа қамқорлық жасайды.

Өзінің өмірінің соңғы сәтінде Баймағамбет Қайпалы сұлтандарымен кездесіп, оның тұлғаның батыл сөзі бойынша шындықты айтуға бел буды және оны хан алдында сүйе білуді ұғындырды. Абыл Тілеуұлы — айтыс шебері. Бізге жаман досымыз, «қызбен сөйлеуші қыз», «әлем туралы ертегі» және «Чернязмен кездесу»дейді.

Абыл — оның сынақтарында тапсырылмаған ең көрнекті ақындардың бірі. Ол пел туралы эпикалық батырлар дәуірінің өлең айтты даңқты батырларының өлең сияқты «Қырық орыстар Қырым», Сыпыра жырау.

Басқа да ұқсас мәліметтер

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *